سەروەری عێراق وەک ئەو پەندیە کە دەڵێ بانێکەوە دوو هەوا، هەڵبەتە هەموو لایەک دەزانین بانێکە و دووهەوا باس لە چ دەکات، بەداخەوە ئەمڕۆ عێراق بۆتە بانێک و دەیان هەوا، پێش چەند رۆژێک بۆردومانی چەند ناوچەیەکی ناوەراست و باشووری عێراق بۆ سەر هێزەکانی حەشدی شەعبی کرا لە لایەن ئەمریکا و سعودیەی عەرەبی، بووە هۆکاری گیان لەدەست دانی کۆمەڵێک چەکداری حەشد.
هەندێ لایەنی عێراقی هاتنە دەنگ و چۆن دەبێ سەروەری خاکی عێراق پێشیل بکرێت ئەمە دژی سەروەری یاسا و رێنمایەکانی نێودەولەتییە، و داوایان کرد حکومەتی عێراقی هەڵوێستی توندی هەبێ بەرامبەر سعودیە هەر بەو هۆیەش سەردانەکەی سەرۆک وەزیران بۆ ئەو وڵاتە هەڵوەشایەوە.
لێرە دا پرسیار ئەوەیە ئایا سنوری عێراق لە کوێ بۆ کوێیە؟ باسی هەرێم و ناوچەکانی دیکە ناکەم، بەڵام وەک فەرمی سنووری عێراق لە زاخۆ تاوەکو فاوە، هەر بۆردومانێک یا هێرشکردنە سەر ئەو سنورە پێشیلکردنی سەروەری عێراقە بە گوێرەی یاسا و رنمایەکانی نێودەولەتی.
لە ماوەی ئەم چەند سالەی رابردوو کوردستان کراوەتە ئامانج لە لایەن دوو وڵاتی ناوچەکە و دراوسێ، چەندین کەسی سیڤیڵ و بێ تاوان شەهید بوون تەنانەت هەولێری پایتەخت بە مووشەک هێرشی کرایە سەر و کەسانێکی بێ تاوان بوونە قوربانی، ئایا ئەمە پێشیلکردنی سەروری خاکی عێراق نییە، یا کوردستان لە حاڵەتەدا لە دەرەوەی سنووری عێڕاقە، بەڵام ئەگەر بەپێچەوانە بێت بۆ بەرژەوەەندی مەرامێکی تایبەت بێت ئەوە شمالنا الحبیب بەشێکی دانەبراوی عێراقە وئەگەر پێچەوانەی بەرژەوەندی ئەوان بوو ئەوە هەوڵی کیانی سەهێونی هەیە بۆ دابڕانی لە خاکی عێراق.
سەروەری یەکێکە لە گرنگترین چەمکە سیاسی و یاساییەکان کە دەوڵەتی مۆدێرن لەسەری دامەزراوە. توانای دەوڵەتێک دەردەبڕێت بۆ بەکارهێنانی دەسەڵاتی خۆی لە چوارچێوەی سنوورەکانیدا و پاراستنی خاک و هاووڵاتیانی و بڕیاردانی خۆی بە دوور لە هەر دەستوەردانێکی دەرەکی.
دەستووری عێراق دووپاتی ئەوە دەکاتەوە کە عێراق دەوڵەتێکی تاک و سەروەر و فیدراڵییە و هەرێمی کوردستانیش هەرێمێکی دەستوورییە لە چوارچێوەی ئەم دەوڵەتەدا. ئەمەش بەو مانایەیە دێت کە پاراستنی سنوورەکان و سەروەری نیشتمانی بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە لە چوارچێوەی دامودەزگاکانی دەوڵەتدا.
چەمکی سەروەری دابەش ناکرێت، چونکە دەوڵەتێک ناتوانێت بەهێز بێت ئەگەر بەشێکی خاکەکەی بپارێزێت و بەشێکی دیکە پشتگوێ بخات. بۆیە هەر پێشێلکارییەکی سەربازی یان ئەمنی بۆ هەر شوێنێکی خاکی عێراق دەبێت بە هێرش بۆ سەر دەوڵەتی عێراق هەژمار بکرێت.
پرسیار لێرە ئەوەیە تا چ ڕادەیەک عێراق دەتوانێت سەروەری نیشتمانی خۆی لە ژێر ڕۆشنایی تەحەددیاتی ناوخۆیی و دەستوەردانی دەرەکیدا بپارێزێت و پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان چ کاریگەرییەکی لەسەر یەکێتی نیشتمانی هەیە؟
ئەم پرسیارە چەند پرسیارێکی تری لێدەکەوێتەوە:
• ئایا هەموو هێرشەکان بۆ سەر خاکی عێراق بە یەک پێوەر مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت؟
• ناکۆکییە سیاسییە ناوخۆییەکان چ کاریگەرییەکیان لەسەر هێزی دەوڵەت هەیە؟
• چۆن دەتوانرێت هاوکاری نێوان بەغدا و هەولێر بەهێز بکرێت بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی؟
پێش وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە، دەبێ ئاماژە بەو بەڕنگاریانەی بەردەم سەروەری عێراق بکەین
1- دەستێوەردانی دەرەکی
لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا عێراق شایەتحاڵی دەستێوەردانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووە کە کاریگەری لەسەر بڕیاردانی ئەمنی و سیاسی هەبووە. فرەیی ئەکتەرە کاریگەرەکان توانای دەوڵەتی ئاڵۆز کردووە بۆ کۆنترۆڵکردنی تەواوی بابەتە ئەمنییەکان.
