فەخری كەریم وەك رۆشنبیرێكی ناسراو لەسەر ئاستی عێراق و جیهانی عەرەبی دەشێ خودی ناوەكەی لە وەسفكردنەكەی گەورەتر بێت، بەوەش ناسراوە كە وەك سیاسەتمەدارێك نەتەوەكەی خۆش دەوێت و بڕواشی بە مافی نەتەوەكانی دیكەش هەیە و رۆژنامەنووسێكی پڕۆفیشناڵ و سەرنووسەری رۆژنامەی (ئەلمەدا)یە و رۆژنامەكەشی لەسەر ئاستی عێراق یەكێكە لەو رۆژنامانەی داكۆكی ستراتیژیەتی عێراقێكی دیموكراتی و مافی هەموو عێراقییەكان دەكات. بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای عێراق، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵی ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* چ خوێندنەوەیەكت بۆ كەوتنی شاری موسڵ لە حوزەیرانی ساڵی رابردوو هەیە، بەتایبەتی كە ئەو سوپا گەورەیەی تێدابوو، بەڵام بەئاسانی شارەكەیان تەسلیمی داعش كرد؟
- بە بۆچوونی من هۆكاری كەوتنی موسڵ و دەوروبەری بۆ شكستی ئەو سیاسەتە دەگەڕێتەوە كە نوری مالیكی پەیڕەوی دەكرد، بەتایبەتی خولی دووەمی حوكمڕانییەكەی مالیكی و سیاسەتەكەی بووە هۆی داڕمانی رەوشی سیاسی و ئابووری و ئەمنی و سەربازی و لێكترازانی پێكهاتەی كۆمەڵگەی عێراقی، لە هەمان كاتدا دووبەرەكی و دوورخستنەوەی خستە نێو لایەنە سیاسییەكانی نێو پرۆسەی سیاسیی وڵات كە لە بنەڕەتدا داڕمابوو، بەڵام دیارە ئەوەی كە پێوەندی بە رەوشی سەربازییەوە هەبوو كە راستەوخۆ لەلایەن نووسینگەی فەرماندەی گشتی هێزەكانی چەكدارەوە هەڵدەسووڕا، ئەوەی دەرخست كە ئەو نووسینگەیە لە بنەڕەتەوە شەرعی نەبووە و سەرپێچیی دەستوور بووە، ئەوانەی لە نزیكەوە ئاگاداربوون لەسەر ئەو كەسانەی كە ئەم نووسینگەیان بەڕێوە دەبرد، دەیانزانی كە كەسانێكی نەزان و دوور لە زانیاری و رۆشنبیریی سەربازیی بوون، پاشان تاكڕەویی مالیكی لە بڕیار و فەرمانی سیاسی و ئەمنی و هەوڵدان بۆ بەزۆر چەسپاندنی دەسەڵاتی سیاسی خۆی زیاتر لەوەدا دەركەوت كە هەوڵیدەدا بۆ چەندین خولی دیكەش هەر سەرۆك وەزیران بێت، ئەمەش بووە هۆی ئەو شكست و بەزینەی كە تا ئێستا كاریگەریی بە سەرمانەوە ماوە، بۆیە پێموایە قسەكردن لەسەر موسڵ بەبێ ئاماژەكردن بە سیاسەتی پێشووی مالیكی بە هەموو لایەنەكانیەوە كەموكورتی تێدایە، ئەویش جەختكردنەوەیە لەسەر ئەوەی كە لە میانی حوكمڕانیی مالیكیدا عێراق لە نیمچە دەوڵەتەوە بوو بە دەوڵەتێكی فاشیل و داڕماو، بەڵام ئەوەی پەیوەستە بە خیانەتكردن و ئەوەی كە پێوەندیی بە كشانەوەی هێز هەیە، بۆ وردەكاریی ئەمەش رەنگە زۆربەی لایەنی ئەم بابەتە راست بێت و هەندێكی دیكەش زێدەڕۆیی تێدابێت، بەڵام ئەوەی دیار و ئاشكرایە ئەوەیە كە موسڵ رۆژانە دەكەوت و داگیر دەكرا، چ لەلایەن تیرۆریستانی داعش، یان بەعسییەكان، یاخود پاشماوەی رژێمی پێشوو، بۆیە ئاماژەكەی سەرۆك مسعود بارزانی كە هۆشیاری دا بەوەی موسڵ خەریكە دەكەوێت، نەك هەر راست بوو، بەڵكو شتێكی دووپاتكراوەیە بە راستی و وەقایعەوە.
