konfîdrrallîzim le 'êraqda: gerran bedwayi sîstmêkî siyasîyi nwêda mariyana çarontakî wanebêjî ballaye le bwarî siyasetî nêwdewlletî le zanikoyi lînikollin

pêşhatekanî em dwayiyeyi sûriya û turkiya, babete peywendîdarekan be proseyi binyadinanî dewllet û pêwîstîyi girtineberî şêwazî bedîlî ḧukmirranî wek beşêk le peresendinî dewllet zeq dekenewe. eweyi peywest bêt be keysî 'êraqewe, ewa çîtir kurd cewherî prse siyasîyeke pêk nahênin, çunike doxî kurd le rêyi didanpêdanan be herêmî kurdistan wek qewareyekî destûrî çareser krawe, bellku prse binerretîyeke brîtîye lew giringîye wcûdîyeyi ke le desteberkrdinî berdewamîyi peywendîyi nêwan kurd û 'erebida (be sunine û şî'ewe) berceste debêt. ta êsta kurd û şî'e û sunine le proseyi binyadinanî dewlletî 'êraqda hawbeşêkî yeksan nebûn, eme serbarî hewlle destûrîye berdewamekan bo guncandin û asanikarîkrdinî peywendîyekanî nêwaniyan.

berdewam nebûnî prosekan le 'êraqda pallinerêkin bo eweyi pele le hemwarkrdinî destûrda bikrêt, taweku wrde wrde ew hawkarîye lawazeyi le aradayiye behêz bikrêt, betaybetî ke ayindeyi dewlletî 'êraq bende be peywendîyekanî nêwan kurd û 'erebî sunine û 'erebî şî'ewe. pênaçêt sîstmî pşk pşkêne ke pêkhate serekîyekanî sîstmî êstayi 'êraq lexo degrêt, ke be zimanî 'erebî pêyi degutirêt «mḧaصصe طaifiye». xoyi le xoyda debêt çareserêkî gşitgîr û yeksanî lê bikewêtewe, emeş bew manaye nayet ke sîstmî siyasîyi 'êraq pêkhate ayînî û îtinîyekan leberçaw negrêt, bellku debêt pêkhatekanî wek turkman, kldwaşûrî, êzdî û kakeyî û cuwekanîş reçaw bikrên. legell eweşda peywendîyekanî nêwan kurd û 'ereb (be şî'e û suninewe) be astengî serekî dadenrêt le berdem binyadinanî dewlletda be şêweyekî serkewtû, ke emeş grê drawe be bîrokeyi şunasewe- ke merc nîye şunasêkî neteweyî bêt, herweha çend fakterêkî serekîyi dîke hen, ke lemperin le berdem pêkewejiyanêkda ke kodengî lexo bigirêt, ke le xwarewe rûn krawetewe.

leber roşnayî serwerîye darrûxawekeyi û siyasete merkezîyekanî û ew rolle mêjwîyeyi em siyasete heybuwe le diyarîkrdinî peywendiyekanî dewllet be pêkhatekanî le kurd û şî'e û suninewe, ewa 'êraq be asanî legell ew çemke cêgîraneda naguncêt ke peywestin be binyadinanî dewlletewe. bargrjîyi nêwan siyasete merkezîye tundekan û be namerkezîkrdinî desellat, karîgerîyi leser darrşitinî destûr le 'êraqda hebuwe, pêdeçêt ew hewllaneyi bo hemwarkrdineweyi destûrî dedrên, şitêkî ziyad bin, ewîş be leberçawgirtinî ew rastîyeyi ke 'êraq pêwîstî be çaksazîyi ziyatir heye bo çareserkrdinî kêşeyi drêjxayenî be dameziraweyîkrdinewe, ke boyi heye dabeşkrdinî 'êraq bo herêmekan û leser binemayi nwênerayetîkrdinêkî siyaneyî û leser binçîneyi rêkkewtine konikrêtinîyekan dij be meyle hejmunxwazîyekan, hawkar bêt bo eweyi dewllet twanayi maneweyi hebêt le mewdayi drêjxayenda, ewîş eger hemû em hewllane hawterîb bin, be amancî destûre hemwarkraweke û, wek berdwambûn le proseyi pşitiywanîkrdin le gorranikarîye destûrîyekanda encam bidrên, lebrî eweyi teniya pena bo hemwarkrdinewe bibrdrêt.

