گولن فواد چخماخچی بەڕێوەبەری سەنتەری زانیاری لە بەڕیوەبەرایەتی گشتی پلان و بەدواداچوون لەوەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی  حكومەتی هەرێمی كوردستان و پسپۆڕە لە بواری ئابووری و بازرگانی. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا)، بەم جۆرە بۆچوونەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

زۆر سوپاس بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە كە تایبەتە لە پرسێكی گرنگ كە بریتییە لە «كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا»، ئەمەش یەكێكە لە كارە سەرەكییەكانی وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی حكومەتی هەرێمی كوردستان.

لەم دەروازەیەوە دەست پێدەكەم كە هەرێمی كوردستان بە هۆی پێگە ستراتیژییە جوگرافییەكەی، دەوڵەمەندییەكەی بە سەرچاوە سرووشتییەكان، دابینكردنی هێزی كاری مرۆیی شیاو و بوونی پەیوەندییە بازرگانییە بەربڵاوەكانی، خاوەنی ئیمكانیەت و توانایەكی ئابووریی سەرنجڕاكێشە. لە ماوەی ڕابردوودا، پێكهاتەی ئابووریی هەرێم ڕووبەڕووی گۆڕانكاری و گەشەكردنی بەرچاو بووەتەوە، ئەمەش زەمینەی گونجاوی بۆ فراوانبوونی بازاڕی ناوخۆیی و گەشەسەندنی بازرگانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و ناوچەكەدا ڕەخساندووە.

لایەنێكی دیكەی گرنگ ئەوەیە كە ئابووری تەنیا لە چوارچێوەی ژمارە و بابەتە داراییەكاندا كورت نابێتەوە، بەڵكو هۆكارێكی كاریگەرە كە ڕاستەوخۆ كار دەكاتە سەر ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیان، ڕەخساندنی دەرفەتی كار، بەهێزكردنی پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و دیاریكردنی داهاتووی ناوچەكە. لەم ڕوانگەیەوە، هەوڵدان بۆ بەهێزكردنی بازاڕی هاوبەش و برەودان بە گەشەپێدانی ئابووری، دەتوانێت ڕۆڵێكی بنەڕەتی لە داڕشتنی ڕۆئیایەكی هاوبەش و بنیادنانی كۆمەڵگەیەكی بەهێز، سەقامگیر و یەكگرتوو لە هەرێمی كوردستاندا بگێڕێت. هەر بۆیە هەوڵم دا باسەكەی خۆم بەسەر چەند تەوەرێكدا دابەش بكەم.

 

1- دۆخی ئابووری لە هەرێمی كوردستان

ئابووریی هەرێمی كوردستان لەسەر چەندین كەرتی گرنگی وەك نەوت، گاز، بازرگانی، كشتوكاڵ، بیناسازی، گەشتوگوزار و خزمەتگوزارییەكان وەستاوە. بەڵام كێشە و ئاستەنگە سەرەكییەكە، پشتبەستنی زۆر و بەردەوامە بە داهاتی نەوت، كە ئەمەش ئابووریی هەرێمی بەرانبەر گۆڕانكاریی بەردەوامی نرخەكان و قەیرانە داراییەكان تا ڕادەیەكی زۆر ناستەقامگیر كردووە. بۆیە زۆر گرنگە ستراتیژییەك بۆ هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات پەیڕەو بكرێت. ئەمەش بە پشتگیریی ڕاستەوخۆی كەرتەكانی دیكە بەتایبەت كشتوكاڵ، پیشەسازی و گەشتوگوزار دەستپێدەكات. هاوكات، پەرەپێدانی كۆمپانیا بچووك و مامناوەندەكان دەبێتە هۆی ڕەخساندنی دەرفەتی كار و بووژانەوەی بازاڕی ناوخۆیی. بەم هەنگاوە كردارییانە، هەرێم دەتوانێت پایەكانی ئابوورییەكی گەشەسەندوو، سەربەخۆتر و خۆڕاگرتر لە بەرانبەر ئاستەنگەكاندا بنیاد بنێت.

