پڕۆفیسۆر عەبدوڵڵا نەگراشی هەتا ساڵی 2009 راگری كۆلێژی ئەمیر حسێن بن عەبدوڵڵا بۆ دیراساتی نێودەوڵەتی بووە لە زانكۆی ئوردنی و ئێستاش پڕۆفیسۆرە لە دیراساتی نێودەوڵەتی هەمان زانكۆ و ئەندامی بۆردی سەنتەری ستراتیژی زانكۆی نێودەوڵەتییە. بۆ قسەكردن سەبارەت بە دیاردەی داعش و هەوڵەكان لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەكە بۆ ریفۆرمی ئایینی ئەم وتوێژەمان لەگەڵ سازكرد و بەمجۆرە بۆ گوڵان هاتە ئاخاوتن.

* چۆن لە بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانن، بەتایبەتی كە دووچاری هەڕەشە و مەترسیی تیرۆریستانی داعش بۆتەوەو ئەو گۆڕانكارییانەی هاتوونەتە ئاراوە چ خوێندەوەیەكتان بۆی هەیە؟
- بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئێستا و پێش دروستبوونی داعشیش هەر لە رەوشێكی ئاڵۆزدابووە، هۆكاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پەیوەندییانەی لە ئێستادا دادەمەزرێن و بەشێوەیەكی سەیر كارلێك دەكەن، لەبەر ئەوەی ئەم پەیوەندییانەی ئێستا دەرئەنجام و ئاكامی ئەو رەوشەن كە تێیدا بناغەی پەیوەندییە كۆنەكان لە ماوەی دەیەی رابردوودا لە نێوان هێزە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكاندا هەرەسیان هێناوە. بە مانای ئەوەی چیتر ئەو بنەما ئیقلیمییە جێگیرانە لە ئارادا نەماون كە جووڵەی كۆمەڵگەكان رێكدەخەن. ئەم گۆڕانكارییانە بوونە هۆی ئەوەی دووبارە هەلومەرجی ناوچەكە دابڕێژرێتەوە. بەو پێیە پەیوەندی نوێی هێز دروست بووە و پەیوەندیی سیاسی و كۆمەڵایەتی نوێ هاتوونەتەئاراوە، لەو كەشەدا بزووتنەوەكانی ئیسلامی سیاسی بە جۆرە جیاوازەكانیانەوە دروست بوون، كە دواتر ئەم رەوتانە هەوڵیاندا گوزارشت لە بوونی خۆیان بكەن بۆ ئەوەی تێڕوانینە جیاوازەكانی خۆیان بسەپێنن. كەواتە لەلایەك سیستمگەلێكی سیاسی تەقلیدی هەن كە دەیانەوێت بەرهەڵستی بزووتنەوەكانی گۆڕانكاری بكەن، هەروەها بزووتنەوەی سیاسی جۆرواجۆر هەن كە دەیانەوێت دیدی جیاوازی خۆیان بسەپێنن و لە هەمان كاتدا پێكهاتەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری دروست بوون كە هەوڵ دەدەن كاریگەر بن، كە هەموو ئەمانە لەگەڵ یەكدا تەفاعول دەكەن، چونكە ناوچەكە چۆتە دۆخی شڵەژانەوە و هێز، یان سیستمێكی نێودەوڵەتی توانای ئەوەی نیە رێكیبخات و سیستمێكی ئیقلمیش نییە بتوانێت رێكیبخات. تاوەكو هێزیكیش نەبێت توانای یەكلاكردنەوەی ئەم دۆخەی هەبێت لە بەرژەوەندیی خۆی، ئیدی هێزێكی رەسمی، یان جەماوەری، یان نێودەوڵەتی بێت، ئەوا بەم شێوەیە كارتەكان تێكەڵ و پێكەڵ دەبن، بەو پێیە دەبێت كات تێپەڕێت تاوەكو بارودۆخەكان جێگیر دەبن و هەڵوێست و