herweha desttêwerdane derekîyekan rêgr bûn le bedîhênanî pêkewejiyanêkî berdewam le nêw pêkhate serekîyekanî 'êraqda, bew şêweyeyi ke le destûrda diyarî krawe, le heman katda dekrêt be şêweyekî berhemdar le 'êraq birrwanrêt leber roşnayî bware nawxoyiye- meḧelîyekeyda, ke em bwareş cext dekatewe leser berjewendîye neteweyiyekan û hêze siyasîye beşdarbuwekan le binyadinanî dewlletda, legell bwarî nawxoyî- derekî ke karaktere herêmayetîyekan le xodegrêt, ke kar leser dewlletî 'êraq deken. êran wek nmûneyekî degmenî qewarî dewllet berçaw dekewêt, ke ew rolleyi heyetî le rollî dewlletêkî drawsê têdeperrêt, bem şêweye hêllî nêwan bwarî nawxoyî û bwarî herêmayetî kall dekatewe- emeş hawşêweyi karî karaktere nêwdewlletîyekanî dîkeye ke siyasetekanîyan sirûşitî desttêwerdanîyan le dewlletî 'êraqda têperranduwe.

le rastîda 'êraq nmûneyeke le desttêwerdanî duwaneyî, ke hem dewllet û hem karakterî nadewlletî deygirineber le astîda, ke lem ruwewe dû cor le desttêwerdan heye: yekêkiyan desttêwerdanî karaktere derekîyekane ke le dereweyi nawçekewe em kare encam deden û be şêweyekî serekî peyweste be pelkêşkrdinî hêz, yan hawpeymanêtîye nêwdewlletîyekan, bo eweyi karîgerîyan leser qewareyi dewlletêkî herêmayetî hebêt, bo nmûne desttêwerdanî wîlayete yekgrtuwekanî emirîka le 'êraq, duwemiyan peywendîdare be hêze mḧelî, yan herêmayetîyekanewe, ke peywendî, yan hawpeymanêtîyi nawxoyiyan hebêt, be çeşnî têweglanî êran le karubare siyasî û eminîyekanî 'êraqewe. herçonêk bêt, dekrêt zorcar em dû desttêwerdane yek bigirin û lêk nzîk bibinewe le peywendî be dewllet, yan karakterî nadewlletîyewe, be çeşnî eweyi le 'êraqda ruwî dawe.

le 'êraqî dwayi sedidam ḧusênda sûd û guncawîyi «desttêwerdan» mşitumirrî bedwayi xoyda hêna, ewîş dwayi eweyi allugorrêkî hengaw be hengaw le desttêwerdanewe bo kodengî hate arawe, ke le pêkhênanî hawpeymanêtîyi nêwan karaktere derekîyekan û qeware mḧelîyekanda berceste bû. 'êraqî dwayi da'ş, çend xeslletêkî bexoyewe bînî, her le weçerxanî rûnewe be dûr le bwardan be desttêwerdanî derekî bo karîgerbûn leser bunyadî dewlleteke, taweku girtineberî siyasetî sazşkrdin le beşêk lem xalle.

aşkraye kurd û şî'e pşitiywanîyan le gorrînî rjêmî 'êraq lelayen wîlayete yekgrtuwekanî emirîkawe krd, ewîş wek stiratîjîyetêkî rizgarkrdin û wek hewllêk bo rastkrdineweyi nahawsengîye neteweyiyekan ke be hoyi siyasetekanî berîtaniyawe le sallanî bîstekanî sedeyi rabrduda hatibûne arawe, le heman katda, pere dra be siyasetî çawpoşîkrdin le desttêwerdane herêmayetîyekan lelayen êran û turkiyawe. berfrawanbûnî destirroyşituwîyi êran û dwatir turkiya le 'êraqda hokarêk bû bo eweyi 'êraq ptir rûberruwî desttêwerdanî ziyatirî derekî bibêtewe.