 

2- بازاڕی هاوبەش لە هەرێمی كوردستان

دروستكردنی بازاڕێكی هاوبەش لە هەرێمی كوردستاندا، دەبێتە هۆی بەستنەوەی سەرجەم شارەكان بە تۆڕێكی ئابووریی زۆر پتەو و گشتگیر. كاتێك بەرهەمە كشتوكاڵییەكانی هەولێر، سلێمانی و دهۆك لە بازاڕی ناوخۆدا ساغ دەكرێنەوە و بازرگانانی ناوچە جیاوازەكان پێكەوە كار دەكەن، هاوپەیوەندییە داراییەكان قووڵتر دەبنەوە. ئەم جۆرە لە ئاڵوگۆڕی بازرگانی، نەك تەنیا ژێرخانی دارایی گەشە پێدەدات، بەڵكو هەستی هاوبەشی و پشتبەستنی پێویست لەنێوان تەواوی ناوچە و شارە جیاوازەكاندا بەهێزتر دەكات، كە ئەمەش هەنگاوێكی زۆر گرنگە بۆ چەسپاندنی سەقامگیری و یەكگرتوویی گشتی لە ناوخۆی هەرێمی كوردستاندا.

 

3- كاریگەریی بازاڕی هاوبەش لەسەر یەكگرتوویی كۆمەڵگەی كوردستان

هەرێمی كوردستان خاوەنی هەمەجۆریی ئابووری و جوگرافیی تایبەتە، كە پەرەپێدانی بازاڕێكی هاوبەش دەتوانێت ببێتە پردێكی گرنگ بۆ پەیوەندیی نێوان تەواوی ناوچەكانی. كاتێك بازرگانان، بەرهەمهێنەران، جووتیاران و كڕیاران لە شوێنە جیاوازەكانەوە پەیوەندییەكی ئابووریی بەهێز و بەردەوام دروست دەكەن، ئاسۆكانی هاوكاری و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی نێوانیان بەهێزتر دەبن. لە ڕوانگەیەكی فراوانترەوە، دروستكردنی ئەم جۆرە بازاڕە یەكگرتووە دەبێتە هۆی چەسپاندنی ئەو باوەڕە بەهێزەی كە نیشاندەری هاوبەشیی داهاتووی هەموو ناوچەكانە بە سیستمێكی ئابووریی نیشتمانییەوە. ئەم پڕۆسەیە نەك هەر گەشەی هاوسەنگ دەستەبەر دەكات، بەڵكو یەكڕیزیی كۆمەڵایەتی و ئابوورییش لە سەرانسەری ناوچەكاندا بە شێوازێكی بەرچاو قووڵتر دەكاتەوە.

 

4- كاریگەریی ئابووری لەسەر ژیانی گەنجانی هەرێم

گەنجان زۆرینەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان پێكدەهێنن، بەڵام كەمیی هەلی كار كێشەیەكی گەورەی كۆمەڵایەتی و ئابوورییە. گەشەپێدانی كەرتەكانی تایبەت، پیشەسازی، تەكنەلۆجیا، كشتوكاڵ و گەشتوگوزار دەتوانێت دەرفەتی زیاتر بۆ هەلی كار بخوڵقێنێت. هاوكات، پاڵپشتیكردنی دارایی و یاسایی بۆ پڕۆژە بچووكەكان و كارە نوێیەكان، توانای گەنجان بەرز دەكاتەوە، تا لە گەڕانی بەردەوام بەدوای دامەزراندندا بگۆڕدرێن بۆ دۆزەرەوە، داهێنەر و دروستكەری ڕاستەقینەی دەرفەتی كاری نوێ لە بازاڕدا، ئەمەش دەبێتە هۆی بووژانەوەی خێرای ژێرخانی ئابووریی وڵاتەكەمان بە گشتی.

