توركیا دەوڵەتێكی گرنگە لە ناوچەكە و كاریگەری لەسەر رەوتی رووداوەكان هەیە، هەر بۆیە لە هەموو كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا رۆڵی توركیا لەبەر چاو دەگیرێت و حیسابی وردی لەسەر دەكرێت، ئەم لایەنە ئەگەر لە رووی سیاسی و دبلۆماتییەوە بایەخی گرنگی هەبێت، ئەوا لەسەر ئاستی جیهانی مەسیحی و جیهانی ئیسلامی توركیا وەك پردێك وایە بۆ پێكەوە بەستنەوەیان و سەردانی پاپاش بۆ توركیا بەرجەستەكردنی ئەو واقیعەیە، بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسانە ئەم وتوێژەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر حوسین باغچی ئوستادی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان لە زانكۆی میدل ئیست لە توركیا ئەنجامدا و بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* پێش سەردانەكەی ئەحمەد داود ئۆغلۆ سەرۆك وەزیرانی توركیا بۆ هەرێمی كوردستان، دوودڵی و گومانێك هەبوو لە نێو رای گشتی كورددا لە ئاست پێوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و توركیادا، ئایا تاچ راددەیەك ئەم سەردانە لەسەر پتەوكردنەوەی پێوەندییەكانی هەردوولا رەنگدانەوەی دەبێت؟
- سەرەتا سەردانەكە بۆ بەغدا و دواتر بۆ هەرێمی كوردستان بوو، ئەمەش ئاماژەیەك بوو كە توركیا دەیەوێت لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر پێوەندییەكانی بەرەوپێش ببات لەگەڵ ئەم هەرێمەدا، پێوەندیەكی گەرم هەیە لە نێوان سەرۆك بارزانی و داود ئۆغلۆی سەرۆك وەزیران. هێشتا توركیا نیازی هاوكاریكردنی ئیدارەی كوردی هەیە لە رووی ئابوورییەوە بۆ ئەوەی پێكەوە شەڕی داعش بكەن، كەواتە توركیا بە تەنها پشتیوانی سیاسی ناكات، بەڵكو پەروەردەی سەربازی و پشتیوانی سەربازیش دەستەبەر دەكات، ئەمەش كواڵیتییەكی نوێیە لە پێوەندی نێوان هەردوولادا.
* دوای دروستبوونی داعش چاوەڕوان دەكرێت پێوەندییەكانی توركیا و هەرێمی كوردستان پتر بەرەو پێشەوە بچن لە پێناو لە ناوبردنی ئەم هەڕەشەیەدا، چونكە ئەمە هەم مەترسییە بۆ كوردستان و هەروەها بۆ سەر توركیاش، واتە هەڕەشەیەكی هاوبەشە، ئایا پێشبینی دەكرێت لەو رووەوە چ جۆرە هاوكارییەك لە نێوان هەردوولادا دروست بێت؟
- سەرەتا توركیا ناچێتە گۆڕەپانەكەوە، بەڵام پشتیوانی بە گرووپ و كاراكتەرەكانی ناوچەكە لە عێراق و لە ئیدارەی هەرێمی كوردستان دەبەخشێت، ئەویش لە مەشق و راهێنان و هاوكاری سەربازییەوە بۆ پێشمەرگە، توركیا بەم شێوەیە -پێكەوە- شەڕی داعش دەكات. ئەوەی پێوەندی بە ئەمریكاوە هەبێت، ئەوا بێ پشتیوانی ئەمریكا زۆر زەحمەتە هەڕەشەی داعش رابوەستێندرێت. تا ئێستا توركیا سیاسەتی خۆی نەگۆڕیوە و مەرجی هەیە و رایگەیاندووە ئەگەر بەشار ئەسەد بڕووخێت ئەوا دەچێتە مەیدانەكە و شەڕ دەكات، كە ئەمەش مەرجێكی قورسە بۆ ئەوەی جێبەجێ بكرێت، تەنانەت لەلایەن ئەمریكاشەوە، ئەگەر ئەمە لە رووی سیاسییەوە گوزارشتی لێ بكرێت، ئەوا توركیا دەستێوەردان ناكات و هێزی وشكانی نانێرێت، بەڵام توركیا پشتیوانی گرووپە كوردییەكان دەكات لە نێویاندا هێزەكانی بارزانی. هێشتا توركیا خۆی پابەند نەكردووە بە رەوانەكردنی هێزی زەمینی تەنانەت بۆ هەرێمی كوردستانیش، بەڵام بەلای كەمەوە و بە شێوەیەكی زارەكی توركیا پشتیوانی بارزانی و هێزەكانی پێشمەرگە دەكات، لەم شەڕەشدا كاراكتەری سەرەكی ئەمریكایە نەك توركیا.
