ململانێكانی داهاتوو زیاتر لە دەوری گەروو و ڕێڕەوە ئابوورییە ستراتیژی و سەرەكییەكانی جیهان وەك (هورمز، تایوان و دەریای سوور) چڕ دەبنەوە. بەرزبوونەوەی تێچووی دڵنیایی، گرانبوونی تێچووی گواستنەوەی دەریایی، فشارە سیاسییەكان بۆ بەرهەمهێنانی ناوخۆیی و پێویستی بە یەدەگی ستراتیژی، جیهانگیری بەرەو پارچەبوون دەبەن و كۆسپی نوێ دەخوڵقێنن. باڵادەستیی سەربازیی ئەمریكا چیتر گەرەنتیی بەدەستهێنانی دەرئەنجامە سیاسییەكان بە تێچووی كەم ناكات. هەرچەندە واشنتۆن خاوەنی هێزێكی وێرانكەری بێهاوتایە، بەڵام لە كۆنتڕۆڵكردنی ئاراستەی پەرەسەندنی گرژییەكاندا چیتر خاوەن باڵادەستیی ڕەها نییە، چونكە شۆڕشی چەكە ورد و كەم ‌تێچووەكان و تایبەتمەندییە جوگرافییەكان ڕێگە بە لایەنە لاوازەكان دەدەن، تێچوویەكی گەورە بەسەر نەیارە بەهێزەكانیاندا بسەپێنن.

لە لایەكی دیكەشەوە، دەستتێوەردانی سەربازی و سیاسیی ئەمریكا چیتر گەرەنتیی سەقامگیری ناكات، بەڵكو دەبێتە هۆی ناڕوونی و دڵەڕاوكێی زیاتر. لایەنە لاوازەكان بۆ تێكدانی پلانەكانی ئەمریكا پێویستیان بە سەركەوتنی سەربازیی كلاسیكی نییە. هێزی جیۆپۆلەتیكی چیتر بە توانای سەربازی و ئابووری و كۆنتڕۆڵكردنی ڕووت ناپێورێت، ئەگەر هاوكێشەكانی هورمز لە دەوروبەری تایوانیشدا دووبارە ببنەوە، قۆناغی داهاتووی سیاسەتی نێودەوڵەتی چیتر بە گەشەكردنی جیهانگیری ناناسرێتەوە، بەڵكو بەو تێچووە بەرزانە پێناسە دەكرێت كە بۆ پاراستنی ئەم سیستمە جیهانییە پێویستن.

***

رۆبێرت ئەی پێپ، پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكان و بەڕێوەبەری پڕۆژەی زانكۆی شیكاگۆ بۆ ئاسایش و هەڕەشەكان . گۆڤاری فۆرین ئەفێرز 24ی 7ی 2026

 

 

لە ٢٤ی تەمووزی ٢٠٢٦دا، ڕۆبێرت ئەی پێپ، پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكان و بەڕێوەبەری پڕۆژەی زانكۆی شیكاگۆ بۆ ئاسایش و هەڕەشەكان، وتارێكی شیكاریی گرنگی لەژێر ناونیشانی «ئێران و یاسا نوێیەكانی هێزی جیهانی.. دروستبوون و هەڵوەشاندنەوەی باڵادەستیی ئەمریكا» لە گۆڤاری بەناوبانگی «فۆرین ئەفێرز»دا بڵاوكردەوە. پێپ لەم وتارەیدا بەراوردكارییەكی مێژوویی و ستراتیژی لە نێوان شەڕی ئێستای ساڵی ٢٠٢٦ی نێوان ئەمریكا و ئێران، و شەڕی یەكەمی كەنداو لە ساڵی ١٩٩١دا دەكات، كاتێك هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی ڕووبەڕووی سوپای عێراق بووەوە.

