پڕۆفیسۆر عەبدولقادر تەیوب خاوەنی كۆرسی ئیسلام و جەماوەری ئەفریكی و بەها ئایینییەكانە لە زانكۆی كیپ تاون لە باشووری ئەفریقیا، سەرۆكی بەشی دیراساتی ئایینیشە لە هەمان زانكۆدا، چەند كتێبێكی بڵاوكردۆتەوە بە ناونیشانی (ئیسلام لە باشووری ئەفریقیا، بیركردنەوەی تازە لە ئیسلامدا، ئیسلام و مێژووی ئایینەكان) هەروەها یەكێكە لەو كەسایەتییە ئەكادیمییانەی لە بوارەكەی خۆی بانگهێشتی كۆڕ و كۆنفرانسە جیهانییەكان دەكرێت، بۆ قسەكردن لەسەر دیاردەی تیرۆر و ناوە جیاوازەكانی تیرۆریستان و هۆكاری بەرهەمهێنانی توندوتیژی لە پاكستانەوە تا سەب سەحرای ئەفریقیا، ئەم وتوێژەمان لەگەڵ ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* بۆكو حەرام و بزووتنەوەی ئەلشەباب و ئەلقاعیدە هەموو ئەمانە دەیانەوێت مرۆڤایەتی بگەڕێننەوە بۆ رۆژگاری سەدەی حەوت، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن جیهان بەگشتی و جیهانی ئیسلامی بەتایبەتی، دەتوانێت خۆی لەم ئایدیۆلۆژیایە رزگار بكات؟
ــ ئەوە پرسیارێكی زۆر قورسە، سەرەتا لەو بڕوایەدام گرنگترین شتێك كە بۆ ئێمە بكرێت، ئەوەیە كە یەكەمجار لەو كارانە تێبگەین كە ئەوان بەڕاستی ئەنجامی دەدەن، چونكە وادیارە خەڵكی وا باسی دەكەن كە ئایدیۆلۆژیا بێت، بەڵام پێم باش نییە پێویست بكات وەك ئایدیۆلۆژیا باسی لێوە بكەین، بەڵكو ئەمە كۆمەڵە ئایدیا، یاخود رەمزێكە كە خەڵكی ساز دەدات بۆ پیادەكردنی بەرنامەیەكی سیاسی دیاریكراو، كەواتە كاتێك باسی ئایدیۆلۆژیا دەكەیت، ئەوا پتر بەرجەستە كراوە لەلایەن – بۆ نموونە- پارتی كۆمۆنیستی، یاخود ناسیۆنالیستەكانی دیكە، كە ئەو كاتە ئامانجێكت دەبێت، ئیدی یان دامەزراندنی دەوڵەتێكە، یاخود پارتێكە بۆ ئەنجامدانی كارێكی هاوشێوە، بەڵام ئەم گرووپانەی باسیان دەكەیت لە كردەوەگەلێكی زۆر وێرانكارانەوە تێوەگلاون و رەنگە هەندێ كەس بڵێن كە زۆر زەحمەتە بزانین لە كوێدا كار و كردەوەكانیان كۆتایی دێت، باشترە وا لێیان تێبگەین كە ئەوان ئایدیای خەلافەت و ئایدیای سەرەتای مێژووی ئیسلام بەكار دەهێنن، بەڵام ئەوان بایەخ نادەن بەوەی لە ماوەی چەند ساڵی داهاتوودا ئەو ئامانجە بەدەست بهێنن، پێدەچێت ئەوان رێگەیەكیان گرتبێتەبەر كە بێئەندازە وێرانكار بێت، لەبەر ئەوە زەحمەتە بتوانین بە شێوە تەقلیدییەكە باسی ئایدیۆلۆژیای ئەوان بكەین. كەواتە دەبێت سەرەتا لەوە تێبگەین كە ئەوان ئەنجامی دەدەن، هەنگاوی دووەم ئەوەیە دەبێت لەوە تێبگەین كە ئێمە لە جیهانێكدا دەژین كە زۆر گۆڕاوە و زۆر جیاوازە لەو جیهان و سەردەمەی لە سەدەی حەوتەمدا هەبوو. كاتێك دەست بە بیركردنەوە دەكەن لە بارەی مێژووی خەلافەتەوە لە سەدەی حەوت و هەشتدا، ئەوا كێشەیەكی زۆر هەبووە، موسڵمانان بە گشتی بیرۆكەی عاتیفییانەیان هەیە لە ئاست ئەو رۆژگارەدا، پێموایە ئەگەر لە مێژوو تێبگەن ئەوا لەو بژاردانەش تێدەگەن كە لە چەند ساڵی كەمی داهاتوودا دەیگرنەبەر.
