پرۆفیسۆر جیم بەتەرفێلد ئوستادی زانستی سیاسەتە لە زانكۆی میشیگان و تایبەتمەندە لەسەر سیاسەتی دەوڵەتانی پێشووی یەكێتی سۆڤیەت و رۆژهەڵاتی ئەوروپا، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای ئەوروپا و مەترسییەكانی تیرۆریستانی داعش لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان، ئەم وتوێژەمان لەگەڵ ئەنجامداو بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* لە دوای دەركەوتنی دەوڵەتی ئیسلامی، سیستمی جیهانی رووبەڕووی تەحەددی بۆتەوە و ئێستاش جیهان بە قۆناغێكدا تێدەپەڕێت كە بێنیزامی باڵی بەسەردا كێشاوە. بە بۆچوونی ئێوە، تا چ راددەیەك نەبوونی سیستمی جیهانی بۆ تێكڕای جیهان لە سەدەی بیست و یەكدا مەترسی دروست دەكات؟
-ئەگەرچی رۆژگاری شەڕی سارد پڕ بوو لە ناكۆكیی راستەقینە و ئەو ناكۆكییانەش ئەگەری روودانی تەنانەت شەڕی ناوەكی لێدەكرا، بەڵام تا راددەیەك لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا سەردەمێكی جێگیر بوو. هەردوو هێزە مەزنەكە رەچاوی «رێساكانی گەمەكە»یان دەكرد، كە رێساگەلێكی روون بوون و لە وڵاتە تازە گەشەكردووەكاندا سەرقاڵی «شەڕی بە وەكالەت» بوون. ئێستا ئێمە لە جیهانێكی فرەجەمسەردا دەژین كە تێیدا بەهێزترین ئابووری ( كە ئەمریكایە) لە رووی نێودەوڵەتییەوە زیاد لە پێویستە بارگرانی خستۆتە سەر شانی خۆی و چیتر لەم جیهانەدا رژێمە لاوازەكان بە چەشنی هاوپەیمانەكانی شەڕی سارد پشتیوانی ناكرێن، هەروەها ناكۆكییە قووڵبووەكان لە جیهانی تازەگەشەكردوودا بە زۆری سەردەكێشێت بۆ شەڕێكی سەرتاسەری و هەرەسهێنانی دەوڵەتەكە و ئەگەری ئەوە هەیە ناسەقامگیری وەك حاڵەتێك لە كاروبارە نێودەوڵەتیەكاندا بمێنێتەوە.
* ئەو كێشە گەورەیەی كە بووە هۆی ئەوەی رەوشەكە مەترسیدارتر بێت، بوونی دەوڵەتی لاواز و دەوڵەتی شكستخواردوو بوو كە لە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەكان زەمینەیان دروست كرد بۆ ئەوەی داعش بەو شێوەیە پەلبهاوێت، كە ئێستا توانیویانە بەشێكی گەورەی عێراق و سووریا داگیربكەن، تا چ راددەیەك هەوڵەكانی داعش بۆ بەرفراوانكردنی سنوورەكانی خەلافەتەكەی دەبێتە تەحەددی بۆ رۆژگاری سەدەی بیست و یەك و ئایا تا چ راددەیەك جیهان ئامادەیە بەرەنگاری ببێتەوە؟
- نەك هەر تەنها داعش، بەڵكو رێكخراوە هاوشێوەكانی (بۆ نموونە بۆكۆ حەرام) ئێستا و لە داهاتووشدا وەك هەڕەشەیەكی مەترسیدار دەمێننەوە. وەك كاراكتەرە غەیرەدەوڵەتییەكان، ئەوانیش لە نێو دانیشتووانە مەدەنییەكاندا دەژین و چالاكن، لەبەر ئەوە زەحمەتە بتواندرێت لە رێی هێزی ئاسمانییەوە بكرێنە ئامانج و بگرە زەحمەتترە شەڕی زەمینیان لەگەڵدا بكرێت. بەلەبەرچاوگرتنی ئابووریی لاوازی یەكێتی ئەوروپا و چین و رووسیا، هەروەها راددەی بارگرانی ئەمریكا، ئەوا لە رووی سەرچاوەكانەوە سنووربەندییەكی توند هەیە كە لەسەر شەڕكردن لە دژی ئەم كاراكتەرانە كاریگەرییان هەیە.