* خوێندنەوەت بۆ داعش چییە و پێتوایە ئەوانە كێن و چۆن بەو خێراییە توانییان بڵاوببنەوەو گوند و شارۆچكەكان و دواتر شارە گەورەكان هەر وا بە ئاسانی و خێرایی داگیربكەن؟
- داعش درێژكراوەی چوارچێوەی ئەو تیرۆریستانەن كە لە دوای رووخانی سەدام حوسێنەوە پەیدابوون، ناوكی داعش بریتییە لەوانەی كە دوای رژێم بەتەنیا مانەوە لە دەستوپێوەند و پاشماوەكانی گرێدراو بە حزبی بەعس، یان ئەوانەی كە لە دەزگا داپڵۆسێنەرەكان بوون، ئەوانەی كە بەرژەوەندییەكانیان نەماو دەسەڵاتیان لە عێراق لەدەست چوو، بەڵام بە ڕای من گرنگترین هۆكاری ژیانەوەی ئەو رێكخراوە تیرۆریستییە ئەو سەرچاوە كۆمەڵایەتی و سیاسییە بوو كە دیسانەوە لە ئەنجامی ئەو جوداكاریی و پەراوێزخستنەی سیاسەتی چەوتی مالیكی و حوكمڕانانی دەوروبەری، بووە هۆی دروستبوونی بۆشاییەك و داعش توانی ئەو بۆشاییە بقۆزێتەوە، دەتوانم ئەوەش بڵێم ئەگەر مالیكی سیاسەتی پەراوێزخستنی پێكهاتەی سوننەی نەبوایە، مەترسی و سەرهەڵدانی داعش بەو شێوەیە نەدەبوو، هەروەها هەوڵی بەردەوامی مالیكی بۆ چەسپاندنی سیاسەتی تایفەگەری كە لە راستیدا خزمەتی ئەو تایفەیەشی نەكرد كە ئەو بانگەشەی ئینتیمای بۆ دەكرد، بە پێچەوانەوە زیانێكی زۆری پێگەیاند و چەمك و بەهاكان و ناوبانگی ئەو تایفەیەی لەكەدار كرد كە داوای نیشتمانپەروەری و پاراستنی سەروەری و سەربەخۆیی وڵاتی دەكرد، هەروەها تێكدانی پەیوەندییەكانی نێوان هێز و پێكهاتەكانی دیكە، كە مالیكی و دارودەستەكەی ئەو پەیوەندییانەیان لاوازكرد، بۆیە من پێموایە سڕینەوە و لابردنی یەكجارەكی مەترسیی ئەو تیرۆریستانە لە عێراق پێویستی بە گۆڕینی ریشەیی ئەو هەموو وردەكارییانەی پرۆسەی سیاسی هەیە، من لەو باوەڕەدام كە بەڕێز حەیدەر عەبادی سەرۆك وەزیران نەخشەڕێگەی داڕشتووە كە دەكرێ چارەسەری داعش و هەموو دیاردە نەرێنییەكانی رابردوو بكات، ئەگەر ئەم نەخشەڕێگەیە بە شێوەیەكی پراكتیكی جێبەجێ بكرێت. هەرەسهێنان بەهۆی چەند سەد كەسێك، یان دووسێ هەزار كەسێكی سەر بەداعش نییە كە هاتوونەتە عێراقەوە، بەڵكو ئەم هەرەسهێنانە لە دوو هۆكاری بەیەكەوەگرێدراو سەرچاوە دەگرێت، یەكەمیان ئەو سیاسەتە هەڵە و مەترسیدارە بوو كە مالیكی پەیڕەوی دەكرد و بووە هۆی سەرهەڵدانی باوەشە سیاسی و كۆمەڵایەتییەی داعش و ئامێزی بۆ گرتنەوە، دووەمیان ئەوانەی بەرگرییان لەو ناوچانە دەكرد و لەناو سوپای عێراق بوون، بیروباوەڕی سیاسییان نەبوو، تەنانەت بۆچوون و دیدی نیشتمانپەروەرانەشیان نەبوو، بەپێچەوانەوە رێژەیەكی زۆری ئەوانە (فەزائی- بندیوار) بوون و رێژەیەكی دیكەش لە گەندەڵی و زێدەڕۆییەوە گلابوون كە ئەمانە هاندەربوون بۆ زیاتر سەرهەڵدان و جێگیربوونی ئەو تیرۆریستانە.