* كێشەكە ئەوەیە كاتێك دەمانەوێت ئەو كەسانە جیا بكەینەوە كە دەیانەوێت بچنە نێو ریزەكانی رێكخراوە تیرۆریستییەكان، دەبینین ئەو خەڵكانە لە نێو وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتە ئیسلامیەكاندا پەروەردە كراون، واتە لە هەمان قوتابخانە و لە هەمان مزگەوت گۆشكراون و لە هەمان گەڕەك و كۆڵاندا گەورە بوون، واتە ئەوان لە ناو ئێمەدان و بەشێكن لە كۆمەڵگەكە، پرسیارەكەش ئەوەیە لە كۆمەڵگەدا دەبێت بۆ رێگەگرتن لە كەسانی توندڕەو چی بكرێت؟
ـ ئەوە پرسیارێكی زۆر باشە، یەكێك لە رێگەكان بۆ تێڕوانین لەم مەسەلەیە ئەوەیە- كە روونە من پشتیوانی ئەوان ناكەم و مەرج نییە هاوسۆزیم هەبێت بۆ ئەوان، وەك نیشانەی بوونی گرفتێك لە كۆمەڵگەدا سەیریان دەكەم، وەك توێژەرێك لە بواری ئاییندا ئەوا رەنگە ئایین وەڵامی ئەوەمان نەداتەوە- كە چی دەگوزەرێت- بەڵام بە راستی بۆی هەیە ئاماژەو نیشانەیەك بێت لەبارەی ئەوەی لە كۆمەڵگەكەدا دەگوزەرێت. كێشەكە لە كۆمەڵگەدا بوونی هەیەو بەتایبەتی كێشەگەلێكی سیاسی زۆر هەن لە ناوچەكەدا، كەواتە سەرهەڵدان و دروستبوونی ئەلقاعیدە، یان داعش یاخود بۆكۆ حەرام ئاماژەیە بۆ بوونی كێشە لە كۆمەڵگەدا، هەوڵم داوە چاوپێكەوتن لەگەڵ ئەو كەسانەدا بكەم كە بە شێوەیەك لە شێوەكان روویان كردۆتە ئیسلامیزم، ئەگەرچی مەرج نییە كەسانی توندوتیژ بن، ویستوومە هەوڵ بدەم بۆچی ئەم بژارە دەگرنەبەر و ئایا چ پاڵنەرێك ئاڕاستەیان دەكات؟ ئەوە بەشی یەكەمی مەسەلەكەیە، هەندێ كەس دەڵێن ئەمانە كەوتوونەتە ژێر كاریگەری سعودیە یاخود تاڵیبانەوە، بەڵام مەیلێك هەیە لای موسڵمان و عەرەبەكان بەگشتی كە كێشەكە لە شوێنێكی دیكەیە، بەڵام دەبێت درك بەوە بكەین كە ریشەی كێشەكە لە ناوخۆدایە، كاتێكیش دووچاری كێشەی سیاسی دەبن، ئەوا پێدەچێت هەندێ كەس هەبن كە بڵێن دەبێت كارێكی ئەوپەڕی بوێرانە- نائومێدانە- بكەین، پێموایە یەكێك لە رێگە بنەڕەتییەكانی چارەسەركردنی كێشەكە ئەوەیە راستەوخۆ رووبەڕووی كێشە سیاسیەكە ببنەوە. كێشە سیاسیەكانیش لە رووی حوكمڕان و مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤەوەو لە رووی ئەوەی خەڵكی خاوەنی مافە ئاساییەكانیان نین و كاتێكیش لە كۆمەڵگەكان دەڕوانیت ئەوا خەڵكی دەبینین كە زۆر نائومێدن و نازانن چی بكەن، ئەو كاتە هەر كەسێك بێت و بەڵێن بدات كە كێشەكانیان بۆ چارەسەر بكات بەو شێوەیە كە خەلیفە لە سەدەی حەوتدا كێشەكانی چارەسەر كردووە- بە چەشنی ئەوەی پێغەمبەر(د.