د.ئیناس مێرگل مامۆستای كارگێڕی گشتی و پێوەندییە نیودەوڵەتیەكانە لە زانكۆی سیراكیوز، تایبەتمەندە لەسەر راگەیاندن و پێوەندییەكان و چەندین كتێبیشی لەسەر ستراتیژیەتی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان هەیە، بۆ قسەكردن لەسەر ئەو گۆڕانكارییەی ئەنتەرنێت لە ژیانی رۆژانەمان دروستی كردووە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ د.ئیناس مێرگل ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

* ئەنتەرنێت بۆتە بەشێك لە ژیانمان و بە درێژایی رۆژ و هەفتە بەكاری دەهێنین، كاریگەری كردۆتە سەر سەرجەم بوارەكانی ژیانمان، ئەم گەشەكردنەی تەكنەلۆجیا و ئەنتەرنێتە چۆن دەبینن، چۆن مرۆڤایەتی دەتوانێت خۆی رابێنێت لەگەڵ ئەم تەكنەلۆجیا نوێیەدا، كە خەریكە هەموو ژیانمان داگیر بكات؟
- من هاوڕام لەگەڵتاندا كە بەشێكی گەورەی ژیانی ئێمەی داگیر كردبێت. راستە خەڵكی و هاووڵاتیان لەڕێی ئەنتەرنێتەوە هەوڵ دەدەن «سمارت فۆن»ێك بكڕن، یاخود ئەنتەرنێت رابكێشن بۆ ماڵەكانیان، یاخود بچنە سەنتەرێك یان كتێبخانەیەكەوە بۆ ئەوەی دەستیان بە ئەنتەرنێتدا رابگات. هەروەها من لەوەدا هاوڕام كە حاڵی حازر دەستمان زیاتر بەزانیاری رادەگات، ئەویش بەهۆی ئەوەی سەرجەم رۆژنامەكان لە سەر هێڵی ئەنتەرنێت دادەنرێت و هەروەها گوڤارەكانیش. كە راستەوخۆ خەڵكی دەتوانێت بچێتە سەریان، هەروەها سۆشیال میدیا بەكار دەهێنێت وەك فەیس بووك و تویتەر، كەواتە بە دڵنیاییەوە لەوەدا هاوڕام كە خەڵكی دەتوانن بیست و چوار كاتژمێر لە رۆژێكدا و حەوت رۆژ لە هەفتەیەكدا زانیاریان پێبگات. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا پێموایە پێویستە بەدوای زانیاریدا بگەڕێین و ئەنتەرنێت بەكار بهێنین، بەڵام ئەمە دەبێتەهۆی گۆڕینی ئەوەی ئێمە دەمانەوێت زانیاری لە كوێ وەربگرین، هەروەها دەبێتەهۆی زیادبوونی چاوەڕوانیەكان، بۆ نموونە لەڕێی گوگڵەوە، یاخود ئامرازێكی دیكەی گەڕانەوە بە دوای زانیاریدا دەگەڕێین، بۆ نموونە ئایا كاتەكانی دەست بەكاربوونی كاری دەزگاكانی حكومەتە مەحەلیەكە چەندە، یاخود ئەگەر دەرفەتێكی كار هەبێت لە نێو دەزگای حكومەتدا ئومێد دەكەن بتوانن لەڕێی ئەنتەرنێتەوە داواكاری پێشكەش بكەن بۆ ئەوەی وەربگیرێن. كەواتە چاوەڕوانیەكان زیاتر دەبن و ئەو واقیعەی جێی داخە ئەوەیە كە حكومەت سستە لە پێدانی زانیاریەكاندا. هەندێ جاریش ئەمە پێوەندی بە یاسا و رێساكانەوە هەیە و هەندێ جاریش دەبێت بگەیتە كەسێك بۆ ئەوەی ئیمزایەكت بۆ بكات بۆ ئەوەی فۆرمەكە وەربگریت، كەواتە لەم رووەوە ئەنتەرنێت چاوەڕوانی خەڵك زیاتر دەكات بەوەی هەموو شتێك لەسەر ئەنتەرنێت دەستەبەر بكرێت.