پەیوەندییەكانیش بە تەواوەی گەڵاڵە دەبن و بە ئاڕاستەیەكی دیاریكراودا یەكلا ببنەوە. كەواتە تێكەڵ و پێكەڵییەك هەیە لە كارتەكان و فرەیاریزانییەك هەیە و بەرژەوەندیگەلێكی زۆریش لە خۆدەگرێت كە هەندێ جار پێكناكۆن و هەندێ جاریش چونیەكن، هەروەها تێڕوانین و دیدگای جیاوازیش هەن. بەتایبەتی ئەم كۆمەڵگەیانە داواكاری مێژووییان هەیە، وەك رزگاربوون و ئازادی و هێنانەدی دیموكراسی و بنەمای ئاڵوگۆڕی ئاشتییانەی دەسەڵات، كەواتە كارلێكی نێوان داواكارییە دێرینەكان و خواستە هاوچەرخەكان و تێڕوانینەكان بۆ ئایندە پێكەوە ئەم پشێوییە گەورەیەیان دروستكردووە كە ئێستا بەدیدەكەین. لێرەوە پێویستە پێداچوونەوە بكرێت بەلای كەمەوە بۆ ئەوەی لەم قۆناغەدا هەل و مەرجەكان جڵەو بكرێن، ئەمەش پێویست بە هاتنەئارای سیستمی سیاسی و هێزی سیاسی نوێ و هۆشیاری هەیە و كە رق و ناكۆكییە مێژوییە كەڵەكەبووەكان تێپەڕێنێت، كە ئێستاش ئەمە لە ئارادا نییە، یاخود هەر بوونی نییە كە جێی داخە بارۆدخەكە زیاتر بەرەو ئاڵۆزی دەبات.
* باس لەوە دەكرێت كە دیاردەی ئیسلامی سیاسی توندڕۆ بۆتە مەترسییەكی گەورە بۆ ناوچەكە، ئەم هێزانە سەروەریی وڵاتانیان لەناو بردووە، چۆن دەكرێت ئەوە بارودۆخی نوێی بۆ بخوێندرێتەوە؟
- سەرەتا دیاردەی ئیسلامی سیاسی دیاردەیەكی نوێ نییە، واتە پتر لە دوو تا سێ دەیەیە بوونی هەیە، لە نێو هەر دەوڵەتێكدا هێزێكی كۆمەڵایەتییە و لە ئارادایە، راستە لە حوكمڕانیدا نەبووە، بەڵام وەك هێزێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی بوونی هەبووە لە رێی رێكخراوەكانی و لە رێی پێكهاتەكانی و بەشدارییەكانیەوە. ئەم دیاردەیەش بەهۆی ئەوە هاتەئاراوە كە لە ماوەی رابردوودا لە دەیەكانی شەست و حەفتاكاندا بە شێوەیەكی عەمەلی بیرۆكە پتر نویخوازییەكان، وەك بیرۆكە نەتەوەییەكان، یان بیرۆكە لیبڕاڵییەكان شكستیان هێنا، ناوچەكەش خرایە ژێر ئەو سیستمانەی پێی دەوترێت سیستمی كۆنترۆڵكردن (نظم السیطرة) بە مانای كۆنتڕۆڵكردنی هەمو حاڵەتەكان و هەموو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان و سیستمەكان بەرەو سەركوتكاری چوون، ئەمەش بووە هۆی زیادبوونی هێزە نوێیەكان، كەواتە دیاردەی ئیسلامی سیاسی پەیوەندی بە پێویستییەكی كۆمەڵایەتییەوە هەیە و ئەمە مەسەلەیەكە تەمەنی لە هەزار و چوار سەد ساڵ زیاترە و ئەم بیروباوەڕە گەشەی كردووە لەلایەن پێكهاتە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكانەوە كە بە گوێرەی قوتابخانە فیقهییەكان جیاواز بوون. بەڵام لە كۆتاییدا ئەمە حاڵەتێكە لە بنەڕەتیدا و بە شێوەیەكی مێژوویی بوونی هەبووە لە ناوچەكەدا و پێشتریش سازدان و جۆشدانی ئوسووڵی بوونی