خ) كێشەكانی چارەسەر كردووە، ئەوا خەڵكی شوێنی دەكەون، بەڵام دەبێت پرسیاری قووڵتر و مشتومڕی قووڵتر بكرێت، لە راستیدا خەلیفەی ئیسلام لە سەرەتای مێژووی ئیسلامیدا هەموو كێشەكانی پێ چارەسەر نەكرا، لە ساڵی یەكەمی دامەزراندنی خەلافەتدا كێشەیەكی زۆر و شەڕێكی زۆری جیاواز لە ناوخۆدا هەبوون، زۆر كەس لە قوتابخانە فێری ئەوە دەكرێت كە ئەو سەردەمە سەردەمی زێڕین بووە، بەڵام چیتر ئەوە سەردەمی زێڕین نییە. لەبەر ئەوە پێموایە پێویستە لە مزگەوت و قوتابخانەكانەوە دەستی پێبكرێت و درك بەوە بكرێت، كە رابردووش هەندێ كێشەی هەبووە و ناكرێت خەڵكی بۆ چارەسەری هەموو كێشەیەك بۆ رابردوو بگەڕێنەوە. یەكێك لە چارەكان بۆ رێگەگرتن لێی ئەوەیە لە كێشەكە تێبگەیت و هەروەها كێشە سیاسییەكە چارەسەر بكەین. پێموایە لە ئێستادا یەكێك لە وەڵامەكانی ئەوان ئەوەیە كە تۆ موسڵمانێكی باش نیت، هەروەك دەزانن كە بۆكۆ حەرام و ئەلقاعیدەو هەموو گرووپە رادیكاڵەكان بەو كەسانە دەڵێن كە سەر بە ئەوان نین كە ئێوە چیتر موسڵمان نین و ئێمە ئیسلامی راستەقینەین، بەڵام پێموا نییە چارەسەرەكە لەوەدا بێت كە دەستنیشانی ئەوە بكەیت كێ موسڵمانە و كێ موسڵمان نییە، بەڵكو بریتییە لە بیركردنەوە لەوەی كامە چارەسەر باشە بۆ هەموو لایەك، كەسانێك هەن وا بیر دەكەنەوە كە چارەسەرەكە لە ئیسلامدا بێت، یاخود چارەسەرەكە لە شتێكدایە كە لە رابردوودا روویداوە، هەندێ كەس دەڵێن: دەبێت بگەڕێینەوە بۆ سەلەفییەت و هەندێك دەڵێن: نەخێر با بۆ ئەبو حەنیفە بگەڕێینەوە و هەندێكێش دەڵێن: نەخێر تەنیا دەبێت بگەڕێینەوە بۆ پێغەمبەر (د.خ)، بەڵام بیر لەوە ناكەنەوە، كە ئایا لە ئێستادا كاری راست و دروست چییە بۆ هەموو كەس، ئیدی موسڵمان بێت یان مەسیحی، یان جوولەكە و.. تاد. كەواتە كاتێك خەڵكی دەست دەكەن بە چارەسەركردنی كێشەكە نەك ئەوەی بڵێن ئیسلام چارەسەرە، بەڵكو بیر لەوە بكەنەوە كە چارەسەرەكە چییە و چۆن دەتوانین پێكەوە بژین و چۆن دەتوانین رێز لە یەكتری بگرین و ئایا چی لە بەرژەوەندی كۆمەڵگەدایە و ئایا چی لە بەرژەوەندی بەرەوپێشچووندایە و چی لەبەرژەوەندی پەروەردەدایە؟ پێموایە مەیلێك بۆ ئەوە هەبووە كە وا بیربكرێتەوە لەوەی چارەسەرەكە لە رابردوودایە و لە سەردەمێكی زێڕینی رابردوودایە، لە بری ئەوەی پێكەوە دابنیشن و بیر لەوە بكەنەوە ئێستا ئێمە كێشە وشكەساڵیمان هەیە و پێویستمان بە ئاوە و چۆن ئاو دەستەبەر بكەین و كاتێكیش ناكۆكی لە نێو خەڵكدا دروستدەبێت و شەڕدەكەن لە دژی یەكتر، چۆن ئەم ناكۆكییە چارەسەر بكەن، كێشەی ئەوەمان هەیە نازانین چۆن سەركردەكان هەڵبژێرین و بیر لەوە بكەینەوە كە ئایا میكانیزمی راست چییە بۆ هەڵبژاردنی سەركردە كە لای هەمووان جێی قبووڵكردن بێت. پێموایە ئەم بیركردنەوەیە میسالییانە خۆی لە خۆیدا بەشێكە لە كێشەكە و كێشەیەكی قووڵترە لە كۆمەڵگە موسڵمانەكانی ناوچەكەدا. من بە رێگەی جیاواز هەوڵم داوە كە بڵێم پێویستە ئێمە تۆزێك واقیعیتر بین و رەخنەگر بین لە یەكتری، نەك رەخنە لە پێناوی رەخنەدا، بەڵكو رەخنەیەك رێز لە خۆبگرێت و هەموو كەسێك بۆچوونی خۆی هەبێت، بەڵام دەزانین كە بۆی هەیە ئەوە هەڵە بێت.
