(*)

 

ململانێی حزبی لە هەرێمی كوردستان چیدی تەنیا ململانێیەكی ئاسایی نییە لەسەر پۆستەكان، بەڵكو زیانی بە جەوهەری سیستەمی سیاسی، یەكێتیی دامەزراوەكان، دانوستاندن لەگەڵ بەغدا و متمانەی هاووڵاتیان گەیاندووە. پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا هەرێمێكی یەكگرتووی دامەزراوەیی دەمێنێتەوە، یان فەزایەكی دابەشكراو لە نێوان ناوەندەكانی هەژموونی حزبیی ڕكابەردا؟ تا تەمووزی ٢٠٢٦، بەردەوامیی قەیرانی پێكهێنانی حكومەت دوای هەڵبژاردنی تشرینی یەكەمی ٢٠٢٤، نیشاندەری قووڵیی بێمتمانەیی نێوان پارتی و یەكێتییە، هاوكات دەركەوتنی جووڵانەوەی نەوەی نوێ، هاوكێشە دوو جەمسەرییەكەی گۆڕیوە. سوێندخواردنی پەرلەمانتاران لە كانوونی دووەمی ٢٠٢٥، نەبووەتە هۆی گواستنەوەیەكی دامەزراوەیی سەقامگیر، یان پێكهێنانی حكومەتێكی نوێی هاوبەش و ڕێككەوتن لەسەركراو بۆ بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی ئەم قەوارە سیاسییە فیدڕاڵییەی هەرێمی كوردستان.

• قەیرانی حكومەتە، یان قەیرانی سیستمی سیاسی؟

ململانێی سەر دابەشكردنی پۆستە باڵاكان تەنیا لایەنی ڕووكەشی قەیرانەكەیە، جەوهەری كێشەكە پەیوەستە بە پرسیاری بنەڕەتیی سەرچاوەی دەسەڵات، ئایا ئەم دەسەڵاتە لە دامەزراوە نیشتمانی و دەستوورییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت، یان بەندە بە ڕێككەوتنی گۆڕاوی نێوان سەركردایەتیی حزبە باڵادەستەكان؟ سەرەڕای یەكخستنی فەرمیی هەردوو ئیدارەكە لە ساڵی ٢٠٠٦دا، دابەشبوونی بڕیارە گرنگەكانی سیاسی، ئەمنی و دارایی لە نێوان هەولێر و سلێمانیدا وەك خۆی ماوەتەوە، ئەم واقیعەش لە كاتی هەر تەنگژەیەكی سیاسیی قووڵدا، مەترسیی گەڕانەوەی كردەیی بۆ قۆناغی دووئیدارەیی زیندوو دەكاتەوە. دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەتی نوێ مەودای نێوان شەرعیەتی گەل و دەسەڵاتی واقیعی فراوانتر دەكات، بەمەش بڕیارە چارەنووسسازەكان دەبنە بارمتەی سازشی حزبی نەك چاودێریی پەرلەمانی. لەم بارەیەوە، سەرۆكی هەرێمی كوردستان پێشتر ڕایگەیاند كە مۆدێلی پێشووی بەڕێوەبردن ناتوانێت بەبێ پێداچوونەوەیەكی بنەڕەتی بەپێی ئەنجامەكانی هەڵبژاردن بەردەوام بێت. جەختی لەوەش كردەوە كە دەبێت حكومەتێكی یەكگرتوو و كارا دابمەزرێت تاوەكو پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی پێویست و شایستە بە سەرجەم هاووڵاتیان مسۆگەر بكات و لە پێگەیەكی فەرمییەوە لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵی لە بەغدا گفتوگۆ بكات.

• بۆچی قەیرانی ئێستا مەترسیدارتر بووە؟

هەرێمی كوردستان لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا بەناو ناكۆكیی ناوخۆیی زۆر قورس و خوێناویدا تێپەڕی و دواتر هەردوو حزبی فەرمانڕەوا سازشی سیاسییان ئەنجام دا، بەڵام ئێستا دۆخی گشتی لە چوار ڕەهەندی بنەڕەتییەوە بە تەواوی جیاوازە.

