گەیلان حاجی سەعید، سەرۆكی ژووری بارزگانیی هەرێمی كوردستانە و خاوەنی ئەزموونێكی گەورەیە لەم سێكتەرە گرنگەدا. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا)، بەمجۆرە دیدو تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەین بۆ ئەم بانگهێشتە و قسەكردن لەسەر پرسێكی گرنگی وەك «كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا». لەسەر ئەم پرسە گرنگە من لە ڕوانگەی ئەزموونی پراكتیكیم لەگەڵ بازاڕ و بازرگانی باسی دەكەم و قەناعەتم بەوەیە كە پرسی بنیادنانی نەتەوە و پاراستنی قەوارە سیاسی و دەستوورییەكان، تەنیا لە چوارچێوەی درووشمە سیاسییەكان و دۆكترینە ئایدیۆلۆژییەكاندا كورت نابێتەوە. مێژووی گەشەسەندنی گەلان و دەوڵەتە هاوچەرخەكان پێمان دەڵێت كە ئابووری، بەهێزترین و ڕاستەقینەترین كۆڵەكەیە بۆ ڕاگرتن و بەردەوامیی هەر قەوارەیەكی نەتەوەیی. بازاڕی هاوبەش و یەكگرتوویی ئابووری، پێش ئەوەی تەنیا پرۆسەیەكی بازرگانی بن بۆ ئاڵوگۆڕی كاڵا و خزمەتگوزارییەكان، ئامرازێكی بنەڕەتین بۆ بەهێزكردنی ئینتیمای نەتەوەیی و دروستكردنی بەرژەوەندیی هاوبەش لە نێوان تاكەكان و ناوچە جیاجیاكانی یەك نیشتماندا.

كەواتە واقیعی ئێستامان پێمان دەڵێت، بە بێ بوونی سیاسەتێكی ئابووریی یەكگرتوو و ئازادیی بزووتنەوەی بازرگانی، قسەكردن لەسەر بنیادنانی نەتەوەیی و هاوبەشیی نیشتمانی ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە.

1- بازاڕی ناوخۆیی یەكگرتوو، بەردی بناغەی ئینتیمای نەتەوەیی

كاتێك باس لە بازاڕی هاوبەش دەكەین، مەرجی یەكەم ئەوەیە كە بتوانین لە ناوخۆی سنووری جوگرافی و نەتەوەیی خۆماندا فەزایەكی ئابووریی یەكگرتوو و بێبەربەست بخوڵقێنین. ناكرێت باس لە هاوبەشیی ئابووری لەگەڵ دەوروبەر، یان پارچەكانی دیكەی كوردستان بكەین، لە كاتێكدا هێشتا لە ناوخۆی هەرێمی كوردستاندا ئاستەنگ لە بەردەم جموجووڵی ئازادانەی كاڵا ناوخۆییەكاندا هەبێت.

بۆ نموونە، كاتێك جووتیارێك، یان بەرهەمهێنەرێك لە زاخۆ بەرهەمێكی كشتوكاڵی، یان پیشەسازی بەرهەم دەهێنێت، بەڵام بە هۆی ڕێكارە ناوخۆییەكان، بەربەستە ئیدارییەكان، یان جیاوازیی باج و گومرگەوە ناتوانێت بە ئازادی و بە بێ كێشە بەرهەمەكەی بباتە سلێمانی و بیفرۆشێت، ئەمە زیانێكی گەورە لە ئینتیمای نەتەوەیی دەدات. ئینتیما تەنیا هەستێكی دەروونی نییە، بەڵكو گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی و ئابوورییە، كاتێك هاووڵاتی و كاسبكار هەست دەكەن كە لە یەك قەوارەدا بەرژەوەندییەكانیان یەك پارچەیە و بازاڕ پشتیوانییان دەكات، ئینتیمای نەتەوەییان بەهێزتر دەبێت. بەپێچەوانەشەوە، بوونی ئاستەنگی بازرگانی لە نێوان شارەكانی یەك هەرێمدا، دەبێتە هۆی سستبوونی گەشەی ئابووری و دروستبوونی جۆرێك لە ساردبوونەوە بەرانبەر بە چەمكی یەكگرتوویی نیشتمانی.

 

2-  ئالنگارییەكانی بازرگانی لەگەڵ ناوەڕاست و خوارووی عێراق

لە لایەكی دیكەوە، پەیوەندیی بازرگانیی نێوان هەرێمی كوردستان و پارێزگاكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق، لایەنێكی دیكەی ئەم هاوكێشەیەیە. زۆرێك لە بازرگانانی هەرێمی كوردستان، لەوانە خۆیشم كە خاوەنی پەیوەندیی بازرگانیی فراوانین لەگەڵ شارەكانی دیكەی عێراقدا. لەم پرۆسەیەدا، كاتێك بازرگانێكی كورد لە كاتی گواستنەوەی كاڵاكانیدا بۆ بەغدا، بەسرە، یان هەر شارێكی دیكە، ڕووبەڕووی دەیان ئاستەنگی ئیداری، ئەمنی، باجی دووبارە و جیاكاری دەبێتەوە، ئەمە كاردەكاتە سەر هەستی هاووڵاتیبوونی عێراقییانە.