* سەبارەت بەو خاڵەی ئاماژەت پێكرد، دەبینین كە حكومەتەكەی عەبادی ماوەیەكە پێكهاتووەو تائێستا رەوشی سوپا، هەروەها خزمەتگوزاری و باری ئەمنی هیچ گۆڕانكاریی بەسەردا نەهاتووە، پێتوایە دۆخەكە هەر بەم شێوەیە دەمێنێتەوە، یان گۆڕانكاریی بەسەردا دێت؟
- سەرەتا دەمەوێ بڵێم كە رەنگە پتر لە 120 رۆژ بەسەر پێكهێنانی حكومەتەكەی عەبادیدا رەت بووە، سیاسەتی پێشوو بێجگە لەو خاڵە چەوت و هەڵانەی باسمان كردن، رەنگە گەنجینەیەكی بێ سەرمایەی لەدوای خۆیدا جێ هێشتبێت، كە ئەمە پەیوەست بووە بە گۆڕانكاریی لە نرخەكانی نەوت، بەڵام لەهەموو حاڵەتێكدا مەسەلەی سوپا پێویستی بە هەوڵی نائاسایی و پێكەوەیی هەیە لە حكومەت و هێزە سیاسییەكان، نەك هەر لە پڕچەككردن، یان مەشق، بەڵكو لە مەسەلەی بیروباوەڕی سەربازی، چونكە مانەوە لە چوارچێوەی تایفەگەریدا بە هەر شێوەیەك بێت، ئەو هێزە ناتوانێت چی دیكە بەرگری لە سەروەریی وڵات بكات و دژی تیرۆریست و دوژمنان بوەستێتەوە، من پێموایە ئەركێكی زۆر دەكەوێتە سەرشانی عەبادی و حكومەتەكەی و ئەم ئەركانە بەبێ تیماركردنی هەموو دەردەكانی ژیانی سیاسی و كەشوهەوای سیاسی جێبەجێ نابن، هەروەها تاكو سەقامگیرییەكی نیشتمانی نەیێتەئاراوە و هەموو هێزە سیاسییەكانیش پشتگیری لێ نەكەن، ئەم پرسە سەركەوتوو نابێت، چونكە پێویستی بە یەكهەڵوێستیی نیشتمانی هەیە، ئەو هەنگاوەی پەیوەستە بە پێوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی ناوەند یەكێكە لە بنەماكانی پێوەندیی بەردەوام تاكو هەموو ئاستەنگەكان نەهێڵێت، مەسەلەی دابینكردنی خزمەتگوزاریش بۆ هاووڵاتیان ئەمەیان بە سێ، یان چوار مانگ بەدی نایەت، بەڵكو پێویستی بە ماوەیەك هەیە رەنگە بۆ ماوەی ساڵێكیش بێت.