dwayi serhelldanî da'ş le 'êraq le sallî2014, şî'ekanî 'êraq ke berhellstîyi siyasetekanî desttêwerdanî emirîkayan dekrd, têrrwanînêkî ciyawazîyan bo drust bû lebareyi desttêwerdanî derekî le dereweyi nawçekewe. têgeyşitin leweyi çon proseyi peresenduwî 'êraq buwete hoyi darrşitinî rewte siyasîyekey, pêwîst bewe dekat giringîyi wcûdî bwarî herêmayetî û nêwdewlletîyi dewlleteke leberçaw bigîrêt. le rastîda, berdewambûnî siyasete merkezîye sepêndraweke le derewe û hellkşanî gutarî peywest be 'êraqêkî yekgrtuwe, bûne hoyi çespandin û drêjedan be tayfegerî. dwayi desttêwerdanî wîlayete yekgrtuwekanî emirîka le 'êraqda, bwar bo mîlîşiyakanî ser be êran rexisa, bo eweyi bwarêkî dîkeyi destirroyşituwîyi nadewlletî lem wllateda drust biken, em mîlîşiyayaneş wek parêzerî hejmûngerayî şî'e le nêw siyasetî 'êraqda kar deken, herweha rollêkî hawşêweyi supayi pasdaran debînin ke parêzerî wîlayetî feqîhe le êran.

binyadinanî dewllet le 'êraqda serkewtinêkî sinûrdarî be xoywe bînî behoyi neguncanî siyasetekanî emirîka û berîtaniya legell yekda, herweha behoyi neguncanî pêdawîstî û ewlewîyete nawxoyiyekanewe. sepandinî desellatêkî merkezî lelayen sunine û be dwayda leberyek hellweşandineweyi damezirawekanî dewllet lelayen wîlayete yekgrtuwekanî emirîkawe, karîgerîyi ziyanbexşî hebuwe leser bûn û maneweyi dewlleteke. leber ewe mşitumirrêkî zor leser prsî şer'îyet û naşer'îyet drust bû, em nakokîyeş bwarî dewlletdarîyi têperrand û be şêweyekî ziyanbexş damezirawekanî wek dadgayi ballayi grtewe, kewate berjewendîye nakok be yekekanî karaktere herêmayetî û nêwdewlletîyekan astengî berdewam bo proseyi binyadinanêkî karayi dewllet drust deken.

berdewambûnî bîrokeyi be merkezîkrdin, îdî le berjewendîyi sunine bêt yan şî'e, kêşeyi çareserinekrawî binyadinanî dewllet le 'êraqda lêk dedatewe. desttêwerdanî berîtanî û emirîka neyantwanî peywendîyekanî nêwan kurd û 'erebî sunine û 'erebî şî'e rêk bixenewe, ewîş leber xesllete ciyawazekaniyan û wrdekarîyi hellkewte cugrafîyekaniyan, ke hemû emaneş degerrênewe bo pêş drustibûnî dewlletî 'êraq.

pêdagrîyi emirîka leser dûbarekrdineweyi heman rêçkeyi berîtaniya le peywendî be take şunasêkî neteweyiyewe le çwarçêweyi siyasetêkî nermî derekîda, buwe hoyi hênanearayi gorranikarî le hawsengîyi hêzî nawxoyîda ke bwarî rexisand bo eweyi zorîneyi şî'e cllewî ḧukmirranîyi 'êraq bigirête dest, wate ew peywendîye nawxoyiye sê layeneyi nêwan kurd û şî'e û sunine ke hatibuwe arawe, gorrdra bo peywendîyi nêwan ḧkumetî fîdrrallî û herêmî kurdistan.