* دەبینین بەهۆی زیادبوونی بەكارهێنانی ئەنتەرنێت و سۆشیال میدیاوە رۆژ بە رۆژ شەفافیەت زیاتر دەبێت، دەبینین بە چركە هەواڵە بە پەلەكانت پێدەگات، كەواتە ئێستا هەموو كەسێك ئاگادارە لەوەی لە چواردەوەریدا روودەدات، هەر لەسەر ئاستی مەحەلیش، ئەوا ئەمە كاریگەری هەبووە لەسەر مانای هاوڵاتی بوون و لەسەر حكومڕانی مەحەلی، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن ئەنتەرنێت كاریگەری هەیە لەسەر رەهەندی هاووڵاتی بوون و لەسەر حكومڕانی؟
- یەكێك لە لایەنی مەسەلەكان بریتییە لەوەی ئەمە كاریگەری دەبێت لەسەر پرۆسەی بە دیموكراتیكردن، چونكە خەڵكی زیاتر ئەنتەرنێت بەكار دەهێنن و زانیاریان پێدەگات، كە ئەگەر وانەبووایە، ئەوا رەنگە خەڵكی ئێوارە لەسەر شاشەی تەلەفزیۆنەكان بیانبینیایە، ئەو كاتەش رەنگە حكومەت ئەو زانیاریانەی فلتەر بكردایە، لەبەر ئەوەی بە زۆری ئەو زانیاریانەی حكومەت دەیبەخشێت چەند زانیاریەكی سنووردارن، كە رەنگە ئەوە بەهۆی ئەو رێسا و یاسایانەوە بێت كە لە ئارادان كە بۆ نموونە، رەنگە تۆ هیچ شتێك نەڵێیت تاوەكو زانیاری تەواوت نەبێت. بە زۆری كار و كردەوەكان روون نین بۆ هاووڵاتیان، مەرجی نییە ئەوە پێوەندی هەبێت بە گەندەڵیەوە، بەڵكو رەنگە پێوەندی بەوەوە هەبێت كە ئەو بەرپرسانەی حكومەت كە مامەڵە لەگەڵ راگەیاندن و رۆژنامەدا دەكەن، ئەوا لە كەشێكی سنوورداردا ئەم كارە دەكەن. كەواتە كاتێك كەسێك لە وڵاتێكی وەك میسر سەرنجی ئەوە دەدات و رایدەگەیەنێت كە خوازیاری ئەوەیە گفتوگۆیەكی كراوە هەبێت وەك ئەوەی لە ئەڵمانیا هەیە و بتوانێت لەڕێی ئەنتەرنێتەوە دەنگ بدات، كەواتە بەڵێ بەراوردكاری هەیە و بۆچوونێكی زۆر و هەمەڕەنگیەكی زۆر هەیە. ئێستا كەلێنێكی گەورە هەیە لە نێوان بۆچوونی بەرپرسانی حكومەت بەوەی پێویستە هاووڵاتیان چی بزانن یان ئەوەی پێویستە چ زانیاریەك بە هاووڵاتیان بدرێت و داواكاری زۆری هاووڵاتیان بۆ زانیاری. یاخود هەندێ جار زانیاری هەڵە وەردەگرن، یاخود قسەو قسەڵۆك بڵاو دەكرێنەوە، بە تایبەتی كە زۆر بە ئاسانی دەتوانی لەڕێی سۆشیال میدیاوە پروپاگەندە بڵاو بكەیتەوە. بۆ نموونە ئێستا گەردەلوولێكی بەهێز هەیە لێرە، و رەنگە كەسانێك هەبن كە وا بڵاو بكەنەوە