* دەكرێت بیرو بۆچوونی جیاواز هەبێت لە نێوان ئایین و رۆشنبیراندا، بەڵام كاتێك سەیری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەین دەبینین كە ئەم جیاوازی و ناكۆكییانە سەریان كێشاوە بۆ پشێوی و توندوتیژی، لەبەر ئەوەی هەندێ لە شارەزایان پێیانوایە كە ناكۆكی و توندوتیژی نێوان گرووپە تایەفەگەرییەكان بۆ رۆژگاری دوای جەنگی جیهانی یەكەم دەگەڕێتەوە كە سنووری دەستكرد دروستكران و ئەمەش بووە هۆی ئەوەی پێگەی جوگرافی نەتەوەو تایەفە جیاوازەكان لەبەرچاو نەگیرێت و سەرەنجام ئەم كێشەو ناكۆكییانەی لێكەوتەوە، لەبەر ئەوە تێڕوانینەكە ئەوەیە ناكرێت لە چوارچێوەی ئەم سنوورانەدا كێشەكان چارەسەر بكرێن، بۆ نموونە لە عێراقدا لە پێش دروستبوونی داعش و لە دوای دروستبوونیەوەو لە پێش قاعیدەو دوای قاعیدەشەوە شەڕی تایەفەگەری نێوان شیعە و سوننە لە ئارادا بووە، ئەمەش بەردەوام دەبێت تاوەكو سنوورە دەستكردەكان دەگۆڕێن، پرسیارەكە ئەوەیە پێویستە چی بكرێت و بیر لە چی بكرێتەوە؟
ــ رەنگبێ ئەوە كێشەیەكی جددیتر بێ كە بوونی هەیە و من هاوڕام لەگەڵتاندا، بەڵام مەرج نییە پێویست بەوە بكات سنووری نوێ دروست بكرێت، بۆ نموونە ئەگەر عێراق دابەش بكرێت بۆ سێ بەشی شیعە و سوننە و كورد، وەك یەك وڵات نەمێنێتەوە، ئەوا رەنگە شەڕ و ناكۆكی لە نێوان شیعەكان خۆیان دروست بێت، گرووپێك پشتیوانی سیستانی دەكەن و گرووپێكیش پاڵپشتی سەدر، كەواتە تاوەكو كێشە ریشەییەكە چارەسەر نەكرێت لەبارەی ئەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ یەكتردا بكرێت، ئەوا سوننەكانیش لە نێو خۆیاندا شەڕ دەكەن و گرووپی جیاوازیش لە نێوان كوردا دەبێت و هەروەها گرووپی جیاوازیش لە نێوان شیعەكاندا دەبێت. رەنگە ئێستا سێ گرووپەكە لەگەڵ یەكدا شەڕ بكەن، بەڵام كاتێك سنووری نوێت داڕشت ئەوا كێشەی ئەوە چارەسەر ناكەیت كە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو خەڵكانەدا دەكەیت كە لە بەغدا دەژین لەبەرامبەر چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەوانەی لە كوفەدا دەژین، ئەوا دووبارە دوچاری كێشەكە دەبیتەوە، پێموایە ئەمە یەكێكە لە رێگە عەمەلییەكان لەبارەی چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەكەوە، من دەزانم لە سەردەمی كۆڵۆنیاڵیزمدا فەڕەنسی و بەریتانییەكان سنوورەكانیان داڕشت بۆ بەرژەوەندی خۆیان و بۆ ئەوەی سوود لەم وڵاتانە وەربگرن، بەڵام كاتێك ئەم سنوورانە داڕێژران تا راددەیەك وڵاتان- لە ماوەی شەست بۆ حەفتا ساڵی دواتردا- بەرەوپێشچوون و دەوڵەت دروستبوون و حكومەتە عەرەبییەكان خۆیان