* ئەی بۆچوونتان چییە لەبارەی جەمسەرگیری جیهانی، واتە رووسیا و رۆژئاوا لەلایەك و هەروەها ئێستا چین بۆتە تەحەددایەك بۆ سیستمی جیهانی، چۆن دەكرێت بارگرژیی نێوان رووسیا و رۆژئاوا كەم بكرێتەوە بۆ ئەوەی هەڕەشەی تیرۆریزم سنووردار بكرێت؟
- سەرەڕای گرژیی قووڵ و بەردەوامی نێوان رووسیا و رۆژئاوا، بەڵام هێشتا چەند زەمینەیەك هەن بۆ هاوكاریكردن. بۆ نموونە شەڕی تیرۆریزم. وەك رێگەگرتن لە ئێران تاوەكو نەبێتە خاوەنی چەكی ناوەكی، چونكە نە رۆژئاوا و نە رووسیا خوازیاری ئەوە نین.
* لە حوزەیرانی ساڵی رابردووە كوردستان رووبەڕووی هێرشی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) بۆوە، لەو كاتەوە پێشمەرگە شەڕی داعش دەكات، كە ئەمەش هەر بە تەنها شەڕی كورد و شەڕی پێشمەرگە نییە، بەڵكو شەڕی سەرجەم جیهانە، ئایا پێویستە ئەمریكا و رۆژئاوا چۆن هاوكاری پێشمەرگە بكەن بۆ ئەوەی بەسەر ئەم دوژمنەدا زاڵ بێت؟
- رۆژئاوا خۆی لە پێگەیەكی نالەباردا دەبینێتەوە. لەلایەكەوە خۆشحاڵە بەوەی پێشمەرگە بەرەنگاری داعش ببێتەوە و ئەم تەحەددییە بگرێتە ئەستۆ، لەلایەكی دیكەوە نایەوێت پەرە بە دەوڵەتی كوردی بدات. هۆكارەكان ئاڵۆزن، بەڵام رەنگە ئاماژەكردن بە دووانیان بەس بێت. توركیا هاوپەیمانێكی ستراتیژی و ئەندامی ناتۆیە و سەرسەخەتانە بەرهەڵستی دەوڵەتی كوردی دەكات. هێشتا رۆژئاواش-بەتایبەتی ئەمریكا- پێداگیری لەسەر ئەو وەهمە دەكەن كە دەكرێت عێراق ببێتە دەوڵەتێكی قابیلی ژیان.
* حاڵی حازر سەرچاوەی ئیسلامی توندڕەو تەنها وڵاتە عەرەبی و ئیسلامیەكان نین، بەڵكو توندڕەوی لە رۆژئاواشدا بەرهەم دەهێندرێت و دواتر رەوانەی وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەكان دەكرێت بۆ ئەوەی لەوێ جیهاد بكەن، كەواتە بە تێڕوانینی ئێوە تا چ راددەیەك گرنگە لە ئایینی ئیسلامدا چاكسازی بكرێت؟
- ئایین دیاردەیەكی ئۆرگانییە كە بەپێی هێزە كۆمەڵایەتییەكان گەشە دەكات و گۆڕانكاری بەسەردا دێت لەو كۆمەڵگەیانەدا و هەروەها لە نێو ئەو گروپانەدا كە پەیڕەوی لێدەكەن. بەو شێوەیەی ئێوە پرسیارەكە دەكەن ئەوا ناكرێت چاكسازی ئەنجام بدرێت، ئەویش لەبەر دوو هۆكار: یەكەمیان هیچ ئایینێك- لە نێویاندا ئیسلام- بەڕاستی یەك ئایین نییە. لە نێو هەموو ئایینە مەزنەكانی جیهاندا فرەییەك هەیە كە جیاوازییەكی عەقیدەیی گەورەیان هەیە، تەنانەت لە نێو پەیڕەوانی یەك ئایینیشدا. كەواتە پێویستە چاكسازی لە چ ئایینێكدا بكرێت؟ كام قوتابخانەی ئیسلام؟ كام تەفسیری هەر یەكێك لەو قوتابخانانە؟ خاڵی دووەم ئەوەیە كە پێویستە گۆڕانكاری لە بیروباوەڕی ئایینیدا تەنها لە ناوەوەڕا سەرچاوە بگرێت. بە رەچاوكردنی ئەوەی وترا، سارا چایەس كتێبێكی بڵاوكردۆتەوە بە ناوی «دزەكانی دەوڵەت: بۆچی گەندەڵی هەڕەشە لە ئاسایشی جیهانی دەكات،» لەوێدا ئەوە دەخاتەڕوو كە چۆن گەندەڵی ریشەی زۆرێك لە توندڕەوی جیهانە. چونكە ناڕەزایەتی دروستدەكات كە بوار بۆ توندڕەوەكان دەڕەخسێنێت كە سوود لە نائومێدی و تووڕەیی خەڵكە ئاساییەكە وەربگرن. گەندەڵیش پرسێكە دەكرێت چارەسەر بكرێت.