1. داهاتە داراییەكان بە شێوەیەكی بەرچاو كەم بوونەتەوە، پێشتر لە كاتی زۆریی داهاتی نەوتدا كێبڕكێكان بە دابەشكردنی پۆست، ئیمتیازات و گرێبەستە جۆراوجۆرەكان كۆنتڕۆڵ دەكران، بەڵام قەیرانەكانی ئێستای مووچە و دارایی، تێچووی سیستمی پشكپشكێنەیان زۆر بەرز كردووەتەوە.

2. پێوەر و تێڕوانینی هاووڵاتیان گۆڕاون، ڕەمزییەتی نەتەوەیی بە تەنیا شەرعیەتی بێ مەرج بە حزبەكان نابەخشێت، بەڵكو خەڵك چاوەڕێی هەلی كار، مووچە و خزمەتگوزاری بەردەوام دەكەن و حكومەت بە تەواوی بە بەرپرسیار دەزانن.

3. بەغدا بە هۆی بڕیارەكانی دادگای فیدڕاڵییەوە كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر كاروباری یاسایی، سیستمی هەڵبژاردن و كورسییەكانی هەرێم پەیدا كردووە.

4. ژینگەی ناوچەكە و ململانێی هێزە دەرەكییەكان دەرفەتی مانۆڕی بەرتەسك كردووەتەوە. ئەم هۆكارانە دەیسەلمێنن كە دابەشبوونی ناوخۆیی ڕێگە بۆ دەستوەردانی دەرەكی خۆش دەكات.

بۆیە پێویستە جۆرێكی نوێ لە حوكمڕانی دابڕێژرێت كە بتوانێت وەڵامدەرەوەی بەغدا، هاووڵاتیان و هاوكێشە هەرێمییەكان بێت، چونكە بەردەوامبوونی پشكپشكێنە چیتر لە توانای دارایی و سیاسیی هەرێمەكەدا نەماوە.

• بەغدا سوود لە دابەشبوونی كورد وردەگرێت

نەبوونی ناوەندێكی بڕیاری یەكگرتوو لە هەرێمی كوردستان، پێگەی دانوستاندنی لایەنە كوردییەكان لە دۆسیە سەرەكییەكانی وەك بوودجە، پێشمەرگە، دەروازەكان و نەوتدا لە بەرانبەر حكومەتی فیدڕاڵدا لاواز دەكات. ئەم پەرتەوازییە حزبییەی ناوخۆ ڕێگە بۆ بەغدا خۆش دەكات سیاسەتی جیاكاریی پەیڕەو بكات، بەمەش هەرێم لە شەریكێكی فیدڕاڵییەوە دەبێتە چەند لایەنێكی حزبیی ڕكابەر. ئەم دۆخە دەرئەنجامێكی سرووشتیی لاوازیی دامەزراوە ناوخۆییەكانە كە بەغدا بۆشاییەكەی بە ئاسانی و بە خێرایی پڕ دەكاتەوە.

دیارترین قەیرانیش، پرسی مووچەی فەرمانبەرانە كە لە مافێكی یاسایی و دەستووریی فەرمانبەرانەوە گۆڕدراوە بۆ كارتێكی فشاری سیاسی، بەمەش بژێوی و گوزەرانی ڕۆژانەی خەڵك كەوتووەتە ژێر مەترسیی ڕاستەوخۆوە. هەرچەندە دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی كوردستان لە ڕێگەی توركیاوە نیشانەی بوونی چارەسەری تەكنیكییە، بەڵام ناتوانێت سەقامگیریی هەمیشەیی و درێژخایەن دابین بكات.

بۆ ڕێگریی لە دووبارەبوونەوەی ئەم قەیرانانە، پێویستە بەغدا و هەولێر لەسەر چوارچێوەیەكی یاسایی و دەستووریی هەمیشەیی ڕێكبكەون، كە تێیدا دەسەڵاتی هەناردەكردن، تێچووی بەرهەمهێنان، شێوازی دابەشكردنی داهاتەكان و پابەندبوونە داراییەكان بە ڕوونی دیاری بكرێن، بە شێوازێك كە مافەكان و شایستەكانی هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان بە تەواوی پارێزراو بێت لە هەر ململانێیەكی سیاسی یان یاسایی لە داهاتووی نزیك یان دووردا.