هەبووە، وەك وەهابیەت و سنوسی و مەهدیە، كەواتە دیاردەی ئیسلامی سیاسی لە دێرزەمانەوە بوونی هەبووە، هەروەها بە سروشتی خۆی سنوورەكان دەبڕێت. مەسەلەیەكی دیكە ئەوەیە كە دەوڵەتە عەرەبییەكان و دەوڵەتە نەتەوەییەكان لە ماوەی نزیكەی 100 ساڵدا شكستیان هێناوە لە خوڵقاندنی حاڵەتێكی سیاسی تەندروستدا، چونكە بۆ ئەوەی ببێتە دەوڵەتێكی نەتەوەیی و نیشتیمانی و هاوچەرخ ئەوا پێویستە پتر نزیك بێت لە دەوڵەتێكی عەلمانی و پەیوندی سیاسی هاوچەرخ گرێ بدات و نزیك بیت لە دیموكراسییەوە، دەوڵەتە قەومییەكانی عەرەب لەمەدا شكستیان هێنا، دەوڵەتی قەومی نەگۆڕا بۆ دەوڵەتی هاوچەرخ، بەڵكو هەر وەك دەوڵەتە تەقلیدییەكە مایەوە لەسەر بنەمای پەیوەندییە خێڵەكیی و تایەفەگەرییەكان و....هتد، كەواتە دەوڵەتی هاوچەرخ شكستی هێنا، سیستمە سەركوتكارییەكان ناوچەكەیان لە هەموو مانایەكی بیرۆكە نوێیەكان بەتاڵ كردەوە.لەبەر ئەوە دیاردەی ئیسلامی سیاسی سەریهەڵدا، دیاردەی ئیسلامی سیاسیش بە سروشتی خۆی فرەسەرچاوە و سنووربڕە، لەبەر ئەوە دەبوو بەم شێوەیە گوزارشت لە خۆی بكات، ئەمە مەترسسیەكی راستەقینەیە لەسەر سەرجەم بونیادی ناوچەكە كە چیتر وەك بونیادێكی قبووڵكراو لێی ناڕواندرێت. كەواتە ئێمە كەوتینە بەردەم بژاردەی قورس، كە دەبوو چارەسەریان بكەین و پێدەچێت پێویست بێت قوربانی بدەین و رووبەڕووی رۆژگارێكی دوور و درێژی ناسەقامگیری ببینەوە، تاوەكو پەیوەندییەكانی هێز جێگیر دەبن و دەكرێت ئەو كاتە رەوشێك دروست بێت كە پتر گونجاو بێت لەگەڵ پێداویستییەكانی رۆژگاری هاوچەرخدا، هەروەها رەوشی سیاسی پەسەندكراو بێتەئاراوە كە پتر نزیك بێت لە دیموكراسییەوە، لەگەڵ سیستمی سیاسی پەسەندكراو كە نزیك بێت لە مۆدێرنەوە (حداثة)، و هەر دەبێت بچینە نێو ئەو تاقیكردنەوەیەوە.
* واتە ئێوە لەگەڵ ئەوەدان بە شێوەیەكی نوێگەرانە مامەڵە لەگەڵ ئیسلامدا بكرێت و بە شێوەیەك تەفسیری ئیسلام بكرێت كە میانڕەوی بەرهەم بهێنێت نەك توندڕەوی، ئەمەش واتە بەرەی ناوخۆیی مامەڵەكردنە لەگەڵ ئیسلامی سیاسی، با بپرسین چۆن ئوردن لەسەر ئاستی ناوخۆیی هەڵسوكەوت لەگەڵ ئیسلامی سیاسیدا دەكات؟
- ئەو سیستمە سیاسیەی لە ئوردن لە ئارادایە، كە بە درێژایی نزیكەی هەشتا ساڵ سیستمێكی توندوتیژ نەبووە و مەیلی بۆ پێكدادان نەبووە كە حاڵەتێكی میانڕەوەی لە ناو خەڵكدا دروست كردووە، ئەوە راستە كە هەر دەوڵەتێك بارودۆخی تایبەتی خۆی هەیە، هەلومەرجی ئوردن رێگە نادات بە پێكدادانی راستەوخۆ و توندوتیژی نێوان هێزە كۆمەڵایەتییەكان، هەروەها لە نێوان هێزە كۆمەڵایەتییەكان و سیستمەكەدا. واتە گرێبەستێكی مێژوویی و لێكتێگەیشتنێك لە نێوان سیستمەكە و كۆمەڵگەكە دروستبووە