bellam be şêweyekî îstîsinay, cextkrdineweyi wlayete yekgrtuwekanî emirîka leser proseyi darrşitinî destûr buwe hoyi eweyi 'êraq bitwanêt le çwarçêweyekî ptir nermtirda berewpêş biçêt, bo hênane arayi eweyi ke dekra wek dewlletî 'êraq derbikewêt, bellam ta êsta ewe selmêndrawe ke drustkrdinî şunasêkî yekgrtuwî nîşitmanî erkêkî meḧalle. emirîkîyekan eweyan xiste rû ke ewan berawrd be berîtanîyekan, kemtir berhellstîyi bîrokeyi lamerkezîyet deken le rêyi xullqandinî bwarêkî nadewlletîyewe, emeş berceste debêt le didanpêdananî siyasete emirîkî 'êraqîyekan be herêmî kurdistan, wek karakterêkî behêz û karlêkkrdinîyan legellîda, bellam rûne ke siyasetî emirîkî le kotayîda le rêçke berîtanîyeke dûr kewtewe, ewe bû hendê le sinûre nawxoyiyekanî rengrrêj krd, ewîş leser binemayi pantayiye konfîdrrallîyekan û drustkrdinî herêmî kurdistan.

herçonêk bêt, gwastineweyi wrde wrde le destirroyşituwîyi nawxoyî-derekî (bo nmûne wîlayete yekgrtuwekanî emirîka) bo destirroyşituwîyi nawxoyî-herêmayetî (bo nmûne êran), destpêkî qonaẍî siyêem bû le destirroyşituwîyi ke peywendîyi dewlletî legell pêkhateyi kurd û şî'e û sunineda diyarî krd. eme hawşan be têkşkandinî supayi 'êraq- ke pêşitir be berbestî berdem binyadinanî dewllet dadenra- ke derkewt ziyanbexş bû bo ew sîstmeyi le dwayi sallî 2003 le 'êraqda hate arawe. siyasetî emirîka bo binyadinaneweyi supayi 'êraq le dwayi sallî 2003 serî kêşa bo serhelldan û billawbûneweyi mîlîşiyakan, yan hêzekanî ḧeşdî şe'bî, ke le binerretda bo berengarbûneweyi da'ş drust bûn. ḧeşdî şe'bî buwe qewareyekî serbazîyi behêz û xeslletî siyasî û serbexoyiyekî berçawî bedest hêna. kewtinî mûsll le sallî 2014 serî kêşa bo awêtekrdinî mîlîşiyakan le hêze çekdarekanî 'êraqda le sallî 2016, ewîş dwayi eweyi ḧeyder el 'ebadî postî serok wezîranî grtedest, drûstibûnî hêzî mîlîşiyayî be dameziraweyî kra û hawşan be supayi 'êraq berbestêkî dîke bû le berdem berewpêşçûnî supayi 'êraq, be taybet le rwangeyi peywendîyi ḧeşdî şe'bî be desttêwerdanî taran le rojhellatî nawerrastda. le rastîda em hengawane debête hoyi feramoşkrdin û kemkrdineweyi twanayi supa wek karasanîkarêk bo siyasetî derewe, wek eweyi le sallanî dwayi 2003da bedî kra, katêk şî'e buwe hêzî balladest dwayi eweyi ayetulllla 'elî sîstanî le (ḧuzeyranî 2014) fetwayi derkrd bo pêkhênanî hawpeymanêtî le dijî da'ş, em mîlîşiyayaneş ke bo şerrkrdin le dijî da'ş drust bûn, dwatir bûne beşêkî taybet le supayi 'êraq.

kewate ladan le rêrrewî drustkrdinî supayekî yekgrtû ke ser be dewllet bêt û qorxkarîyi hêz bikat û girtineberî formatêkî allozî ew damezirawaneyi ew karakterane lexo degirin, ke bangeşeyi ewe deken, pşkiyan heye le mîkanîzim û rêkare eminîyekanî wllatekeda, hêndeyi dîke ew bunyadane alloz deken ke learadan. ciyawazîyi nêwan supayi 'êraq û eweyi pêyi degutirêt hêze 'êraqîyekan rûne, egerçî emeyi dwayiyan ew grûpane lexo degrêt ke hendêkiyan dllsozn bo 'êraq û hendêkîşiyan grêdrawî birriyar û amancekanî siyasetî dereweyi êranin.