 

5- پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ

كەرتی كشتوكاڵ یەكێكە لە پایە هەرە گرنگەكانی ئابووریی هەرێمی كوردستان، كە توانایەكی بەرزی بۆ بەرهەمهێنانی جۆراوجۆر هەیە. ڕێكخستنی دروستی بازاڕی ناوخۆیی، وادەكات جووتیاران بە ئاسانی بەرهەمەكانیان بگەیەننە دەستی بەكاربەران، ئەمەش داهاتی ناوخۆ زیاد دەكات و پێویستی بە هاوردەكردنی دەرەكی كەم دەكاتەوە. هاوكات، پەرەپێدانی ئەم كەرتە دەبێتە هۆی ڕەخساندنی دەرفەتی كاری نوێ لە گوندەكاندا، كە ڕێگری لە كۆچكردنی بەردەوامی هاووڵاتیان بەرەو شارە گەورەكان دەكات و هاوسەنگیی گەشەكردن لە سەرجەم ناوچە جیاوازەكانی هەرێمدا بە شێوازێكی زۆر گونجاو و ئەرێنی مسۆگەر دەكات.

 

6- پەرەپێدانی سێكتەری نەوت و گاز

كەرتی نەوت و گاز لە هەرێمی كوردستاندا داهاتێكی گرنگ بۆ بوودجە دابین دەكات، بەڵام تەنیا پشتپێبەستنی، مەترسی بۆ سەقامگیریی ئابووری دروست دەكات، چونكە نرخ لە بازاڕەكاندا جێگیر نییە. بۆیە پێویستە ستراتیژیەتی بەكارهێنانی ئەم داهاتە بگۆڕدرێت، بە شێوازێك كە بۆ خەرجیی بەكاربردنی ڕۆژانە تەرخان نەكرێت، بەڵكو وەبەرهێنانی پێ بكرێت لە بنیادنانی ژێرخانی سەرەكی، بەهێزكردنی كەرتی تەندروستی، خوێندن، پیشەسازی و گشت كایە بەرهەمهێنەرەكانی دیكە، تاوەكو گەشەپێدانی ئابووریی بەردەوام و هەمەلایەنە لە سەرجەم كایەكاندا بە تەواوی بێتە دی.

 

7- پەرەپێدانی بازرگانی و فراوانكردنی پەیوەندییە ئابوورییەكان

پێگەی جوگرافیی هەرێمی كوردستان وای كردووە پەیوەندییە بازرگانییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەردا گرنگییەكی ستراتیژیی هەبێت. پەرەپێدانی ڕێگاوبان، دەروازە سنوورییەكان، سیستەمی گومرك و كەرتی گواستنەوە، دەبێتە هۆی ئاسانكاریی و خێراكردنی پرۆسەی بازرگانی. هاوكات، بەهێزكردنی بەرهەمی ناوخۆیی و بەرزكردنەوەی توانای كۆمپانیاكانی كوردستان، هاوسەنگییەكی باشتر لەنێوان هاوردە و هەناردەكردندا دروست دەكات و ژێرخانی ئابووریی نیشتمانی بەرەو قۆناغێكی زۆر گەشەسەندوو و سەقامگیر لە ناوچەكەدا دەبات.

 

8- كێشە و ئاستەنگە ئابوورییەكان

هەرێمی كوردستان لە پرۆسەی گەشەپێدانی ئابووریدا ڕووبەڕووی چەندین بەربەست و كێشە دەبێتەوە، كە گرنگترینیان ئەمانەن:

- پشتبەستنی سەرەكی بە داهاتی نەوت وەك سەرچاوەی یەكەم.

-  كەمیی ڕەخساندنی هەلی كار لە بازاڕدا.

-  كێشە و ئاڵۆزییەكانی پەیوەست بە بوودجە و داهاتی گشتی.

- كەموكووڕی لە هەندێك ژێرخانی سەرەكیی ئابووریدا.

-  پێویستییەكی جددی بە پەرەپێدان و چالاككردنی كەرتی تایبەت.

- هاوردەكردنی لەڕادەبەدەری زۆرێك لە بەرهەم و كاڵا دەرەكییەكان.

- پێویستیی ڕەخساندنی زەمینەی گونجاو بۆ زیادكردنی وەبەرهێنانی ناوخۆیی و بیانی.

بێگومان چارەسەركردنی ئەم كێشانە پێویستی بە داڕشتنی ستراتیژییەكی گشتگیر و درێژخایەن هەیە، كە هاوكاری و هەماهەنگیی نێوان حكومەت، كەرتی تایبەت، زانكۆكان و كۆمەڵگەی مەدەنی بخوازێت.