ئەگەر بمانەوێت ئینتیمایەكی عێراقیی هاوبەش لەسەر بنەمای دەستوور و هاوبەشی دروست بێت، پێویستە ئازادیی بزووتنەوەی بازرگانی و پاراستنی مافی بازرگانان بەبێ ڕەچاوكردنی ناسنامە نەتەوەیی و ناوچەییەكەیان دەستەبەر بكرێت. ئەو كێشە و جێگرگرتنانەی (تەعەقیدات) كە لە بازرگانیی نێوان هەرێم و بەغدادا هەن، پێویستیان بە وەستان و چارەسەری ڕیشەیی هەیە. بازاڕی هاوبەشی عێراقی تەنیا بە بڕیاری سیاسی دروست نابێت، بەڵكو پێویستی بە یەكخستنی ڕێكارە یاسایی، دارایی و گومرگییەكان هەیە، بە شێوازێك كە كەرتی تایبەت هەست بە متمانە و جێگیری بكات.

 

3-  پەیوەندییە بازرگانییەكان لەگەڵ باكوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان

هەرێمی كوردستان بەهۆی شوێنی جوگرافیی خۆیەوە، دەتوانێت ڕۆڵی پردێكی ستراتیژی لە نێوان وڵاتانی دراوسێ و عێراقدا بگێڕێت. لە ساڵانی ڕابردوودا، سەرەڕای ئالنگارییە سیاسییەكان، توانیومانە پەیوەندییەكی ئابووریی بەهێز لەگەڵ باكووری كوردستان (توركیا) و ڕۆژهەڵاتی كوردستان (ئێران) بنیاد بنێین.

لە پەیوەندییەكانمان لەگەڵ باكووردا، دەروازەی ئیبراهیم خەلیل ڕۆڵێكی دەمارگیری گێڕاوە. تەنانەت كاتێك لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵ و فشار هەبوو بۆ گۆڕینی ڕێڕەوی بازرگانی لە توركیاوە بۆ ناو سووریا و پاشان عێراق (بۆ لێدانی پێگەی هەرێم)، بازرگانان و خاوەنكارانی باكوور كە بەرژەوەندیی گەورەیان لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا هەبوو، لە دانیشتنەكانیاندا لەگەڵ سەرۆك وەزیرانی عێراقدا پێداگرییان لەسەر ئەوە كرد كە ناتوانن ڕێڕەوی بازرگانیی خۆیان بگۆڕن و دەبێت سنووری ئیبراهیم خەلیل ڕێك بخرێتەوە و سیستەمی ئەلیكترۆنیی گومرگی (ئەسیكۆدا) لەوێش جێبەجێ بكرێت. ئەمە نیشانی دەدات كە بەرژەوەندیی ئابووریی هاوبەش چۆن دەتوانێت بڕیارە سیاسییە نەرێنییەكان پەك بخات و پارێزگاری لە پێگەی ستراتیژیی ناوچەكە بكات.

لە لایەكی دیكەوە، لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی كوردستان (ئێران)یشدا، پەیوەندییەكی بازرگانیی گرنگ هەیە، بەڵام لێرەشدا ناڕوونی لە سیاسەتە گومرگییە ناوخۆییەكانی هەرێمی كوردستان ئاستەنگی دروست كردووە. بۆ نموونە، گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر مەرزی حاجی ئۆمەران هەبووە، بەڵام كێشە ناوخۆییەكان كاریگەریی زیاتریان دروست كردووە. لە ماوەی ڕابردوودا، بەهۆی جیاوازی لە جێبەجێكردنی ڕێنماییەكان و نەبوونی یەكسانی لە گومرگ و باج لە نێوان دەروازەكانی هەرێمدا (وەك حاجی ئۆمەران لە لایەك و باشماخ و پەروێزخان لە لایەكی دیكە)، بینیمان چۆن لە ماوەی شەش مانگدا لە كۆی ١٤ هەزار ئۆتۆمبێلی بارهەڵگر، تەنیا ٢٥٠٠ ئۆتۆمبێلیان لە حاجی ئۆمەرانەوە هاتوونەتە ژوورەوە و ئەوانی دی گواستراونەتەوە بۆ سنوورەكانی دیكە. هۆكاری ئەمەش ئاسانكاریی دەرەوەی ڕێنماییەكان بووە لە هەندێك مەرزدا (وەك داشكاندن لە كێشی گومرگی كاڵاكان لە ٢٥ تەنەوە بۆ ١٥ تەن). ئەم نادادپەروەرییە لە كێبڕكێدا، نەك هەر زیان بە داهاتی گشتی دەگەیەنێت، بەڵكو بازاڕی ناوخۆیی پەرتەوازە دەكات و متمانەی بازرگانان بە سیستەمی ئابووریی هەرێم لاواز دەكات.