پێپ ئاماژە بەوە دەكات كە لە ساڵی ١٩٩١دا، ئەمریكا خاوەنی تەكنەلۆژیایەكی سەربازیی ئێجگار پێشكەوتوو بوو كە دەوڵەتانی هاوشێوەی عێراق توانای گەیشتن، یان بەرەنگاربوونەوەیان نەبوو. هەر بۆیە، هێزەكانی هاوپەیمانان تەنیا لە ڕێگەی هێرشە ئاسمانییە چڕەكانەوە توانییان لە ماوەیەكی كورتدا سوپای عێراق ناچار بە پاشەكشە بكەن. بەڵام لە هاوكێشەی ئێستادا، هەرچەندە تەكنەلۆژیای سەربازیی ئێران ناگاتە ئاستی پێشكەوتوویی تەكنەلۆژیای ئەمریكا، بەڵام تاران توانیویەتی مۆدێلێكی نوێی شەڕی ناهاوسەنگ دابهێنێت. ئەمەش بە ڕێگەی گۆڕینی تەكنەلۆژیای مەدەنی و بازرگانی بۆ ئامرازی سەربازیی كاریگەر، كێشەی گەورەی بۆ هێزە دەریایی و ئاسمانییەكانی ئەمریكا دروست كردووە و تێچووی شەڕەكەی بە شێوەیەكی بەرچاو لەسەر واشنتۆن بەرز كردووەتەوە. بۆ نموونە، درۆنێكی جۆری «شاهید ١٣٦» كە تێچووی دروستكردنی تەنیا ٢٠ هەزار دۆلارە، توانیویەتی كۆپتەرێكی پێشكەوتووی جۆری ئاپاچی بخاتە خوارەوە كە بەهاكەی پتر لە ٣٥ ملیۆن دۆلارە.

ئاماژەكردنی پڕۆفیسۆر پێپ بۆ ئەم نموونەیە، كە خۆی خاوەنی كتێبی بەناوبانگی «بۆردومانكردن بۆ بردنەوە: هێزی ئاسمانی و ناچاركردن لە شەڕدا»یە، نیشاندەری ئەو ڕاستییەیە كە شەڕی ئەمجارەی ئەمریكا و ئێران، ڕێسا كلاسیكییەكانی هێزی لەسەر ئاستی جیهانی گۆڕیوە. ئەم گۆڕانكارییە بە ڕوونی لە گۆڕانی ئامانجە سەربازییەكانی واشنتۆنیشدا ڕەنگی داوەتەوە. لە دەستپێكی ئەم خولەی شەڕ لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، سەرۆكی ئەمریكا ڕایگەیاند كە ئامانجی سەرەكییان كۆتاییهێنانە بە دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران، لەو كاتەدا گەرووی هورمز هێشتا كراوە بوو و هیچ ئاستەنگێكی لەسەر نەبوو. بەڵام ئێستا، دوای تێپەڕبوونی كات و قورسبوونی تێچووەكان، ئامانجی ستراتیژیی ئەمریكا بچووك بووەتەوە بۆ تەنیا یەك خاڵ، ئەویش كردنەوەی گەرووی هورمزە كە لە لایەن ئێرانەوە داخراوە.

لە لایەكی دیكەوە، دیپلۆماتكاری بەئەزموون و باڵیۆزی پێشوو، دێنس ڕۆس، لە كۆتا سیمیناری خۆیدا لەژێر ناونیشانی «ئایا جەنگ لەگەڵ ئێران، ئەگەری بەدیهاتنی ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زیاتر كردووە؟» ڕەخنەی توند لە سیاسەتەكانی ئەمریكا دەگرێت. ڕۆس جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە ئەمریكا لەم شەڕەدا كەوتووەتە ژێر كاریگەریی ستراتیژی و ئامانجەكانی بنیامین نەتانیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل. بە بڕوای ڕۆس، دوای شەڕی ١٢ ڕۆژەی حوزەیرانی ڕابردوو كە تێیدا هێرشە ئاسمانییەكان بوونە هۆی كوژرانی ڕابەری كۆماری ئیسلامیی ئێران و ژمارەیەكی زۆر لە سەركردە باڵاكانی دیكەیان، و لە كۆتا ڕۆژی ئەو ئۆپەراسیۆنەشدا هێزەكانی ئەمریكا بەشدارییان تێدا كرد و دۆناڵد ترەمپ كۆتاییهاتنی شەڕەكەی ڕاگەیاند، نەدەبوو واشنتۆن لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦دا جارێكی دیكە و بێ بوونی ئامانجێكی ڕوون و دیاریكراو دەست بە هێرش بكاتەوە.

ڕۆس، ئاماژە بەوە دەكات كە لە ٢٧ی شوباتدا، گەرووی هورمز بە تەواوی كراوە بوو و هیچ هەڕەشەیەكی لەسەر نەبوو، بەڵام هێرشە بێسەروبەرەكانی ئەمریكا بوونە هۆی ئەوەی ئێران ئەم دەروازە ئاوییە ستراتیژییە بە تەواوەتی دابخات. لەم بارەیەوە، محەمەد باقر قالیباف، سەرۆكی پەرلەمانی ئێران، بە ڕاشكاوی گرنگیی ئەم كارتە گوشارەی نیشان دا، كاتێك ڕایگەیاند: «كۆنتڕۆڵكردنی گەرووی هورمز لە لایەن ئێرانەوە، هێندەی دە بۆمبی ئەتۆمی گرنگ و كاریگەرە».