2- ناکۆکی سیاسی ناوخۆیی
ناکۆکی نێوان هێزە سیاسییەکانی عێراق کاریگەری لەسەر توانای دەوڵەت بۆ وەرگرتنی هەڵوێستی یەکگرتوو هەیە. جگە لەوەش، بەردەوامبوونی بوونی هەندێک کێشەی چارەسەرنەکراوی نێوان بەغدا و هەولێر ڕەنگە کاریگەری نەرێنی لەسەر ئاستی هەماهەنگی نیشتمانی هەبێت.
3- لاوازی دامەزراوەکان
هێزی سەروەری پەیوەستە بە بەهێزی دامەزراوەکانەوە. تا دامەزراوە ئەمنی و سیاسی و ئیدارییەکان کاراتر و سەربەخۆتر بن، توانای دەوڵەت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی زیاتر دەبێت.
دەبێ ئاماژەش بە پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر و کاریگەرییەکانی لەسەر ئاسایشی نیشتمانی بکەین،پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان هۆکارێکی چارەنووسسازە بۆ داهاتووی سیاسی و ئابووری و ئەمنی عێراق. هاوکاری نێوان ئەو دووانە دەتوانێت دەوڵەت بەهێز بکات، لە کاتێکدا ناکۆکییە بەردەوامەکان توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی لاواز دەکەن.
بوارە سەرەکییەکانی هاوکاری بریتین لە:
• هەماهەنگی ئەمنی.
• بەڕێوەبردنی سامانە سروشتییەکان.
• ڕێکخستنی پەیوەندییە داراییەکان.
• بەرەوپێشبردنی بازرگانی و وەبەرهێنان.
چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر لە چوارچێوەیەکی دەستووری و یاساییدا هەنگاوێکی بنەڕەتییە بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی سەقامگیرتر.
بەڵام بەداخەوە هەوڵەکان لەلایەن حکومەتی فیدراڵ زۆر جێگای بایەخ نین و لەهەمان کات ئەوانەی کوردستان دەکەن بەئامانج لای حکومەتی فیدراڵ ئاشکران بەڵام هیچ کاردانەویەکیان لەگەڵ نەکراوە.
بۆیە گرنگە کەوا هەڵوێستێکی نیشتمانی یەکگرتوو بنیاتبنرێت بۆ پاراستنی سەروەری وبەهێزکردنی سەروەری عێراق پێویستی بە گرتنەبەری ستراتیژی نیشتمانی هەیە لەسەر بنەمای:
• مامەڵەکردن لەگەڵ هەموو دەستدرێژییە دەرەکییەکان و ناوخەیەکان وەک پێشێلکردنی سەروەری عێراق.
• یەکخستنی بڕیاردانی ئەمنی لە ژێر دامەزراوەکانی دەوڵەتدا.
• بەرزکردنەوەی هاوکاری نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێم.
• پەرەپێدانی سیاسەتی دەرەکی کە بەرژەوەندییەکانی عێراق بپارێزێت.
• برەودان بە چەمکی هاوڵاتیبوونی یەکسان بۆ هەموو عێراقییەکان.

گرنگە

1- سەروەری عێراق بەبێ دامەزراوەی بەهێزی دەوڵەت بەهێز نابێت.
2- ناکۆکی نێوخۆیی کاریگەری لەسەر توانای عێراق هەیە بۆ بەرگەگرتنی فشارە دەرەکییەکان.
3. هاوکاری نێوان بەغدا و هەولێر هۆکارێکی چارەنووسسازە بۆ بەرزکردنەوەی ئاسایشی نیشتمانی.
4- پاراستنی هەموو ناوچەکانی عێراق دەبێت لەسەر بنەمای پرەنسیپی هاوڵاتیبوون بێت، نەک لەسەر ڕەچاوکردنی سیاسی و جوگرافی.
عێراق لە کاتی هەستیاردا و پێویستی بنیاتنانی دەوڵەتێکی بەهێزە کە توانای پاراستنی سەروەری خۆی و بەڕێوەبردنی فرەچەشنی ناوخۆی هەبێت. ئەمەش تەنها لە ڕێگەی یەکخستنی بڕیاردانی نیشتمانی و بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت و چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان لە ڕێگەی گفتوگۆ و سەروەری یاساوە بەدەست دێت.
پاراستنی هەرێمی کوردستان، یان هەر پارێزگایەکی دیکەی عێراق، پرسێک نییە کە پەیوەندی بە ناوچەیەکی دیاریکراوەوە هەبێت؛ بەڵکو بەرپرسیارێتییەکی نیشتمانییە کە لە بنەڕەتدا پەیوەستە بە خودی چەمکی دەوڵەتی عێراق و سەروەرییەکەیەوە. عێراقی بەھێز ئەو عێراقەیە کە ھەموو ھاووڵاتیانی ھەست بکەن کە ماف و ئاسایشیان لەژێر چەتری یەک دەوڵەتدا یەکسانە.