فەرهاد محەمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیریی پارتی دیموكراتی كوردستانە و سەرنووسەری گۆڤاری گوڵانە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆدا» (كاریگەریی ئابووری و بازاڕی هاوبەش لە بونیادنانی نەتەوەدا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو:

 

 

لەكاتێكدا بەشێك لە بیرمەندانی فەلسەفەی سیاسی، سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم بە شۆڕشی پیشەسازی و پێكهاتنی «دەوڵەت-نەتەوە»وە دەبەستنەوە، پێداویستییەكانی وەك ئابووریی یەكگرتوو، زمانی ستاندارد و پەرەسەندنی پیشەسازیی چاپ بە هەوێنی سەرەكیی نەتەوەسازی لە ئەوروپا و گواستنەوەی بۆ جیهان دادەنێن. ئەگەر ئەم مۆدێلە مۆدێرنە بەسەر ناسیۆنالیزمی كوردیدا وەك نەتەوەیەكی بێ‌دەوڵەت جێبەجێ بكەین، دەبینین ئەحمەدی خانی لە كۆتایی سەدەی حەڤدەیەمدا بە دێڕە شیعرە ناسراوەكەی: «گەر دێ هەبووا مە ژی خودانەك / عالی هیممەتەك و لەتیفە دانەك»، پێش سێ سەدە تێگەیشتبوو كە گرفتی بنەڕەتیی ناسیۆنالیزمی كوردی لە نەبوونی قەوارە و دەوڵەتدایە.

ئەم تێڕوانینە مێژووییە واقیعەكە دەسەلمێنێت، هەرچەندە هەندێك بیرمەند پێیان وایە ڕەگ و ڕیشەی ناسیۆنالیزم دەكرێت بەبێ بوونی دەوڵەتیش بپارێزرێت، بەڵام كاتێك بە قووڵایی مێژوو و برینەكانی نەتەوەیەكی بێ‌ قەوارەدا ڕۆدەچین، ئەو ڕاستییەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە ناسیۆنالیزمی ڕاستەقینە، تەنیا لە سایەی قەوارەیەكی سەربەخۆدا دەپارێزرێت. لە ڕاستیدا، دەوڵەت-نەتەوە ئەو كایە سیاسی و ژینگە گونجاوەیە كە تێیدا شوناسی نەتەوەیی ڕێڕەوی سرووشتیی خۆی دەدۆزێتەوە، بەجۆرێك كە ناسیۆنالیزم تێیدا بە تەواوی ڕیشە دادەكوتێت، گەشە دەكات و دەگاتە بەرزترین لووتكەی كامڵبوون، سەقامگیری و خۆسەلماندنی مێژوویی خۆی.

تیۆرییەكانی ناسیۆنالیزمی مۆدێرن، بنیادنانی دەوڵەت-نەتەوە بە سێ پێشمەرجی جەوهەرییەوە دەبەستنەوە كە بریتین لە: زمانی ستانداردی یەكگرتوو، بازاڕ و سیستمی ئابووریی نیشتمانی، لەگەڵ گەشەكردنی كایەی چاپەمەنی و میدیای گشتی. بەدیهێنانی ئەم مەرجانە، بە شێوەیەكی ئۆرگانیك گرێدراوی بوونی قەوارەیەكی سیاسیی سەروەرە، چونكە نەتەوەی بێ دەوڵەت توانای فەراهەمكردنی ئەم ژێرخانە مەتریالی و مەعنەوییەی نییە. لەم سۆنگەیەوە، گفتوگۆكردن لەسەر ئابووریی سیاسیی كوردستان دۆخێكی ئاڵۆز دەخاتە ڕوو، دابەشبوونی جیۆپۆلیتیكیی كوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی نەتەوەیی سەردەستدا، كە بە چوار سیستمی دارایی و دراوی جیاواز بەڕێوە دەبرێن، ڕێگر بووە لە سەرهەڵدانی بازاڕێكی نیشتمانیی یەكگرتوو. ئەم پەرتەوازییە دارایی و جوگرافییە، ستراتیژیەتێكی سیستماتیكی دەوڵەتانی سەردەستە بۆ پەكخستنی زەمینە ماددییەكانی بۆ بونیادنانی دەوڵەتی سەربەخۆ.