داخستنی گەرووی هورمز دۆخێكی نائاسایی و پڕ لە گرژی لە شەڕی دوو هەفتەی ڕابردووی نێوان هەردوو وڵاتدا هێناوەتە ئاراوە. لە لایەكەوە دۆناڵد ترەمپ ڕایگەیاندووە كە ئەو یاداشتی لێكتێگەیشتنەی لە نیسانی ئەمساڵدا لەگەڵ تاران واژۆ كرابوو، چیتر كاری پێناكرێت و هەڕەشەی وەشاندنی هێرشی سەربازیی قورستر بۆ سەر بنكە و دامەزراوە ستراتیژییەكانی ئێران دەكات. لە بەرانبەردا، ئێران گەمەیەكی سیاسی و سەربازیی لێهاتووانە لەژێر ناوی «سەلماندنی خۆڕاگری» بەڕێوە دەبات. تاران دەیەوێت پەیامێكی ڕوون بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بنێرێت، كە هێزەكانیان بە هیچ شێوەیەك پاشەكشە ناكەن. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە مەترسیی ئەوەی لێ دەكرێت، كە بەرەو جەنگێكی كراوە و گشتگیر بخلیسكێت كە كۆنتڕۆڵكردنی كارێكی دژوار بێت.

لەسەر ئاستی گشتی، هەردوو لایەنی ململانێیەكە سوورن لەسەر بەكارهێنانی بژاردەی هێز و بەردەوامن لە كێشانی نەخشەی نوێی سەربازی بۆ ڕووبەڕووبوونەوە. ترەمپ لەگەڵ یاریدەدەر و بەرپرسە باڵا سەربازییەكانیدا كۆبوونەوەی چڕ ئەنجام دەدات، بۆ تاوتوێكردنی ئەگەری چڕكردنەوەی هێرشەكان، هەڕەشەی ئەوەش دەكات كە سامانە بلۆككراوەكانی ئێران بەكاربهێنێت بۆ قەرەبووكردنەوەی هەر كەشتییەكی بازرگانی كە لە گەرووی هورمزدا زیانی پێدەگات. لە بەرانبەر ئەمەشدا، بارەگای (خاتەمولئەنبیا)ی ئێرانی پەیامێكی هەڕەشەئامێزی بڵاوكردووەتەوە و ڕایگەیاندووە كە لە بەرانبەر كوژرانی هەر هاووڵاتییەكی ئێرانی، سەربازێكی ئەمریكی دەكوژن.

سەرەڕای ئەم هەڕەشە ئاشكرا و دەنگە بەرزە سەربازییانە، لە پشتی پەردەوە هەوڵە دیپلۆماسییەكان بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەك لەم قەیرانە قووڵە بە گەرمی بەردەوامن. دیپلۆماتكارێكی ئەورووپی بە ماڵپەڕی «ئەكسیۆس»ی ڕاگەیاندووە، كە ئەمریكا لە پشت دیمەنەكانەوە هەوڵ دەدات هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی بە هاوكاریی بەریتانیا و فەرەنسا پێكبهێنێت تا بتوانن ئاسایشی كەشتیوانی لە گەرووی هورمزدا دەستەبەر بكەن.

هاوكات لەگەڵ ئەم هەوڵانە، تاران پێشوازی لە شاندێكی باڵای سوڵتانی نشینی عومان كردووە، بۆ تاوتوێكردنی میكانیزمەكانی بەڕێوەبردنی گەرووەكە و كەمكردنەوەی ئاستی گرژییەكان. لە لایەكی دیكەشەوە، سەرچاوە ناوخۆییەكانی پاكستان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئاراستەیەكی ڕوون هەیە بۆ دەستپێكردنەوەی گفتوگۆ ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆكانی نێوان واشنتۆن و تاران، كە ئەم كارەش لە ئەنجامی دەستپێشخەرییەكی دیپلۆماسیی هێمن و كاریگەرەوە هاتووە كە لە لایەن پەكینەوە خراوەتە گەڕ بۆ ڕێگریكردن لە تەقینەوەی تەواوەتیی دۆخەكە لە ناوچەكەدا. ئەم تێكەڵاوبوونەی دۆخی سەربازی و دیپلۆماسی، نیشانی دەدات كە چۆن داهاتووی ناوچەكە لە نێوان لێواری جەنگ و مێزی دانوستاندا ڕاگیراوە.