دامەزراند. ئەزموونی ئەوە هەیە كە جیاوازییەك لە نێوان سووریا و عێراقدا نییە، لە عێراقدا تەنها یەك گرووپ هەبوونی نییە، بەڵكو فرەییەكی زۆرهەیە بە چەشنی سووریا. دەكرێت گفتوگۆ لەبارەی سنوورەكانەوە بكرێت و دووبارە دابڕێژرێتەوە هەرچەندە ئەوە پێویستی بە پرۆسەیەك دەبێت و دەكرێت بە هەمیشەیی نەمێننەوە، بەڵام مەرج نییە ئەوە كێشەیەكە چارەسەر بكات. تەنانەت خەڵكی دەڵێن لە رابردووشدا هەموو موسڵمانەكان لە سایەی خەلیفەدا یەكگرتوو بوون، بەڵام ئەوە راست نییە، چونكە فارسەكان و كورد و عەرەب هەبوون، هەروەها هیندییەكان بوونیان هەبوو. پێموایە كێشەكە لەم سنوور، یان لەو سنوورەدا نییە، تەنانەت لە رابردووشداو لە سەردەمی خەلافەت و دواتر، ناوچەگەلێكی تایبەت هەبوون بەو خەڵكانەی بە فارسی قسەیان دەكردو ناوچەگەلێكی تایبەت بەو كەسانەی بە توركی دەدوان و هەروەها ناوچەگەلی تایبەت بە عەرەب هەبوون. هەروەها ناوچەگەلی كوردیش. راستە سنوورەكان بە چەشنی ئێستا نەبوون، بەڵام بۆ نموونە فاتیمیەكان دەوڵەتی خۆیان لە قاهیرە دامەزراند، دواتر بەرەو شام پەلیان كێشا، كەواتە پێموایە كێشە لە خودی سنوورەكان نییە، بەڵكو دەبێت وەك پرسی ئیدارەدان سەیری سنوورەكان بكەین، تۆ ناتوانیت سنوورێك بەڕێوە بەریت لە مەغریبەوە تاوەكو بەنگلادیش، چونكە ئەمە سنوورێكی زۆر بەرفراوانە، پێویستت بە رێكخستنی خاك هەیە بە شێوەیەك لە شێوەكان، كەواتە كێشە سنوور نییە، بەڵكو كێشەكە ئەوەیە چۆن سیاسەت دەكەیت و چۆن سەرچاوەكان دابەش دەكەیت و چۆن پشتیوانی لە بەرەوپێشچوونی ئابووری دەكەیت لە هەموو بوارەكاندا ئەمە راستە، كێشەی دەوڵەتی مۆدێڕنی موسڵمانان، یان دەوڵەتی مۆدێڕنی عەرەبی ئەوەیە بە زۆری دەرفەتی گەشەپێدان بەكاردەهێنن بۆ گەشەپێدانی ناوچەیەكی دیاریكراو لەسەر حیسابی ناوچەكانی دیكە، سەددام حوسێن بە تەواوەتی باشووری شیعەی فەرامۆش كرد و بە تەواوەتی باكووری كوردی پشتگوێ خست، كەواتە گەشەكردن لە بەشێكی وڵاتەكە دەبێت و بەشەكانی دیكە ناگرێتەوە، دەزانم لە وڵاتانی ئەفریقیاشدا هەمان كێشە بوونی هەیە، كەواتە حوكمڕانەكان خوازیاری ئەوە نین هەمووان بەهرەمەند بن لە پەرەپێدانی ئابووری و خۆشگوزەرانی، بەڵكو تەنها ئەو ناوچەیەی كە پشتیوانی دەكەن، رەنگە ئەم جۆرە حوكمڕانییە بۆ دە ساڵ و بیست ساڵ درێژە بكێشێت، بەڵام دواتر ئەو خەڵكانەی دوورخراونەتەوە دەست بە راپەڕین دەكەن، كەواتە كێشەكە لە سنوورەكاندا نییە، بەڵكو لەوەدایە لە چوارچێوەی سنوورەكەدا چی دەكەین و نەك هەر لە چوارچێوەی سنوورەكەدا، بەڵكو ئەوەیە چۆن مامەڵە لەگەڵ دراوسێكانتدا لە دەرەوەی سنووریش دەكەیت.