 

4-  ئالنگارییە سەرەكییەكانی بەردەم بازاڕی هاوبەش

بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەكان، پێویستە سەرەتا گرنگترین ئالنگارییەكان دەستنیشان بكەین:

- جیاوازی و ناڕوونی لە ڕێكارە گومرگی و بازرگانییەكان: نەبوونی یەكگرتوویی لە نێوان دەروازە سنوورییەكانی ناوخۆی هەرێمی كوردستان و جیاوازیی ڕێكارەكان لەگەڵ حكومەتی فیدراڵ.

- پشتبەستنی ڕەها بە داهاتی نەوت: ئەمەش وای كردووە كەرتی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی (كشتوكاڵ و پیشەسازی) پشتگوێ بخرێت و ئابوورییەكی بەكارهێنەر دروست ببێت.

- لاوازیی ژێرخانی لۆجستی و سیستەمی ئەلیكترۆنی: نەبوونی سیستمێكی گواستنەوەی خێرا و ئەلیكترۆنیی هاوچەرخ بۆ بەڕێوەبردنی كارە بازرگانییەكان.

- تەمویلی دارایی و پەیوەندییە ناڕوونەكانی نێوان هەولێر و بەغدا: كە هەمیشە وەك هۆكارێكی ناسەقامگیری بۆ بازاڕی هەرێمی كوردستان ماوەتەوە.

 

5- چارەسەرە پێشنیاركراوەكان و نەخشەڕێگای ئایندە

بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە و گۆڕینی ئالنگارییەكان بۆ دەرفەت، پێویستە كار لەسەر چوار هەنگاوی بنەڕەتی بكرێت:

* دروستكردنی بازاڕێكی ناوخۆیی یەكگرتوو: پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان هەموو بەربەستە ئیداری و گومرگییە ناوخۆییەكانی نێوان پارێزگاكان نەهێڵێت. یەكخستنی تەواوی پێناسەی گومرگی و باج لە هەموو دەروازەكاندا، مەرجی یەكەمە بۆ متمانەسازی لە بازاڕدا.

* ڕێكخستنی پەیوەندییەكان لەگەڵ بەغدا: پێویستە لەسەر بنەمای دەستوور و بەرژەوەندیی ئابووریی هاوبەش، كارئاسانیی تەواو بۆ گواستنەوەی ئازادانەی كاڵا و وەبەرهێنان لە نێوان هەرێم و پارێزگاكانی دیكەی عێراقدا بكرێت. یەكخستنی مواسەفات، پشكنین، باج و گومرگ بە شێوازێكی هاوئاهەنگ، تێچووی بازرگانی كەم دەكاتەوە و بازاڕی بەرهەمەكانی كوردستان فراوانتر دەكات.

* فرەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات: پێویستە لە ئابووریی نەوتی ڕەیعیەوە بەرەو ئابوورییەكی بەرهەمهێنەر لە بوارەكانی كشتوكاڵ، پیشەسازی و گەشتیاری هەنگاو بنێین. كوردستان توانای هەیە ببێتە سەنتەرێكی گرنگی دابینكردنی خۆراك و كاڵای پیشەسازی بۆ عێراق و ناوچەكە.

* هاوبەشیی ڕاستەوخۆی كەرتی تایبەت: پێویستە لە بڕیارە ئابوورییەكاندا ژووری بارزگانی هاوكاری حكومەت بێت، لەم چوار چێوەیەدا گرنگە ژوورە بازرگانی و پیشەسازییەكان و نوێنەرانی كەرتی تایبەت، كە لە ناو جەرگەی بازاڕدا دەژین، هاوكار بن لە داڕشتنی یاسا و ڕێنماییە ئابوورییەكاندا.

لە دوماهیدا جەخت لەوە دەكەمەوە كە هێزی ڕاستەقینەی نەتەوە و مانەوەی قەوارە سیاسییەكان، تەنیا لە ڕێگەی دامەزراوە ئەمنی و سیاسییەكانەوە مسۆگەر نابێت، بەڵكو كەرتی تایبەتی بەهێز، بازاڕی فراوان و متمانەی ئابووری، بناغەی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیین.

دیدگای دروست بۆ ئایندەی هەرێمی كوردستان دەبێت لەسەر ئەم هاوكێشەیە بوەستێت: «ئابوورییەكی بەهێزی كوردستان + بازاڕێكی ناوخۆیی یەكگرتوو + بازاڕێكی هاوبەشی عێراق + پەیوەندییەكی كراوە و هاوسەنگ لەگەڵ بازاڕە ناوچەیی و جیهانییەكان»

بازاڕی هاوبەش مەترسی نییە بۆ سەر قەوارەی هەرێمی كوردستان، بەڵكو دەرفەتێكی گەورەیە بۆ گەشەكردن، بەو مەرجەی بە سیاسەتێكی دروستی بەرهەمهێنان و پاڵپشتیی كەرتی تایبەت هاوڕێ بێت. كاتی ئەوە هاتووە لە واقیعی بازاڕێكی بەكارهێنەرەوە بگۆڕین بۆ ناوەندێكی چالاكی بەرهەمهێنان و بازرگانی لە ناوچەكەدا، چونكە نەتەوەیەك كە خاوەنی ئابوورییەكی بەهێز بێت، ناسنامە و قەوارەكەشی پارێزراوتر دەبێت.