* رەنگە هەندێ كەس بپرسێت راستە ئەو هەموو پارەو سامانەی بەهەدەر برا، یان لە بازرگانی خەیاڵی خەرجكران، هۆكارەكەی سیاسەتمەدارانی پێشوو بووبن، بەڵام ئەوەتا مالیكی خۆی جێگری سەرۆك كۆمارە، ئەدی بۆچی لێپرسینەوە لەكەس ناكرێت؟
- ئەمەیان پرسیاری هەموو هاووڵاتییەكە، چۆن دەكرێت بڕوا بكەین، یان ئومێد بخوازین، یاخود بپرسین چۆن گۆڕانكاری رووبدات لە كاتێكدا كە سەری گەندەڵی یان بنەچەكەی لە نێو دەوڵەتە و بەرپرسیارێتییان هەیە، بۆ من قورسە وەڵام بدەمەوە، تەنانەت بۆ هاووڵاتیش هەر بەم شێوەیە، بەڵام وەڵامەكە ئەوەیە كە قسەكردن لەسەر گەندەڵی بەدەر لە چینی سیاسەتمەداران دەتوانم بڵێم كەموكوڕییە لە شرۆڤەكردنی ئەم بابەتە، چونكە چینی سیاسەتمەداران و شێوازی حوكمڕانی كە لە پشكایەتیی تایفەگەریدا بەرجەستە دەبێت، هەروەها زێدەڕۆیی لە بنەماكانی دەستووری لە مامەڵەكردندا، هاوكات بەداخەوە لاوازیی دادگا و نەبوونی هێزی دیموكراسیخوازی كاریگەر كە بتوانێ گوزارشت لە جەماوەر بكات و پەردەی ئابڕووبردن لەسەر ئەو دیاردەیە هەڵماڵێ، ئەمەشیان هەر كەموكورتییە، بەڵام وەك سیاسەتمەدار، یان شارەزا و لایەنی پەیوەندیدار بە كاروباری سیاسی دەتوانین بڵێین كە چارەسەركردنی ئەو دیاردە مەترسیدارانە ئەوەندە ئاسان نییە، بەڵكو زۆر ئاڵۆزە، چونكە رەنگدانەوەی ململانێیەكی توندی بەرژەوەندیی باڵایە، یان گورزێكە بەر پۆست و پێگەی سیاسیی هەندێك كەس، یان هێز دەكەوێت و دواجار دەبێتە مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندییەكانیان، رەنگە ئێمە هیواو ئاواتمان ئەوە بێت كە حكومەتەكەی بەڕێز عەبادی لە ئایندەدا ئەو نەخشەڕێگەیەی حكومەتەكەی جێبەجێ بكات كە خستیە بەردەم پەرلەمانی عێراق، یان لەو دیالۆگەی كە بەڕێزیان بەر لەچەند رۆژێك لەگەڵ رۆژنامەی( ئەلمەدا) ئەنجامی دابوو، بەڵام ئەمە سەرناگرێت، ئەگەر هەموو هێزە سیاسییەكان و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بە جورئەتەوە رووبەڕووی ئەو گەندەڵی و سەپاندنی دەسەڵات و رەوشە ناهەموارە نەبنەوە لە پێناو بەدیهێنانی گۆڕانكاریدا، لە پێشەوەی هەمووشیان راگەیاندن و میدیاكان كە حكومەتی پێشوو پەراوێزی خستبوون.