• ئایا هەرێم ڕووبەڕووی مەترسیی دابەشبوون دەبێتەوە؟

دابەشبوونی فەرمی، یان مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێمی كوردستان لە كورتخایەندا دوورە، چونكە پارتی و یەكێتی لە زیانەكانی دووئیدارەیی لەسەر پێگەی نێودەوڵەتی و زیادبوونی هەژموونی بەغدا و وڵاتانی دراوسێ تێدەگەن. بەڵام مەترسییە هەرە ڕاستەقینەكە «دابەشبوونی بێدەنگی حوكمڕانییە»، حكومەتێك لە ڕووكەشدا یەكگرتوو، بەڵام لە كرداردا خاوەن دامەزراوەی ئەمنی، دارایی و كارگێڕیی لێكجیاواز، كە بە شێوەیەكی پلەبەند شەرعییەتی سیاسی و یاسایی هەرێم لە ناوەوە دەخوات و بەرەو لاوازی و داڕمانی دەبات.

- بۆ داهاتوو، پێنج سیناریۆی جیاواز پێشبینی دەكرێن:

1. سازشی كەمترین ئاست: ڕێككەوتنی لووتكەی حزبی لەسەر دابەشكردنی پۆستەكان بەبێ چارەسەری بنەڕەتیی كێشەكان، كە تەنیا قەیرانەكە بۆ قۆناغی داهاتوو دوا دەخات.

2. هاوبەشیی دامەزراوەیی نوێ: پێكهێنانی حكومەتێكی هاوپەیمانیی جددی بەپێی بەرنامەیەكی پابەندكەر بۆ یەكخستنی دارایی و هێزەكان، كە پێویستی بە سازشی سیاسیی قورس هەیە.

3. حكومەتی زۆرینە و ئۆپۆزسیۆن: مۆدێلێكی دیموكراتی كە بە هۆی دابەشبوونی جوگرافی و ئەمنیی هێزەكانەوە، لەبری چاودێریكردن، دەبێتە هۆی پەككەوتنی كارگێڕی لە ناوچە جیاوازەكاندا.

4. بەردەوامیی بنبەستی سیاسی: بەڕێوەچوونی كارەكان بە شێوازی كاربەڕێكەر و تێگەیشتنی كاتیی دووقۆڵی، كە متمانەی هاووڵاتیان، كەرتی وەبەرهێنان و دۆسیە دیپلۆماسییەكان بە تەواوی دادەپۆشێت و لاوازی دەكات.

5. كەمبوونەوەی پلەبەندیی دەسەڵاتەكان: مانەوەی ڕووكەشیی ناوی قەوارەی دەستووریی هەرێم، لەگەڵ گواستنەوەی هێواش و بەردەوامی بڕیارە دارایی، یاسایی و كارگێڕییە سەرەكییەكان بۆ ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆ و فەرمیی حكومەتی فیدڕاڵ لە بەغدا.

• چارەسەرەكان:

لە دابەشكردنی دەسەڵاتەوە بۆ بنیادنانی دەوڵەت

تەنیا بانگەشەكردنی ئەخلاقی بۆ ئاشتەوایی و پێشخستنی بەرژەوەندیی گشتی بەس نییە بۆ بنیادنانی سیستمێكی سەقامگیر، بەڵكو ئەوەی پێویستە، كۆمەڵێك ڕێكخستنی كرداریی شیاوی پێوانەكردن و جێبەجێكردنە. ئەم پرۆسە چاكسازییە درێژخایەنە پێویستی بە دابینكردنی نەخشەڕێگەیەكی نیشتمانیی گشتگیر و ڕوون هەیە كە سەرجەم كایە و پانتایییە جیاوازەكانی حوكمڕانیی هاوچەرخ لە كەرتی گشتی و تایبەتدا بە شێوازێكی زانستی و هاوسەنگ ڕێكبخات و بپارێزێت.