 

9- پێشنیار بۆ بە هێزكردنی ئابووریی هەرێم

بۆ بەهێزكردنی بنەماكانی ئابووری و گەشەپێدانی بازاڕێكی هاوبەش لە هەرێمی كوردستاندا، ئەم هەنگاو و پێشنیارانە بە گرنگ و پێویست دادەنرێن:

• كەمكردنەوەی پشتبەستنی ڕەها بە داهاتی نەوت: كاركردن بۆ فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات و دووركەوتنەوە لە ئابووریی یەك لایەنە.

• پەرەپێدانی كەرتەكانی كشتوكاڵ و پیشەسازی: بەهێزكردنی بنەماكانی بەرهەمهێنان لە ڕێگەی گرنگیدان بەم دوو كەرتە سەرەكییەوە.

• پاڵپشتیكردنی كەرتی تایبەت و پڕۆژە بچووكەكان: ڕەخساندنی ژینگەیەكی لەبار بۆ گەشەكردنی پڕۆژە بچووك و مامناوەندەكان وەك بزوێنەری سەرەكیی بازاڕ.

• ڕەخساندنی دەرفەتی كاری بەردەوام بۆ گەنجان: داڕشتنی پلانی گونجاو بۆ كەمكردنەوەی ڕێژەی بێكاری لە ڕێگەی تێكەڵكردنی توانای گەنجان لە بازاڕی كاردا.

• گەشەپێدانی كەرتی گەشتیاری: وەبەرهێنان لە ناوچە گەشتیارییەكان و ناساندنی هەرێم وەك بنكەیەكی گەشتیاریی گرنگ لە ناوچەكەدا.

• باشتركردنی ژێرخانی ڕێگاوبان و گواستنەوە: پەرەپێدانی تۆڕەكانی گواستنەوە بە مەبەستی ئاسانكردنی جموجووڵی بازرگانی و گواستنەوەی كاڵاكان.

• پێشكەشكردنی ئاسانكاری بۆ وەبەرهێنان: كەمكردنەوەی ڕۆتین و چاكسازی لە یاساكانی وەبەرهێناندا بۆ ڕاكێشانی سەرمایەی ناوخۆیی و دەرەكی.

• پشتیوانیكردن و پەرەپێدانی بەرهەمی ناوخۆیی: بەرزكردنەوەی كوالێتیی بەرهەمە ناوخۆییەكان بۆ ئەوەی بتوانن كێبڕكێی كاڵای هاوردەكراو بكەن.

• پتەوكردنی بازاڕی هاوبەش لە نێوان ناوچەكانی هەرێمدا: بەهێزكردنی هەماهەنگیی بازرگانی و ئاڵوگۆڕی ئاسانی كاڵا لە نێوان شار و ئیدارە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستاندا.

• بەدیجیتاڵكردنی خزمەتگوزارییە دارایی و بازرگانییەكان: بەكارهێنانی تەكنەلۆجیای سەردەمیانە لە ڕاپەڕاندنی مامەڵە دارایی و ئابوورییەكاندا بۆ زیادكردنی خێرایی و شەفافییەت.

لە دوماهیدا دەخوازم جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە كە گەشەی ئابووری و ڕەخساندنی بازاڕی هاوبەش دەتوانن كاردانەوەی ئەرێنی لە یەكگرتوویی و بەهێزكردنی كۆمەڵگەی كوردستاندا دروست بكەن. هەرچەندە هەرێمی كوردستان خاوەنی پتانسیلێكی ئابووریی زۆر دەوڵەمەندە، بەڵام بەكارخستنی ئەم دەرفەتە بە تەواوی پێویستی بە هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات، گەشەپێدانی بەرهەمی نیشتمانی، ڕەخساندنی كار و پاڵپشتیكردنی كەرتی تایبەت هەیە. چونكە چەسپاندنی بازاڕێكی یەكگرتوو و دادپەروەرانە، نەك هەر دەبێتە هۆی گەشەكردنی دارایی، بەڵكو دەبێتە هۆكارێك بۆ پتەوكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، متمانە و هەستی هاوپشتیی نێوان هاووڵاتییان. لەم ڕوانگەیەوە، كەرتی دارایی دەبێتە كۆڵەكەیەكی بنەڕەتی بۆ داڕشتنی ئایندەی هەرێمی كوردستان.