* هۆكاری دوودڵی توركیا چییە لە ئاست هاوپەیمانێتی ئەمریكا، ئایا نایەوێت پشت بە ئەمریكا ببەستن، یاخود زۆر متمانەیان بە ئەمریكا نییە؟
- ئەوە پرسیارێكی باشە، هەردووكیان رۆڵی گرنگ دەبینن لێرە، سەردانەكەی جۆ بایدن لە هەفتەی رابردوددا بۆ توركیا گرنگ بوو، ئەمریكا دەیەوێت بۆ پشتیوانیكردنی بارزانی، یاخود ئیدارەی هەرێمی كوردستان پشت بە توركیا ببەستێت، بەڵام پشتیوانی سەرەكی لێرەدا ئەمریكایە نەك توركیا، چونكە ئەمریكا هاوكاری سەربازی دابین دەكات، لەگەڵ دەستەبەركردنی مەشق و راهێنانی سەربازیی هاوبەش بۆ پێشمەرگە لە توركیا، توركیا پشتیوانی ئەم هەنگاوە دەكات و شەڕ ناكات، پێوەندییەكانی توركیا و ئەمریكاش دەچنە قۆناغێكی دیكەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەمریكا تێڕوانینی خۆی هەیە بۆ سووریا و ئیسڕائیل و میسر، توركیاش جەخت لەسەر هەڵەكانی سیاسەتی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكاتەوە، سەرۆك وەزیران داود ئۆغڵۆ پێداگیری دەكات لەسەر ئەوەی دەبێت بەشار ئەسەد بڕوات و ببێتە بەشێك لە ستراتیژیەتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی تیرۆریستانی داعش، بەڵام ئەمە نەبووە، هەروەها لە چەند رۆژی رابردوو وەزیری دەرەوەی رووسیا لاڤرۆڤ و چین و هیندستان و تەنانەت ئەمریكاش لە رێی ئێرانەوە پێوەندییان لەگەڵ رژێمی سووریادا كردووە، كەواتە لە چەند مەسەلەیەكی دیاریكراودا جیاوازی دەبێت لە نێوان توركیا و ئەمریكادا، وەك مەسەلەی لابردنی ئەسەد لە سووریا، بەڵام ئەوەی پێوەندی بە هەرێمی كوردستانەوە هەبێت، ئەوا بەڵێ توركیا و ئەمریكا هاوكاری یەكتر دەكەن و لە ئایندەشدا ئەم هاوكارییە زیاتر دەكەن.
* ئەمریكا دەیەوێت كۆنتڕۆڵی تەواوی هەبێت بەسەر ئەو چەكانەی توركیا بەكاری دەهێنێت، لە كاتێكدا توركیا دەیەوێت ئەم كۆنتڕۆڵە لە دەستی خۆیدا بێت، هەر لەبەر ئەمەش توركیا رێككەوتن لەگەڵ چیندا دەكات، ئەم هەنگاوەی توركیا چۆن لێك دەدەیتەوە؟
- ئەم كێشەیە چارەسەر كرا و توركیاش هیچ شتێك لە چین وەرناگرێت، مەسەكە ئەوەیە توركیا چەكی هەرزانتری دەوێت و هەروەها دەیەوێت بە هاوبەشی كەرەستەی بەرگری بەرهەم بهێنێت، بەڵام ئێستا ئەو رێككەوتنە لەگەڵ چیندا كۆتایی هاتووە و نەكراوە و چیتر موناقەشەی لەبارەوە ناكرێت.
* ئایا بەهۆی كاریگەری ئەمریكاوە بوو؟
- من دەڵێم نەخێر.