یەكەم: ڕێككەوتنی حوكمڕانیی شەفاف

 پێویستە ئەو كارنامەیەی حكومەتی نوێی لەسەر پێكدەهێنرێت بە تەواوی بڵاو بكرێتەوە و بەرنامەیەكی كاتیی ڕوونی تێدابێت، نەك تەنیا دابەشكاریی نهێنیی پۆستەكان بێت. دەبێت ئەولەوییەتەكان، میكانیزمی بڕیاردان و یەكخستنی دامەزراوەكان تێیدا دیار بێت، تا هاووڵاتیان لایەنی بەرپرسیار لە كاتی شكستدا بناسن.

دووەم: كاراكردنی پەرلەمان

ناتوانرێت باسی شەرعییەتی دیموكراسی بكرێت، ئەگەر پەرلەمان لە كاركردنی بەردەوام دەستەوستان بێت. پێویستە پەیڕەوێكی گونجاو پەیڕەو بكرێت كە سەرۆكایەتیی لێژنە سەرەكییەكانی وەك دارایی، ئەمنی و دەستپاكی بۆ ئۆپۆزسیۆن مسۆگەر بكات و ئامرازی پێویستی بۆ چاودێری و لێپرسینەوە لە وەزیرەكان بە شێوازێكی دەستووری دابین بكات، تاوەكو بتوانن بە باشی ئەركەكانی خۆیان ڕاپەڕێنن.

سێیەم: یەكخستنی داهاتەكان

كۆكردنەوە و خەرجكردنی داهاتی گشتی لە ڕێڕەوی جیاوازدا، مەترسیدارترین دەركەوتەی لاوازیی دەسەڵاتی دەوڵەتە. پێویستە سەرجەم داهاتە نەوتی و نانەوتییەكان بخرێنە ناو یەك حیسابی خەزینەی بانكیی یەكگرتوو لەژێر چاودێریی ڕاستەوخۆیی وەزارەتی دارایی هەرێم و دیوانی چاودێریی دارایی هەرێمدا، هاوكات لەگەڵ بڵاوكردنەوەی ڕاپۆرتی دارایی مانگانەی شەفاف بۆ ڕای گشتی.

چوارەم: دوورخستنەوەی مووچە لە ململانێ

پێویستە لە ڕێگەی بەبانكیكردنی تەواوی مووچە و پاككردنەوەی لیستەكانی فەرمانبەرانەوە، لەگەڵ بەغدا بگەینە ڕێككەوتنێكی یاسایی هەمیشەیی بۆ دابینكردنی شایستە دارایییەكان بە شێوەیەكی خۆكارانە، بۆ ئەوەی بژێویی فەرمانبەران، كارمەندان و خانەنشینان نەكرێتە ئامرازی گوشاری سیاسیی مانگانەی نێوان لایەنە سیاسییەكان لە داهاتوودا.

پێنجەم: یاسای فیدڕاڵیی نەوت و گاز

چارەسەری كێشەكانی وزە لەگەڵ حكومەتی ناوەندیی فیدڕاڵی لە بەغدا پێویستی بە یاسایەكی هاوبەشی گشتگیر هەیە كە دەسەڵاتی لایەنەكان، دۆخی گرێبەستەكان، تێچووی كۆمپانیاكان و میكانیزمی هەناردەكردنی نەوت بە ڕوونی دیار بكات.

شەشەم: یەكخستنی هێزە ئەمنی و سەربازییەكان

بنیادنانی حكومەتێكی دامەزراوەیی یەكگرتوو پێویستی بە كێشانەوەی تەواوی هەژموونی حزبی لە دامەزراوەی سەربازی و تێكەڵكردنی هێزەكان لەژێر فەرمانی وەزارەتی پێشمەرگەدا هەیە، بەپێی خشتەیەكی كاتیی كردەیی و بە چاودێریی لێژنەیەكی نیشتمانی بە پاڵپشتیی تەكنیكی، ئەمنی و سەربازیی هاوپەیمانانی نێودەوڵەتی.