كە ئەمە روونادات و بەو پێیە هیچ ئامادەكاریەك نەكەن... بەڵام لەلایەكی دیكەوە كەسانێك هەن ترس و دڵەڕاوكێ بڵاو دەكەنەوە، و هەڵدەستن بە دەستكاریكردنی دیمەنێك(بە فۆتۆشۆپ) و ئینجا بڵاوی دەكەنەوە، كە راستیش نییە لە ژیانی راستەقینەدا رووینەداوە، بەڵام بە داخەوە ئەمە بە خێرایی بڵاو دەبێتەوە، هەروەك چۆن هەمیشە هەواڵی خراپ-زیاتر لە هەواڵی باش- بە خێرایی بڵاو دەبێتەوە و ئەمەش یەكێكە لە لایەنە خراپەكانی سۆشیال میدیا. لە هەمان كاتدا ئەمە دەرفەتێكی باشە بۆ بەرپرسانی حكومەت بۆ ئەوەی تێبگەن لەبارەی ئەوەی هەستی خەڵكی چۆنە لەبارەی ئەوەی ئەوان چۆن حكومڕانی دەكرێن، كەواتە پێویست بە شەفافیەتی زیاتر هەیە، هەروەها كاتێك پروپاگەندەیەك بڵاو دەبێتەوە ئەوا دەرفەتی ئەوەیان هەیە لە كاتی خۆیدا لە هەستی خەڵك تێبگەن، بەو پێیە بەرپرسانی حكومی- دەرفەتی ئەوەیان دەبێت- لە رەفتاری مرۆڤەكان سەبارەت بە رووداوێكی گەورە، یان مەسەلەیەكی گەورە یان هەڵمەتێك تێبگەن. بەو پێیە ئەگەر لە هەستی خەڵك تێبگەن ئەوا لە پێگەیەكی باشتردا دەبن بۆ ئەوەی لەوە تێبگەن كە ئەو پروپاگەندەیە ناڕاستە و ئەمەش زانیاریە هەڵەكەیە. ئومێدەكەش ئەوەیە خەڵكی ئەوەندە متمانەیان پێبكەن بۆ ئەوەی ئەوە بە زانیاری راست بزانن. ئەمە تەنیا بۆ حاڵەتە كتوپڕەكان راست نییە- وەك حاڵەتی روودانی ئەو گەردەلوولەی من باسم كرد-بەڵكو بۆ زانیاریە سیاسییەكانیش راستە كە خەڵكی ئازادی زیاتری هەبێت بۆ ئەوەی بەدوای زانیاریەكاندا بگەڕێت و هەروەها حكومەتیش كەناڵ و رێگای زیاتر دەستەبەر بكات بۆ بڵاوكردنەوەی زانیاریەكان. كەواتە پێویستە حكومەت و ئیدارەی گشتی و بەرپرسە مەشقپێكراوەكانی حكومەت باشتر لەم ئامراز و كەلتورە نوێیە و چاوەڕوانیە نوێیانە تێبگەن، ئەوەش كاتی دەوێت كە خەڵكانی ناو حكومەت لەوە تێبگەن كە چۆن بە شێوەیەكی باشتر ئەم كارە بكەن و چۆن متمانەیان پێ بكرێت، چونكە هەڵیان بژاردون، هەروەها هاووڵاتیانیش چاوەڕوانی زیاتریان دەبێت، چونكە نایانەوێت تەنیا هەر چوار ساڵ جارێك بەشداری سیاسی بكەن، بەڵكو دەیانەوێت بەشداری لە بڕیار و بڕیارداندا بكەن بە تایبەت ئەوانەی پێوەندیان بەو پرسانەوە هەیە كە لە كۆمەڵگەكەتدا زۆر بایەخیان پێدەدرێت.