كە سەقامگیری گرنگترین هۆكار و سەقامگیری گرنگترین پێدراوی ژیانی دەوڵەتە لە ئوردن. لەلایەكی دیكەوە پێویستییەك هەیە بە شەرعییەتی ئایینی كە وەك پاساوێكی ئیسلامی مایەی قەناعەتپێهێنان بێت. ئەو بزووتنەوە ئیسلامییانەش كە لە ئوردن دروست بوون، هەڵگری هەمان خەسڵەت بوون، توندوتیژ نەبوون و خوازیای پێكدادان نەبوون و بواری كاركردنیان پێدرابوو، رەوشەكەیان رەچاو كرد و دەوڵەتیان دووچاری ئیحراجی نەكرد، لەبەر ئەوە دۆخەكە وەك خۆی درێژەی كێشا. ئێستا ئەوەی پەیوەندی بە پرسی ئیسلامی نوێوە هەبێت، لە راستیدا پێویستمان بە دووبارە خوێندنەوەی ئیسلام هەیە بۆ بەرهەمهێنانی ئیسلامێكی نوێ لە سەدەی بیست و یەكدا، ئەمە كارێكە پێویستی بە كۆششی كەسانێكی زۆر لە فەیلەسووف و بیریار و رۆشنبیران هەیە بۆ بەرهەمهێنانی چەمكگەلێك كە لەگەڵ رۆژگارەكەدا بگونجێت. ئێمە دەزانین كە بە درێژایی چەند سەدەیەك بزووتنەوەی ئیجتیهاد و رۆشنگەری راوەستاوە، بەڵكو ئیجتهیادی سەلەفییەكان هاتووەتەئاراوە، لەبەر ئەوە ئەمانە چیتر لەگەڵ پێدراوەكانی رۆژگاری هاوچەرخەدا یەكناگرنەوە. ئێستا ئێمە پێویستمان بە بەرهەمهێنانی ئیسلامێكی مەدەنی هەیە كە باوەڕی بە بوونی كۆمەڵگەیەكی موسڵمان و دەوڵەتێكی مەدەنی هەبێت.
* بەڵام رۆشبیران و رۆشنگەران لە جیهانی عەرەبیدا ژمارەیان كەمە و كەوتوونەتەبەر هەڕەشەی یاسایی «الردة» وەك نەسر حامد ئەبو زەید و محەمەد جابری. پرسیارەكە ئەوەیە چۆن ئەم بارودۆخەی ئێستا بگۆڕین؟
- نەسر حامد ئەبو زەید جیاواز بوو لە محەمەد عابد جابری، مەسەلەكە پێكدادان نییە، پێویستە بە رۆحییەتی پێكدادان و رەتكردنەوەی گفتوگۆ دیراسەتی مەسەلەكە نەكرێت. بە مەزەندەی من توانای ئەوە هەیە بە شێوەیەكی نوێگەرانە ئیسلام بخوێندرێتەوە، وەك ئەوەی مەسەلەی ئیمان پرسێك بێت لە نێوان تاكەكەس و یەزدانی خۆیدا، لەگەڵ دروستكردنی سیستمێكی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی كە هەندێ ریشەی لە مەرجەعیەتی ئیسلامیدا هەبێت، هاوشان بە تەبەنیكردنی هەندێ بیرۆكەی هاوچەرخ لەبارەی ئەم پرسانەوە. مەسەلەكە ئەوە نییە هەموو شتێك رەتبكەینەوە، یان هەموو شتێك قبووڵ بكەین، یاخود لەگەڵ هەموو شتێكدا دژایەتی بكەین، پێموایە لەسەر ئاستی جیهانی عەرەبی زەمینەیەكی كۆمەڵایەتی هەیە بۆ ئەوەی كۆمەڵگەیەكی موسڵمان و كۆمەڵگەیەكی ئاییندار هەبێت، لەگەڵ بوونی دەوڵەتێكی هاوچەرخدا كە سیستمەكەی عەلمانی و مەدەنی بێت، ئەوە مومكینە. من دەزانم هەندێ دیاردەی ئوسوولی لە ئارادان، بەڵام ئەم دیاردە ئوسوولییە توندڕەوانە دیاردەیەكن لە پەراوێزدایە و لە چەند كەسانێكی دیاریكراودا كورت بۆتەوە و پێموایە تێدەپەڕێت و دەڕەوێتەوە.