* هۆكاری دروستبوونی پشێوی و ناسەقامگیری و توندویژی و ئیسلامی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ بەهاری عەرەبی دەگەڕێتەوە، ئێمە دەزانین لە ئەنجامی شەپۆلی سێیەمی دیموكراسییەوە وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات هەنگاویان بەرەو دیموكراسی هەڵگرت، شارەزا و رۆشنبیران پێشبینی هەمان دەرئەنجامیان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكرد، بەڵام بەهاری عەرەبی ئەم دەرئەنجامەی نەهێنایەدی، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا بەدیلی دیموكراسی بۆ ئەم ناوچەیە چییە؟
- لەو بڕوایەدام بەشێك لەوەی ئەوان داوایان دەكردو ئەوەیان پێدرا، ئەوە بوو كە چارەسەرێكی ئیسلامی بۆ ئەم كێشانە بكرێت، ئەم حزبە ئیسلامییانەش لە ساڵانی حەفتاكان و شەستەكانەوە لە ئارادان و لە یەكەم هەنگاودا خەڵكی بڕیاریان دا كە پارتە ئیسلامیەكانیان دەوێت، بە دواداچوونم بۆ پەرەسەندنەكانی تونس و میسر كردووە و موناقەشەیەكی زۆر دەكرێت لەبارەی ئەوەی ئایا بە راستی پارتە ئیسلامییەكان چارەسەری كێشەكان دەكەن؟ بە داخەوە خەڵكانێكی زۆر ئیدی چ لە سوپادا بن، یاخود لە حوكمڕانەكان بن كە هەڕەشەیان لەسەر بووە بە هۆی دیموكراسیەوە، پشتیوانی جووڵانەوەی دژ بە شۆڕشیان كرد، ئیدی لە سووریا بێت وەك ئەوەی بەشار ئەسەد دەیكات، یاخود لە وڵاتانی كەنداو بێت كە پشتیوانی میسر دەكەن، یان داعش هەروەك دەڵێن، هەرچەندە من بەڵگەی ئەوەم نییە، واتە پشتیوانی بزووتنەوەی دژ بە شۆڕش دەكەن بۆ لەباربردنی ئەم جووڵانەوەیە. پێموایە ئەمە دەرفەتێكە بۆ ئەوەی خەڵكی بیر لەو شێوازە و رێچكەیە بكەنەوە كە بە كاری دەهێنن، ئەوەی روونە كە ئەمە پرۆسەیەكی درێژخایەنتر دەبێت و ئەوانەی لە دەسەڵاتدان ئاوا دەسەڵات جێ ناهێڵن، بەڵام دەبێت وریا بین هەمیشە مەسەلەكان روون نین، بەڵام بەگشتی دەرفەتێكە بۆ ئەوەی ببینیت كە هێزی گۆڕان و هێزی دیموكراسی لە بوارێكی بەرفراوانتردا دەركەوتوون و ئەو هێزانەشی كە بەرهەڵستی دیموكراسی دەكەن پتر بەرجەستە بوونە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە داخەوە بەهۆی دابەشبوونی هێزەكان ئێستا ئاوا روون بوونەتەوە، ئەوا ناكۆكییەكی زۆر دروست بووە، ئێستا نازانین چی لە میسردا روودەدات، كاتێك بەهاری عەرەبی لە میسردا هاتە ئاراوە خەڵكی باوەڕیان وابوو سوپا پشتیوانی خەڵك دەكات، بەڵام ئێستا دەركەوت كە پاڵپشتی خەڵك ناكات و لەگەڵ گۆڕانكاریدا نییە و دەیەوێت سیستمە كۆنەكە بپارێزێت.