* لەبەر ئەوەی لە نزیكەوە سەرۆك بارزانی دەناسن، رۆڵیان چۆن هەڵدەسەنگێنن، بەتایبەتی لەگەڵ هێرشەكانی داعش بۆ سەر كوردستان و هاتنی داعش و نزیكبوونەوەی داعش لە هەولێر، هەروەها ئەو شەڕانەی ئەم دواییە بەتایبەتیش كە وەك تەحەددایەك گەیشتە چیای شنگال؟
- لەوانەیە هەرچییەك بڵێم بچێتە قاڵبی وەسفكردنەوە، لەبەر ئەوەی من زۆر لە نزیكەوە مسعود بارزانی دەناسم، بەڵام من لێرەدا ئەو دۆستایەتییە دەخەمە ئەولاوە و بە ویژدانەوە دەڵێم كە هەڵوێستی سەرۆك مسعود بارزانی بریتی بوو لە رووبەڕووبوونەوەی بەهێزی بەڕێزیان لە گەڕاندنەوەی هاوسەنگی بۆ رەوشەكە، نەك تەنیا بۆ هەرێمی كوردستان، بەڵكو لەسەر ئاستی عێراق، هەروەها وجوودی بەردەوامی جەنابیان لە بەرەكانی شەڕدا متمانەی بۆ پێشمەرگە گەڕاندەوە، هەروەها زیندووكردنەوەی نەریتی قارەمانانەی پێشمەرگە كە بەداخەوە لەم چەند ساڵەی رابردوودا دیارنەمابوون بە هۆی هەندێ دیاردەی نەرێنی كە لە هەرێمی كوردستاندا زاڵ بوون، بەهاكانی قوربانیدان و بەرگری و هەستكردن بە بەرپرسیارێتی ئەوانە دەرئەنجامی ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییانەی پێشمەرگە بوون، ئەو نموونەیەی كە سەرۆك بازانی لە ماوەی رابردوودا پێشكەشی كرد، راستەوخۆ بووە هۆی هەرەسهێنانی داعش، لە دواشەڕیشدا لە شنگاڵ كە لە زاری بەڕێزیانم گوێ لێ بوو، داعشەكان بەبێ بەرگری هەڵدەهاتن و پێشمەرگەش راویان دەنان تا دەرەوەی سنوور، من پێموایە ئەم قۆناغە زۆر گرنگ و مەترسیدارە، بۆیە لەسەر سەركردایەتیی كوردستانی پێویستە رێكبكەون تاكو هەموو بستێكی ئەم خاكە رزگاربكرێت و لە دەستی داعش پاك بكرێتەوە، من پێموایە تەنیا بە لەناوبردنی داعش نەوەستین، بەڵكو هەوڵبدەین جارێكی دیكە ئەزموونی كوردستان هەڵبەسەنگێنین لە رووی سیاسی و ئابووری و سەربازی و ئەمنییەوە، بە واتایەكی دیكە هەموو هێزە زیندووەكانی نێو كۆمەڵگەی كوردستانی بەئاگابێنینەوە، تاكو وا بكەین كە هەموو شتێك كە پەیوەندیی بە بارودۆخی كوردستانەوە هەیە بە كێشەو پرسی هەموو هاووڵاتیانی كوردستان دابندرێت، نەك بە تەنیا كێشەی حكومەت و سەركردایەتیی كوردستان بێت، من پێموایە پێویستە ئەو ئەزموونە هەموو حزب و هێزەكانی بەشدار لە پرۆسەی سیاسیی كوردستان بەئاگابێنێتەوە كە دەبێت بیربكەنەوە لەوەی كە هەرێم و هێزە كوردستانییەكان یەك بخرێن، نەك كورتبین بن لەوەی كە ئەم لایەن و ئەو لایەن هانبدرێت كە بیر بكاتەوە لەو بەرژەوەندییەی كە دەستی دەكەوێت، ئەگەر تەبا نەبوو، یان بە پێچەوانەی لایەنەكەی دیكە بوو، خاڵێكی گرنگ ئەوەیە كە ئەو سەركەوتنانەی هەرێمی كوردستان و ئەو رۆڵەی سەرۆك مسعود بارزانی بەڵگە و ئاماژەیە بۆ هەموو هێزە سیاسییەكان، هەروەها بۆ سەركردایەتی سیاسی لە بەغدای دووپاتكردەوە كە چارەسەركردنی ناكۆكییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر بنەمای سەرەكییە بۆ لەناوبردنی داعش، هەروەها بنیادنانەوەی دەوڵەتێكی دیموكراسیی فیدراڵ خێراتر دەكات.