* یەكێك لە كێشەكان لە پێوەندیدا بە هاووڵاتی بوونەوە بریتییە لەوەی گەشەكردنی تەكنەلۆجیای ئەنتەرنێت دەسەڵاتێكی زیاتری بە تاكەكەسان بەخشیوە، لە رووی گوزارشتكردن لە بۆچوونەكانیان و لە رووی بینینی حاڵەتەكانەوە، و ئێستاش زیاتر دەتوانن گۆڕانكاری بكەن، كێشەكە لەوەدایە هەر كاتێك شۆڕشەكان روویاندا و گۆڕانكاریەكان هاتنەئاراوە، ئەوا زەحمەتە بتوانین سەقامگیری بگەڕێنینەوە بۆ دۆخی پێشوو، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن لەم سەدەیەدا بتوانین ئاسایشی كۆمەڵایەتی بپارێزین؟
- من گریمانەی ئەوە دەكەم كە پرسیارەكەی ئێوە پەیوەستە بەوەی چۆن لە شۆڕشەكانی تونس و میسردا ئەنتەرنێت بەكار هات. ئەگەر وایە ئەوا دەبێت وریا بین و ئەمە بەسەر هەموو حاڵەتەكاندا جێبەجێ نەكەین، چونكە ئەم وڵاتانە بۆ ساڵانێكی زۆر لە ژێر دەسەڵاتی دیكتاتۆریەتدا بوونە، ناكۆكیە سیاسییەكە بە هیچ شێوەیەك بایەخی بە هاووڵاتیبوون نەداوە، لەبەر ئەوە دەبێت زۆر وریا بین نەڵێین ئەگەر حكومەت ئەوە نەكات، ئەوا میسرێكی نوێ دروست دەكەین، یان شۆڕشێكی نوێ دەكەین، چونكە شۆڕش كردن دەبێت رەوتێكی بەهێزی لە پشت بێت... ئەوەی لە شۆڕشی میسریدا كرا ئەوەبوو كە توانیان ئامادەكاریەكان بكەن بێ ئەوەی حكومەت بتوانێت سەرنجی لێ بدا، بۆیە لە پڕێكدا و لە ئێوارەی رۆژی هەینیدا رژانە نێو گۆڕەپانی تەحریرەوە، هەروەها ئەوەی لە توركیادا بینیمان كە هەموو كەس باسی ئەوەی دەكرد ئەمە وڵاتێكی دیموكراتیە و نزیكە لە یەكێتی ئەوروپاوە و دەیەوێت ببێتە ئەندامی یەكێتی ئەوروپا، بەڵام بینیمان كە سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتە رەفتارێكی كرد هەڵسا بە داخستنی ئەنتەرنێت، بەڵام ئەوەی ئێمە بینیمان ئەوەیە كە خەڵكی تەواو بە پێچەوانەوە رەفتاریان كرد، چونكە- بە بەراورد بە رابردو- چالاكیەكی زیاترمان بینی لەسەر تویتەر، خەڵكی رێگەیان دۆزیەوە بۆ گەیشتن بە تۆڕی ئەنتەرنێت، ئەگەرچی دابینكەری سەرەكی هێڵی ئەنتەرنێت داخرا بوو، بەڵام ئەوان تویتەر و فەیس بوكیان بەكار هێنا. لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا نائارامی هەیە و خەڵكی زۆر توڕەن لە سیستمە سیاسییەكە. كەواتە من هاوڕام لەگەڵتاندا كە ئەنتەرنێت فۆرمێكی دیكە بەمە دەبەخشێت، لەگەڵ بەدەستهێنانی پشتیوانی نێودەوڵەتی و شەفافیەتی نێودەوڵەتی، چونكە رێكخراوەكان لە وڵاتانی دیكەدا ئاگاداری ئەم دۆخە دەبن. بەڵام من ئۆباڵی ئەمە ناخەمە ئەستۆی ئەنتەرنێت، چونكە خەڵكی پێداویستیان هەیە و ئەگەر هاتوو ئەو پێداویستیانەیان دابین نەكرا، ئەوا هەوڵدەدەن كۆبوونەوە بكەن، بەڵام ئەنتەرنێت كارئاسانی بۆ ئەمە كردووە، ئێمە ئەمەمان لە مەیدانی تەحریر لە میسر و لە مەیدانی تەقسیم لە توركیا بینی.
* لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی هەندێ شارەزای سیاسی پێیانوایە رەنگە لە سەدەی بیست و یەكدا نـــــــاسنامەی (CYBER security) روون نەبێت، كە دەكرێت دەوڵەتێك بێت یان رێكخراوێك یان كۆمپانیایەكی گەورە یان رێكخراوێكی تاوانكاری یان تیرۆریستی بێت، و دەكرێت تاكەكەسێك بێت و كەس نازانێت لە كوێدایە، بە كورتی ئەنتەرنێت بە شێوازێكی تێكدەرانە و بۆ ئامانجی خراپ بەكار دەهێنرێت، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن ئەمە كاریگەری دەبێت لەسەر پێوەندیە نێودەوڵەتیەكان لەسەدەی بیست و یەكدا؟
- ئێستا ئێمە لەو دۆخەداین، كە ئەگەر لە پێوەندیی ئەمریكا و چین بڕوانیت، ئەوا بۆ چەند ساڵێكە كە ئەمریكا پەنجەی تاوان درێژ دەكات بۆ چین كە هاككەرەكانی هێرش دەكەنە سەر دامەزراوەكانی ئەمریكا. هەروەها دزەپێكردنەكان و پەردەلادانەكانی ئەم دواییە ئەوەیان ئاشكرا كرد كە حكومەتەكەی ئێمەش لێرە ئەم كارە دەكات. كەواتە « cyber war» بۆتە بەشێك لە كاركردنی حكومەت و بەشێك لە پرۆسەی كۆكردنەوەی زانیاری هەواڵگری، من شارەزایی ئەم بوارە نیم، بەڵام پێموایە دیپلۆماسیەتی گشتی گرنگترە، و ئەم مەسەلەیەش مەسەلەیەكی هەستیارە، كەواتە ئەوە مەسەلەیەكە كە دەبێت پێوەندیە نێودەوڵەتیەكان چارەسەری بكات، هەروەها دەبێت هەر تاكێكی كۆمەڵگە كە ئەنتەرنێت بەكار دەهێنێت بە شێوەیەكی سەلامەت بەكاری بهێنێت، چونكە حاڵەتی شكاندنی پاسوۆردی ئیمەیڵ هەیە، لەگەڵ چاودێریكردنی ئەوەی چ جۆرە سایتێك دەكەیتەوە. هەروەها ئەو كەسانەی لە بواری هەواڵگریدا كار دەكەن پێویستیان بەوە هەیە لە كاتی بەكارهێنانی ئەنتەرنێتدا بپارێزرێن، چونكە زانیاریەكی زۆریان لا هەیە. هەروەها بۆ ئێوەی رۆژنامەنووسانیش كە پێویستە سەرچاوەكانتان بپارێزن. كەواتە ئەمە ئاكامێكی زۆری دەبێت لەسەر هەموو كەسێك لە كۆمەڵگەدا و پرسەكەش ئەوەیە چۆن ئەنتەرنێت بە شێوەیەكی سەلامەت بەكاری بهێنین. و هیوادارم هەموو كەس بەو شێوەیە ئەنتەرنێت بەكار بهێنێت بۆ ئەوەی رۆشنبیری خۆیان زیاتر بكەن و بۆچوونی جیاواز بخوێننەوە بۆ ئەوەی دواتر بگەنە بڕیارێك یان بۆچوونێكی باش. لە بیرتان بێت ئەنتەرنێت خۆی لە خۆیدا مایەی شەڕ و خراپە نییە، بەڵكو ئەوە كۆمەڵێك خەڵكن لەڕێی ئەنتەرنێتەوە تەفاعول لەگەڵ یەكدا دەكەن، هەموو مەسەلەكە بۆ رەفتاری كۆمەڵایەتی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە خەڵكی لەسەر هێڵی ئەنتەرنێت چۆن رەفتار دەكەن.