* ئەی سەردانەكەی پاپا فرانسیس بۆ توركیا چ مانایەكی هەبووە و چ گرنگییەكی بۆ توركیا هەیە؟
- سەردانەكەی پاپا بۆ بەردەوامیدان بوو بە پێوەندییە باشەكانی نێوان توركیا و ڤاتیكان، ئاماژەی ئەمەش هاوكاریكردنی توركیا بوو بۆ مەسیحی و ئێزیدییەكانی عێراق و شێڵتەری بۆ دابینكردن، ئەمەش شتێكی باش بوو. هەروەها گفتوگۆكردن لەگەڵ سەرۆكی توركیا وەك نوێنەری وڵاتانی ئیسلامی، یاخود بەلای كەمەوە سەرۆك تەیب ئەردۆغان ئامانجی ئەوەی هەیە ببێتە نوێنەری جیهانی ئیسلامی، ئایا سەركەوتوو دەبێت، یان نا، ئەوا ئەمە مەسەلەیەكی دیكەیە. بەڵام توركیا لە نێوان جیهانی ئیسلامی و جیهانی مەسیحیدایە، بە دڵنیاییەوە بژاردەیەكی دروست بوو كە پاپا بێتە توركیا بۆ بەردەوامیدان بە پێوەندییە باشەكان و جێهێشتنی پەیامێك كە رۆژئاوا بایەخ بە هاوكاری و گفتوگۆی زیاتر دەدات. هەروەها پاپا كاتێك هات ئەرۆدغان سەرۆك وەزیران بوو، مەسەلەكە تەنها ئەوەیە توركیا وڵاتێكە ناكرێت فەرامۆش بكرێت، نە جیهانی ئیسلامی و نە جیهانی مەسیحی ناتوانن توركیا فەرامۆش بكەن، ئەمەش بۆ سەركەوتنی ئەرۆدغان ناگەڕێتەوە، هێندەی بۆ بوونی توركیا وەك وڵاتێك دەگەڕێتەوە. كەواتە ئەمە ئاماژەیەكە بۆ گفتوگۆ و تێگەیشتنی زیاتر لەلایەن ڤاتیكان و هەروەها پاپاوە كە لێرەدا تەنها وەك پیاوێكی ئایینی هەڵسوكەوت ناكات، بەڵكو وەك پیاوێكی سیاسی و دیبلۆماسیش رۆڵ دەبینێت.
* دوا وتەت چییە؟
ناسەقامگیرییەكە بەردەوام دەبێت، لەبەر ئەوەی ئیرادەیەكی سیاسی نییە بۆ ئەوەی بە زووترین كات داعش دوور بخرێتەوە. بەڵام بە دڵنیاییەوە لە ئێستادا وڵاتانێك هەن كە شەڕ لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامییە رادیكاڵەكاندا دەكەن، بەگشتی وەك پێشوو بزووتنەوە رادیكاڵەكان لێبوردەیی سیاسییان لە ئاستدا ناكرێت. بە شێوەیەكی گشتی رۆژئاوا تەفزیلی دیكتاتۆرێكی عەلمانی دەكات بە سەر ئیسلامیەكی هەڵبژێردراودا، بە دڵنیاییەوە نابێت گرووپە ئیسلامییە رادیكاڵەكانمان لەبیر بچێت، كەواتە هاوپەیمانیەكی روو لە زیاد دروست دەبێت دژی هەر مەترسیەكی ئیسلامییە رادیكاڵەكان. لە ئەڵمانیا و بەریتانیا و وڵاتای ئەوروپا بەگشتی دژی ئەو گروپە ئیسلامییە رادیكاڵانە رێوشوێن تایبەت دەگیرێتەبەر، ئێستاش شەڕەكە دەستی پێكردووە، بەڵام تا چەند دەخایەنێت، ئەمە وەك پرسیارێكی كراوە دەمێنێتەوە، بەڵام وەك پێشووتر لێبوردەیی سیاسییان لە ئاستدا ناكرێت، كە پێشوتر دەیانتوانی لە ناو سیستمە دیموكراسیەكەدا گوزارشت لە خۆیان بكەن، كە ئەوان نیازی لە ناوبردنی دیموكراسییان هەیە بە هۆی بەكارهێنانی دیموكراسییەوە، بەڵام چیتر لە ئاستی ئەمەدا لێبوردە نابن. هەروەها داعش وەك ڤایرۆس وایە و دەكرێت ئۆپەراسیۆنێكی سەربازی ئەنجام بدەین و ئەم ڤایرۆسە لەم بەشەی جەستەیە دەربهێنین، بەڵام حیساباتی دیكە هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا بە دڵنیاییەوە ئەوەی داعش دەیكات، قابیلی قبووڵ نییە و دەبێت ئیدانە بكرێ، ئێمە تێگەیشتنێكی هاوبەشمان لە رۆژهەڵات و رۆژئاوادا لەسەر ئەم پرسە هەیە.