*سەرنجی ئەوە دراوە كە ئایدیۆلۆژیای جیهادیزم لە دیموكراسیەتی رۆژئاوادا بۆتە هێزێكی شاردراوە، چونكە ئەو كەسانەی خۆیان دەتەقێننەوە لە دەوڵەتە دیموكراسیە گەشەكردووەكانی رۆژئاوادا گەورە بوون، كەواتە ژینگەی ئەو وڵاتانەش بوونەتە هۆی دروستبوونی توندڕەوی، هۆكاری ئەمە بۆچی دەگەڕێتەوە؟
ـ سەرەتا پێویستە ئەمە وەك ئایدیۆلۆژیا سەیر نەكرێت، مەسەلەكە ئەوەیە خەڵكی لە ناوچەی جیاوازەوە دێن، من لە ساڵی 2002ەوە بۆ ساڵی 2006 لە ئەوروپا ژیام، مەیلێكی بەهێز هەیە بۆ راستڕەوەكان و راستڕەوەكان جەماوەرێكی زۆر بەدەست دەهێنن لە ئەوروپا و بەرهەڵستیەكی زۆریان هەیە بۆ كەسانی كۆچبەر و ئەو كەسانەی هاوشێوەی دانیشتووانەكە نین، ئەو گەنجانەی لە كۆمەڵگەكانیاندا گەورە دەبن، هەندێجار جیاكارییان دەرهەق دەكرێت و كاتێكیش ئەم جیاكارییەیان لە دژ دەكرێت هەست دەكەن بەشێك نین لە كۆمەڵگەكە، كەواتە رۆژانە رووبەڕووی جیاكاریەكەی زۆر دەبنەوە، راستە زۆرێك لە كۆمەڵگە ئەوروپییەكان و خەڵكانێكی زۆر لە ئەوروپا كاریان لەسەر ئەم بابەتە كردووە، بەڵام كاتێك پڕوپاگەندەی جیهادی بانگەشەی ئەوە دەكات كە ژیانی پڕ لە كەرامەت و بێگەردی و رزگاربوونیان بۆ دەستەبەر دەكات، ئیدیعای ئەوە دەكات كە بە هیچ شێوەیەك ئەم ژیانە لە ئەوروپادا نادۆزنەوە، ئەوا ئەم بەڵێنانە وا دەكات ئەو خەڵكانە باوەڕ بەوە بهێنن كە ئەمە رێگەكەیە، كاتێك ئەو كەسانە لە ئەوروپاوە دەچن بۆ نێو داعش، ئەوا كاتێك سەیری ڤیدیۆكان دەكەن ئەوا كاریگەر دەبن بە بیرۆكەی خەلافەت یان جیهاد، بەڵام پاڵنەری راستەقینە لە ئەوروپای رۆژئاوادایە، لەو ئەو بزووتنەوە راستڕەوی لە ئارادایە، لەلایەكی دیكە مەسەلەكە ئەوەیە كە ئەو كەسانە پێیان وایە لە ئەوروپا ئەركێكیان نییە، رەنگە ئەو گەنجانە لە ئەوروپادا پرسیاری ئەوە بكەن كە ئایا ئەركی من چییە لە ژیاندا و ئایا ئامانجی من چییە لە ژیانداو ئەل قاعیدەو هەموو گرووپە جیهادیەكان بەڵێنی ئەوەیان پێدەدەن كە سەرجەم كێشەكانی جیهانیان بۆ چارەسەر بكەن، لەبەر ئەوە ئەوان سەرنجی ئەو كەسانە رادەكێشن كە خۆیان لە نائومێدیدان، لەبەر ئەوە بە پاڵنەری جیاوازەوە ئەو خەڵكانە داعش و هاوشێوەكانیان بە دەرفەتێك دەزانن بۆ ئەنجامدانی ئەو كارەو دەرفەتێك بۆ چوونە نێو گرووپە رادیكاڵەكانەوە كە هەموو شتێك لەم جیهان رەددەكەنەوە، لە جیهانی مۆدێڕنیشدا ئیسلامیەت تەنها باوەڕ بوون بە خواو ئەنجامدانی پەرستشەكان نییە، بەڵكو رێگەیەكە بۆ وتنی نەخێر بە رووی جیهاندا، نەخێر بۆ مۆدێل و نەخێر بۆ سەرمایەداری و نەخێر بۆ هەموو شتێك. ئەمەش گرووپێكی شەرعی نییە و گروپێك نییە بە رێسا مۆدێڕنەكان كاربكات، بەڵكو هەموو شتێكی جیاوازە لە هەموو كەسێكی دیكە، ئەو خەڵكانەش ئەمە بە دەرفەتێك دەزانن و بە رێگەیەكی كۆتایی دەزانن بۆ گوزارشت كردن لەوەی چیتر هیچ شتێكی ئەم جیهانەمان ناوێت، لەبەر ئەوە دەبێت لە پاڵنەری قووڵی سایكۆلۆژی ئەو كەسانە بڕوانیت كە لە ئەوروپاوە دێن كە سەرنجیان بۆ بەدیلی ئیسلامی راكێشراوە كە زۆر جیاوازە لە هەموو شتێك كە لەبارەیەوە فێری بوون.