* داعش لە عێراق و سووریا سنووری نەهێشتووە، هەروەها بە ناوی ئیسلامەوە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجام داوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا داعش بەشێكە لە ئیسلام، یان پەیوەندی بە ئیسلامەوە نییە؟
- بە راستی من نازانم ئایا داعش بەشێكە لە ئیسلام، یان پەیوەندی بە ئیسلامەوە نییە، یاخود رێكخراوەكانی دیكەش، من زانیاری ئەوەم نییە كە داعش حاڵەتێك بێت، سەرتاپا حاڵەتێكی ئیسلامی بێت، من ئەوە دەزانم ئەوەی كومەڵكوژی بكات بە حاڵەتێكی ئیسلامی دانانرێت، ئەوەی كاری قەدەغەكراو ئەنجام دەدات، ئیدی داعش بێت، یان غەیری داعش، ئەوا بە لای منەوە حاڵەتێكی ئیسلامی نییە.
* بەڵام ئەو تاوانانەت بینیوە كە دژی ئێزیدییەكان و دژی مەسیحییەكان و لە كوردستاندا ئەنجامی دەدات؟
- ئەوەی تاوان دژی هەر مرۆڤێك و هەر هاووڵاتیەك ئەنجام بدات، بەتایبەتی دژی بێتاوانەكان، ئەوا بەلای منەوە حاڵەتێكی ئیسلامی نییە، من ئەوە بە حاڵەتێكی ئیسلامی دەزانم كە بگونجێت لەگەڵ خێرخوازی و لۆژیك و رێزگرتن لە خەڵك و خوا و ...تاد، بەڵام چەند رژێمێك هەن كە بانگەشەی ئەوە دەكەن شەڕ لەگەڵ داعش دەكەن، كەچی خۆیان هەمان رەفتاری قەدەغەكراو ئەنجام دەدەن. من بەم شێوەیە سەیری مەسەلەكە دەكەم. هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد، هەر بزووتنەوەیەك كە لەسەر بنەمای ئایینی یان عەقائیدی دروست بووبێت، ئەوا سنووربڕە، لەبەر ئەوەی بە سروشتی خۆی ئایین سنوورەكان دەبڕێت. كەواتە داعش بێت، یان غەیری داعش ئەوا سنوورەكان دەبڕن، ئەگەر ئەم بزووتنەوانە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجام دەدەن، ئەوا ئەمە هیچ پەیوەندیەكی بە ئایینەوە نییە. داعش بێت، یان غەیری داعش، لەو رژێمانەی بە ناوی ئایینەوە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجام دەدەن و سەركوتكاری و پێشێلكاری و وێرانكاری لە ژیانی خەڵكدا دەكەن، ئەوا هەمان حاڵەت و هەمان دۆخیان هەیە.
* باس لەوە دەكرێت گۆڕانكارییەكی جیوسیاسی رووی كردۆتەوە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆچوونی ئێوە لەم بارەیەوە چییە و ئایا ئەو گۆڕانكارییانە چۆن دەكەونەوە؟
- گۆڕانكاری جیوسیاسی لە ئارادایە، بەو مانایەی ئەوەی ئێستا دۆخێكی ململانێ هەیە، كە رەنگە بەرەو ئاڵۆزی و هەڵكشان بچێت و زیاتر لێكبترازێت. واتە پێكهاتە كۆمەڵایەتی و سیاسیەكان- ئیدی لەبەر هەر هۆیەك بێت- دەكەونە ململانێوە لە پێناوی دروستكردنی پەیوەندیی هێز لەسەر ئەرزی واقیع. ئەو پەیوەندییانەی هێزیش كە دێنە ئاراوە دەبنەهۆی هــێــنــانــــــە ئارای جـــوگـــــرافـــیای سیاسیی ناوچەكە دوای كۆتاییهاتنی حاڵەتی ململانێكە، ئــــــەمــــەش مەسەلەیەكەو پێویستی بە كــــاتە، بەڵام چۆن یەكلادەبێتەوە، رەنگە هۆكاری ناوخۆیی رۆڵ ببینێت و رەنگە هۆكاری دەرەكی رۆڵ ببینێت. هەرچۆنێك بێت، ناوچەكە بەرەو رووی گۆڕانكاریی جیوسیاسی و گۆڕانكاریی پەیوەندی هێز بۆتەوە كە دوای تێپەڕینی چەندین ساڵ واقیع و ئایندە و شێوەی خۆی پێكدەهێنێت.