حەوتەم: چاكسازیی دادوەری و كارگێڕی

پێویستە ئەنجومەنی دادوەری لە هاوسەنگییە حزبییەكان دوور بخرێتەوە و دامەزراندنی فەرمانبەران و بەڕێوەبەرە باڵاكان لەسەر بنەمای پێشبڕكێی ئاشكرا و شایستەیی پیشەیی بێت، چونكە پشكپشكێنە كاریگەریی نەرێنی لەسەر كواڵیتیی كاركردنی دامەزراوە فەرمییەكان دادەنێت.

هەشتەم: پێناسی پەیوەندی لەگەڵ بەغدا

دەبێت پەیوەندییەكان لە چوارچێوەی بوودجە تێپەڕن بەرەو ستراتیژییەكی فیدڕاڵیی گشتگیر كە دۆسیەی ناوچە جێناكۆكەكان، دەروازە سنوورییەكان و دادگای فیدڕاڵی بگرێتەوە، ئەمەش لە ڕێگەی ئەنجومەنێكی باڵای هەمیشەیی نوێنەرایەتییەوە.

نۆیەم: هەمەچەشنكردنی ئابووری

پشتبەستنی تەواو بە نەوت و كەرتی گشتی زیانبەخشە بۆ هەرێم. پێویستە وەبەرهێنان ئاراستەی كشتوكاڵ، پیشەسازی و گەشتوگوزار بكرێت بۆ دروستكردنی كەرتی تایبەتی بەهێز و ڕاستەقینە و ڕێگریكردن لە قۆرخكاریی دارایی تۆڕە حزبییە جیاوازەكان.

دەیەم: پەیمانی كۆمەڵایەتیی نوێ

قەیرانەكە تەنیا لە نێوان حزبەكاندا نییە، بەڵكو لە نێوان دەسەڵات و نەوەیەكی نوێی پێگەیشتوودایە كە خۆی لە سیستمەكەدا نابینێتەوە. سەقامگیریی ڕاستەقینە بە كپكردنی ناڕەزایەتی نایەتە دی، بەڵكو بە دابینكردنی ئازادیی ڕادەربڕینی گشتی و ڕێكخستنی دارایی حزبەكان دەبێت. لەم سۆنگەیەوە، پێویستە هێزە ئۆپۆزسیۆنەكانیش لە بری ڕەتكردنەوەی ڕەها، بەرنامەی گونجاوی كارپێكراوی زانستی پێشكەش بكەن. هەروەها دەبێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هاوكارییە دارایی و نیشتمانییەكانی ببەستێتەوە بە ئەنجامدانی چاكسازیی ڕاستەقینەوە، چونكە پاڵپشتیی بێ مەرج تەنیا دۆخی پێشوو بە خراپی جێگیر دەكات.

لە كۆتاییدا، مەترسیدارترین دەركەوتەی ئەم قۆناغە شكستی لەپڕی سیستمەكە نییە، بەڵكو داخوڕانی هێواش و هەمیشەیی قۆناغ بە قۆناغی شەرعییەت و لاوازبوونی متمانەی گشتییە كە وادەكات هاوبەشە دەرەكییەكان و وڵاتانی ناوچەكە تەنیا ببنە ناوبژیوانی بەڕێوەبردنی قەیرانەكان.

كاتێك ململانێكان لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەكان بەڕێوە بچن، هیچ كات یاسا سەروەر نابێت. بۆیە، بە تەواوی داهاتووی كوردستان بەند نییە بە سەركەوتنی لایەنێك بەسەر لایەنێكی دیكەدا، بەڵكو بەستراوەتەوە بە گواستنەوە لە لۆژیكی دابەشكاریی حزبییەوە بەرەو دامەزراندنی سیستمی دامەزراوەیی نیشتمانی و پاراستنی مافی هاووڵاتی وەك بنەمای سەرەكیی مانەوەی قەوارەكە.

 

(*)

د. كامەران ساڵحی