* دوا وتەت چییە؟
ــ لەبەر ئەوەی زۆرێك لەم ناكۆكییانە لە نزیكەوە گرێدراون بە ئیسلام و تەقلیدی ئیسلامیەوە، ئەوا ئەمە دەبێتە دەرفەت و هەروەها ساتەوەختێك بۆ بیركردنەوەی لەوەی چی روودەدات، لە ساڵانی بیستەكان و سییەكاندا كاتێك حەسەن بەننا و كەسانی دیكە بەڵێنی ئەوەیان دا بە ناوی ئیسلامەوە بەرەوپێشچوون بەدی بهێنن، ئەوا بە دڵنیاییەوە رووداوەكان بەو شێوەیە روویان نەدا كە پێشبینی دەكرا، كێشەكە ئەوە نییە كە لەلایەن هێزە رۆژئاواییەكان و هێزەكانی دیكەوە سەركوتكران، بەڵكو كێشەكە ئەوەیە بیركردنەوەی بە چەشنی سەدەكانی رابردوو سوودبەخش نابێت بۆ كۆمەڵگە، ناڵێم دەبێت خەڵكی ئایین رەت بكەنەوە یاخود كەمتر ئایینی بن، بەڵام باوەڕم وایە سیاسەتی ئایینی لە كۆمەڵگەی فرەییدا سەری كێشاوە بۆ ناهەموارترین كێشە. ئەگەر لەوە بڕوانن كە لە ئێراندا روودەدات، لەوە بڕوانن كە لە ماوەی بیست ساڵدا روویداوە لە پاكستان، ئەگەر بەراوردی پاكستان و هیندستان بكەن، كە هەردووكیان بە هەمان شێوە دەستیان پێكرد، بەڵام پاكستان سیاسەتێكی پتر ئایینییانەی هەڵبژارد، كە ئاشكرایە ئەمە بە راستی گەورەترین هەڵە بوو. هەروەها ئەگەر لە بارودۆخی سودان بڕوانن، ئەوا حوكمڕانەكان ئایین بەكاردەهێنن و ئیسلام بەكار دەهێنن بۆ ئەوەی درێژە بە دەسەڵاتی خۆیان بدەن بۆ زۆرترین ماوە كە پێویست بێت، لەبەر ئەوە دەبێت بیر لەوە بكەینەوە كە ئایا كێشەكانی كۆمەڵگە چین و تەحەددییەكان چین؟ پێم وایە تەحەددیگەلێكی زۆرهەن و درفەتگەلێكی زۆریش هەن، هەروەها ئەزموونێكی زۆریش هەیە لە رابردوودا كە دەكرێت سوودیان لێ وەربگیرێت بۆ ئەوەی پێویستە چی بكەین و پێویستە چی نەكەین، بۆ ئەوەی دەرس لە هەڵەكان و هەروەها لە سەركەوتنەكان وەربگیرێت، چونكە رابردوو هەر سەركەوتنی نییە، بەڵكو هەڵەشی هەیە. ئەگەر لە مێژووی پەنجا بۆ شەستەكانی سەدەی رابردوو بڕوانین، ئەوا دەبێت دووبارە بە سیاسەتی ئایینیدا بچینەوە، نەك لەبەر ئەوەی ئەمریكیەكان وا دەڵێن و نەك لەبەر ئەوەی ئەوروپییەكان كە دەڵێن: دەبێت كۆمەڵگەیەكی عەلمانیت هەبێت، بەڵكو لەبەرئەوەی لە ماوەی رابردوودا روویداوە، كاتێك دەسەڵات بەرگێكی ئایینی دەپۆشێت، ئەوا زیاتر درێژە دەكێشێت، كاتێك وەك سێبەری یەزدان لە كەسێك دەڕوانرێت، یاخود وەك خەلیفە و ئیمام، یان بۆ نموونە وەك پاپا، ئەوا ئەمە هاوكارییان دەكات بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەكی زیاتر لە دەسەڵاتدا بمێننەوە، بەڵام كاتێك كەسێك بۆ سێ یان بۆ چوار ساڵ هەڵدەبژێردرێت و دواتر دەكرێت لە دەسەڵات دووربخرێتەوە بەهۆی دەنگدانەوە، ئەوا ئەمە دەرفەتی باشتر دروست دەكات، من ناڵێم هەڵبژاردن چارەسەرە بۆ هەموو شتێك، بەڵام دەبێت لەوە بڕوانین كە چی سەركەوتووە و چی سەركەوتوو نییە، بەڵام كاتێك كەسێكی ئایینی دەبێت و بە ناوی خوداوە دەدوێت ئەوا ناتوانیت بیگۆڕیت.