ḧeşdî şe'bî le 'êraqda katêk le ruwî destûrîyewe î'tîrafiyan pêkra, geyşitine lûtkeyi hejmûngerayî, destûr ciyawazîyekî berçaw dekat le nêwan supayi 'êraq û eweyi wek hêze 'êraqîyekan lêyan derrwanrêt. kontirrollkrdinî supa û siyasetî fîdrrallî lelayen şî'ewe kospêk bûn le berdem binyadinanî dewlletda, kewate rûne ke be dameziraweyîkrdinî mîlîşiya nadewlletîyekan serî kêşa bo drustibûnî bunyadêkî madidîyi ciyawaz ke le çwarçêweyi sîstmî dwayi sallî 2003we hatibuwe arawe, emeş le rêyi pertkrdinî prosekanî hêzewe le nêwyanda le beẍda, allozîyi ziyatirî drust krd.

siyaset û mîlîşiya pêkewe qeyranêkiyan xullqand ke buwe hoyi drustibûnî xopîşandanekan le beẍda û le başûr, ke emeş buwe hoyi serhelldanî siyasetmetdaranî tekinokratî wek mustefa el kazîmî û el sûdanî. dekrêt le çend rûyekewe le sîstmî fîdrrallîyi pûkaweyi 'êraq û hewllekanî bo binyadinanî sîstmêkî yasayî û destûrîyi tokme -ke twanayi bedîhênanî seqamgîrîyi le dewllet û komellgekeda hebêt,- birrwanrêt, wek serhelldanî xopîşandanî rêkxiraw le nawçe şî'enşînekanî dewllet, her le beẍdawe bo başûr le dwayi sallî 2015ـewe, xirapbûnî doxî eminî le sallî 2018ـewe, kêşeyi nêwan herêmî kurdistan û beẍda leser nawçe nakokî leserekan û pêgeyi yasayî herêmî kurdistan wek qewareyekî destûrî, legell mafekanî peywendîdar be yedegî newt û ẍazewe, herweha dawakarîyekaniyan bo pşkiyan le bûdceyi sallaneyi dewlletda.

aşkraye le êstada 'êraq dû qewareyi destûrî lexo degrêt ke be sinûrêk le nêwan herêmî kurdistan û baqîyi wllatda diyarî krawe. têgeyşitine bawekanî binyadinanî dewllet le 'êraqda grftî bo peywendîyi nêwan kurd û 'ereb drust krduwe, ke dû qewareyi taybetmendin û xak buwete sinûrî ciyakereweyi nêwaniyan. nakokîye binerretîyekanî peywest be abûrî û xak û asayş û destûr le berdem girtineberî rêgeyi hênanearayi dewlletêk ke qabîlî berdewam bûn û manewe bêt, wek berbestî serekî demêninewe. egerçî hêşita binyadinanî sîstmatîkî dewllet le 'êraqda bedî nehatuwe, bellam destûrî tewawnekraweyi sallî 2005 ke lejêr serperşitîyi emirîka û le dwayi şerrî 2003da darrêjra, binaẍeyi em werçerxaneyi darrşituwe. dekrêt çaresereke le rêçkeyekî ptir gşitgîrda berceste bibêt ke dekrêt çeqî şrovekarîyeke le senter cugrafîyekanî hêzewe bigorrêt bo karaktere siyasîyekan, wek nawendekanî hêz ke beşdarin le prose pêwîstekanda, ewîş be leberçawgirtinî sirûşitî siyaset le 'êraqda ke leser peywendîye kesîyekan binyad nrawe. didaninan be rollî karaktere nadewlletîye şer'îyekan le diyarîkrdinî ewlewîyetekanî asayş û siyasetî dereweyi 'êraqda, karêkî pêwîste bo têgeyşitin û perepêdanî prose fermî û nafermîyekan leber roşnayî pêgeyi herêmî kurdistanda.