* لەسەر زاری دەیان شارەزاو چاودێر و شرۆڤەكاری بیانی دەگوترێت كە بەڕێز مسعود بارزانی سیاسەتێكی وردبینانەی هەبووە بەرامبەر بە كێشەكان و سەرهەڵدانی ئەم شەڕوشۆڕە، بۆیە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و دەوڵەتانی ئیقلیمی و دەوڵەتانی دۆست هەموویان پاڵپشتی سەرۆك بارزانی بوون، چ خوێندنەوەیەكتان بۆ ئەو واقعە هەیە؟
- لە سیاسەتدا، هەروەها ئەگەر ئەو سیاسەتەش لە رووبەڕووبوونەوەدا بەرجەستە بوو، فاكتەری یەكلاكەرەوە هەمیشە لەسەر زەوی دەبێت، ئایا هێزی مرۆیی و سەربازی دەتوانێت داكۆكی بكات لە سنووری ئەو زەوییەی لەسەری دەوەستێت، یان نا؟ پاشان فاكتەری یارمەتیدەر دێن، واتا قسە لەسەر فاكتەری دەرەكی دەكرێ، وەك پشتیوانیی ماددی و سەربازی، ئەم فاكتەرانە یارمەتیدەرن، بەڵام ئەگەر هێزێك لەسەر زەوی نەبێت كە بتوانێت بجووڵێتەوە ئەو كاتە ئەو فاكتەرانە هیچ بەهایەكیان نابێت، رەنگە لە شوێنی دیكە ببینین كە فڕۆكەكان گورز دەوەشێنن، بەڵام بەداخەوە هیچ دەستكەوتێكیان نییە، یەكێك لەو هۆیانەی كە پشتیوانی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی خێراكرد، ئەوەیە كە هەرێمی كوردستان بە روون و ئاشكرا دووپاتی كردەوە كە شەریكە و دەكرێ متمانەی پێ بكرێت، بە واتایەكی كۆنكریتی كە ئەگەر چەكی پێدرا ئەوا دەتوانێت بەكاری بێنێت، یان ئەگەر یارمەتی درا بە هێزی ئاسمانی ئەوا هێزێك لەسەر زەوی هەیە و لە جووڵەدایە، هەروەها ئەو پاڵپشتییە بەدەر نییە لەوەی كە هەرێمی كوردستان لەسایەی ئەو هەلومەرجە ئاڵۆزەی ناوچەكە، بوو بە نموونەی برایەتی و باوەشیشی كردۆتەوە بۆ هەموو نەتەوەو پێكهاتەكان، بۆیە ئەم هەموو فاكتەرانە وایان كرد كە بە پەلە ئەو پاڵپشتییە بگاتە كوردستان، ئەمە لەپاڵ ئەو هەوڵە سیاسی و دیبلۆماسییەی سەركردایەتیی كوردستانی و لە سەروویانەوە سەرۆك مسعود بارزانی لەم چەند ساڵەی رابردوودا بۆ ئەو وێنایەی خستیە بەردەم رای گشتی و نێودەوڵەتی و عەرەبی و جیهان دەربارەی ئەو رەوشەی لە عێراق دەگوزەرێت، ئەمە وێڕای كۆتاییهێنان بەو گرژی و ناكۆكییانەی لە نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا لە ماوەی حوكمڕانیی مالیكی سەریانهەڵدابوو، كە دواجار بووە هۆی شكستی بەرچاوی ئەو سیاسەتە و دەرئەنجامیش داگیركردنی سێیەكی خاكی عێراق بوو لەلایەن داعشەوە، كە ئەمەش مەترسییە بۆ سەر ئاسایشی ناوچەكەو جیهان بەگشتی.