نموونەی هەرە بەرجەستەی ئەم پەكخستنە بونیادییە، پرسی كەركووك و ناوچە جێناكۆكەكانە. ئەم ناوچانە، بەهۆی پاشخانی سەرچاوە سرووشتییەكانی وەك نەوت و گاز، لە سەدەی ڕابردوودا بەردەوام كەوتوونەتە ژێر كاریگەریی ستراتیژی گۆڕینی دیموگرافی، ڕاگواستن و پڕۆسەی بەعەرەبكردن لەلایەن ڕژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراقەوە، ئەمەش بە ئامانجی دەستبەسەرداگرتنی سامانە سرووشتییەكان و ڕێگریكردن لە گۆڕینی كەركووك بۆ جەمسەرێكی ئابووریی كاریگەر بۆ پشتگیریكردنی قەوارەیەكی نەتەوەیی كوردی بووە. پێش پڕۆسەی گۆڕانكاریی سیاسیی ساڵی ٢٠٠٣ لە عێراق، بە هۆی ناچالاكیی سێكتەری وزە لە ناوچەكەدا، ململانێی نێوان حكومەتی ناوەند و هەرێمی كوردستان لەم كایەیەدا كەمتر ڕەنگدانەوەی هەبوو، بەڵام لەگەڵ دەستپێكردنی گەڕان بەدوای وزە لە ٢٠٠٥ و دەركردنی یاسای سامانە سرووشتییەكانی هەرێم لە ساڵی ٢٠٠٧دا، دۆخەكە بە تەواوی گۆڕدرا. بەغداد بەردەوام ڕێگری لە پەسەندكردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی دەكات، تاوەكو یاسا كۆن و چەقبەستووەكانی سەردەمی ڕژێمی پێشووی بەعس وەك ئامرازێكی گوشاری سیاسی دژی كەرتی وزەی كوردستان بەكار بهێنێت.

ئەم جۆرە گوشارە ئابوورییانە تەنیا لە كەرتی وزەدا كورت نابنەوە، بەڵكو گشتگیرییەكی فراوانیان هەیە كە پەكخستنی ژێرخانی دارایی، بازرگانی و گەشەپێدانی هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی دەستووری دەكاتە ئامانج. ئەگەر لەم گۆشەنیگا شیكارییەوە تەماشای سەرجەم پارچەكانی دیكەی كوردستان بكەین كە ڕووبەڕووی نكوڵیكردنی ناسنامە بوونەتەوە، دەبینین پشتگوێخستنی بونیادی و پەڕاوێزخستنی هەمەلایەنەی ناوچە كوردییەكان بە ئاشكرا ڕەنگی داوەتەوە. لەم ناوچانەدا نەك هەر پێش بە گەشەكردنی كەرتی پیشەسازیی گەورە گیراوە، بەڵكو سەرچاوە كشتوكاڵییەكانیش تەنیا وەك كەرەستەی خاوی بەهایەكی كەم بەكار دەهێنرێن، بە شێوەیەك كە بەبێ پرۆسێسكردنی پیشەسازی بە نرخێكی كەم هەناردەی ناوەندەكان دەكرێن. ئەم سیاسەتە گشتگیرەی دەوڵەتانی باڵادەست بۆ بە پاشكۆهێشتنەوەی كەرتی ئابووریی كوردستانە، كە وەك ڕێگرییەكی سەرەكی لە بەردەم گەشەكردنی ناسنامەی نەتەوەیی بەرهەمهێن و دروستبوونی فۆرمی یەكگرتووی دەوڵەت كار دەكات. لەم ڕوانگەیەوە، هەوڵە فرەڕەهەندەكان بۆ لاوازكردنی ئیمكانیەتە جۆراوجۆرە داراییەكانی كوردستان، بەشێكی دانەبڕاون لە پڕۆژەیەكی جیۆپۆلیتیكیی گشتگیر كە دەیەوێت بە تەواوی ڕێگری بكات لەوەی فاكتەری ئابووری ببێتە بزوێنەری سەرەكی بۆ سەربەخۆیی، درێژەدان بەم ئابوورییە سیاسییە وابەستەیە، ئامرازی سەرەكیی دەوڵەتانی سەردەستە بۆ پاراستنی هێزی خۆیان و پەكخستنی هەر هەوڵێكی نەتەوەیی یەكگرتوو.

هەرێمی كوردستان، سەرەڕای ئەوەی لە ساڵانی ١٩٩٢ تا ٢٠٠٣ وەك قەوارەیەكی دیفاكتۆی خاوەن پەرلەمان و حكومەت بووە، پاشان لە دەستووری عێراقیشدا چەسپێندرا، بەڵام بەردەوام ڕووبەڕووی هەوڵی نەیاران بۆ تێكدانی ژێرخانی ئابوورییەكەی بووەتەوە. ئەم بەئامانجگرتنە بەردەوامە ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە بونیادنانی بنەمایەكی ئابووریی پتەو، هەنگاوی یەكەم و كۆتاییە بەرەو سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی. هێرشكردنە سەر سەرچاوە ئابوورییەكان، تەنیا لاوازكردنی داهات نییە، بەڵكو هەوڵێكە بۆ تێكدانی ئیرادەی سیاسی و پەكخستنی پرۆسەی گەشەپێدان، چونكە ئابووری پایەی ڕاستەقینەی پاراستنی قەوارەی نیشتمانییە. هەر بۆیە، پاراستنی ئەم ژێرخانە وەك ئەركێكی نەتەوەیی و نیشتمانی گرنگ دەمێنێتەوە كە دەبێت هەمووان پێكەوە كار بۆ پاراستن و گەشەپێدانی بكەن.