konfîdrrallîzim û şêwaze ciyawazekanî, rêgeyekî lebarin bo çareserkrdinî dijwarîye drêjxayenekanî binyadinanî dewllet û bedîhênanî pêkewejiyanêkî aşitîyane le nêw qewareyekda ke freyî îtinî têdaye. pêdeçêt ew gurr û tîneyi êsta le 'êraq heye teniyaderfet bêt bo pêdaçûneweyekî tewaw be destûr û labrdinî ew kêşaneyi lexoyi grtûn le dwayi cêbecê nekrdinyewe. yekêk le amiraze berdestekan bo mamellekrdin legell em pêdaçûneweyeda xoladane le prsiyarî eweyi ‌'êraq çîye? bo prsiyarî eweyi ‌'êraq nwênerayetîyi çî nakat? pêdeçêt prrojeyi binyadinanî dewlletî hawçerxî 'êraq lem bercestebûneyi êstayda prr le kemukûrrî bêt, ke nek teniya le 'êraq, bellku le sûriya û renge turkiyaş bwar bo girtineberî corêk le konfîdrrallî le bwarî ḧukmirranîda hebêt, ke emeş take çaresere bo em prroje herêmayetîyeyi le aradaye û peyweste be binyadinanî dewlletewe.

 

 

mariyana çarontakî, wanebêjî ballaye le bwarî siyasetî nêwdewlletî le zanikoyi lînikollin (skûllî zaniste komellayetî û siyasîyekan), wek berrêweberî yekeyi dîrasatî nêwdewlletîyi kurdistan (٢٠١٦-٢٠١٩) le zanikoyi lêster karî krduwe, endamî encumenî emîndaranî skûllî lenden bo abûrî û zaniste siyasîyekan û komelleyi dîrasatî nêwdewlletîyi berîtanîye û, beşdare le rêkxistinî komelleyi karî siyasetî nêwdewlletîyi ser be komelleyi dîrasatî nêwdewlletîyi berîtanî, herweha hawellî twêjîneweye le zanikoyi soran (hewlêr, 'êraq) û wek rawêjkar le balliyozxaneyi 'êraq le esîna (yonan 2011-2012) karî krduwe. mariyana le bwarî peywendîye nêwdewlletîyekanda twêjîneweyi le nawçeyi rojhellatî nawerrast encam dawe, herweha twêjîneweyi çirrî karî meydanîyi encam dawe le sallî2007ـewe taweku êsta. twêjînewekanî peywestin be têwrekanî peywendîye nêwdewlletîyekan, şrovekarîyi siyasetî derewe û twêjîneweyi nawçeke be çirrkrdineweyi serincekanî leser karlêkî nêwan dewllet û qeware nadewlletîyekan, herweha têgeyşitinî tiyorî lebareyi qeware nadewlletîyekan û pêgeyi siyasetî nêwdewlletîyewe. nûserî çendîn ktêbe le nêwyanda (kurd û siyasetî derekîyi wîlayete yekgrtuwekanî emirîka, peywendîye nêwdewlletîyekan le rojhellatî nawerrast le sallî 1945ـewe «rrutlêdc, 2011» û êran û turkiya - beşdarîyi nêwdewlletî û herêmayetî le rojhellatî nawerrast «ayi bi turîs, 2018» û hawnûserî ktibêyi nexşesazîyi karaktere nadewlletîyekan le peywendîye nêwdewlletîyekanda «sprînger, 2022», twêjîneweyi le çendîn govar billaw krduwetewe, le nêwyanda (harvard enterinaşnall rîviyu, kambrîdc rîviyu uf interinaşnall efêriz, interinaşnall poletîks corinall, sêrd wêlld kwarterlî, brîtîş curinall of mîdll îstirên stedîs û çend govarî dîke).

(îdîtor û beşdare le nûsînî ktêbêk ke birriyare bem nzîkane billaw bibêtewe be nawî

(sedeyek le binyatinanî dewllet le 'êraq, beẍda, kurdistan, û perepêdanî destur)