 

بەریتانیا و هەوڵەكان بۆ پێكهێنانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی

شەڕی بەردەوام و ئاڵۆزییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بووەتە هۆكاری ئەوەی گۆڕانكارییەكی بەرچاو لە ستراتیژیی هێزە نێودەوڵەتییەكاندا بەرانبەر بە پاراستنی ئاسایشی كەشتیوانی لە گەرووی هورمزدا دەبینرێت. پاش ئەوەی بژاردەی سەربازیی ڕاستەوخۆ نەیتوانی چارەسەرێكی بنەڕەتی و یەكلاكەرەوە بۆ بەكراوەیی هێشتنەوەی ئەم دەروازە ئاوییە گرنگە دەستەبەر بكات، ئێستا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە هەوڵی بەدیهێنانی هاوسەنگییەكی نوێدایە بۆ ئەوەی لە ڕێگەی داڕشتنی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتییەوە گەروەكە بكاتەوە. ئەم جووڵە نوێیە دەیەوێت لە ڕێگەی بڕیارێكی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە شەرعییەتێكی یاسایی و سیاسی بە ئەركی پاراستنی گەرووەكە ببخشێت، بە جۆرێك كە بەرپرسیارێتییەكە لە ئەستۆی لایەنێكی تاكەكەسییەوە بگوێزرێتەوە بۆ سەرجەم كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. لە بەرانبەردا، كۆماری ئیسلامیی ئێران بە بەكارهێنانی كاناڵە دیپلۆماسییەكانی لەگەڵ سوڵتانییەتی عومان، چین و پاكستان، دەیەوێت هاوكێشەیەك دابڕێژێت كە تێیدا هەژموون و دەسەڵاتی مێژوویی خۆی بەسەر بەشێكی گرنگی گەرووەكەدا بپارێزێت و ڕێگە لە پەراوێزخرانی تەواوەتی خۆی بگرێت.

ئەم نزیكبوونەوە و هەماهەنگییە چڕەی كە لە ئێستادا لە نێوان واشنتۆن و لەندەن بەدی دەكرێت، نیشانەیەكی ڕوونە بۆ گۆڕانی قووڵی تێڕوانینی ستراتیژی بەرانبەر بە قەیرانەكانی ناوچەكە. بڕیاربەدەستانی ئەمریكی و بەریتانی گەیشتوونەتە ئەو تێگەیشتنەی كە كاردانەوە سەربازییە خێراكان و لێدانە ئاسمانییەكان، سەرەڕای توانای وێرانكاریی قورسیان لەم قۆناغەدا، ناتوانن ئاسایشێكی درێژخایەن و بەردەوام بۆ گواستنەوەی وزە لەم ڕێڕەوەدا دەستەبەر بكەن. هەوڵەكانی ئێستا بۆ دروستكردنی هاوپەیمانی، ئەگەرچی لە ڕووی مێژووییەوە بیرخەرەوەی هەوڵە ناكامەكانی ڕابردووی ئەمریكایە بۆ ڕاكێشانی وڵاتانی وەك فەرەنسا، بەریتانیا و ئەندامانی دیكەی ناتۆ بۆ ناو شەڕێكی نەخوازراو كە دواجار وەك جەنگی تایبەتی ئەمریكا سەیر دەكرا، بەڵام گۆڕانكارییە سیاسییەكانی ناوخۆی بەریتانیا و داڕشتنەوەی پێكهاتە ئەمنییە نوێیەكان، دەرفەتێكی نوێی بۆ واشنتۆن ڕەخساندووە. لەم هاوكێشەیەدا، بەریتانیا بە هۆی پێگەی دیپلۆماسی و ئەزموونی مێژوویی خۆی لە ناوچەكەدا، زیاتر وەك داڕێژەری نەخشەڕێگا و بەخشەری شەرعییەتی سیاسی دەردەكەوێت، نەك وەك هێزێكی سەربازیی كەرەستە قورس بۆ ناردنی سەرباز بە قەبارەی گەورە.

ئامانجی سەرەكیی واشنتۆن لەم قۆناغەدا ئەوەیە كە پشتگیریی سیاسیی وڵاتانی وەك بەریتانیا و فەرەنسا (تەنانەت ئەگەر لە ڕێگەی هێزی هێمایی وەك كەشتییەكانی پووچەڵكردنەوەی مین، یان كەشتیی فڕۆكەهەڵگریشەوە بێت) كۆبكاتەوە. هاوكات بە ڕاكێشانی لایەنە ئاسیاییە بەكاربەرەكانی وزەی كەنداو، وەك كۆریای باشوور، هیندستان و ژاپۆن، ئەمریكا دەیەوێت تاران بخاتە بەردەم هاوكێشەیەكی نێودەوڵەتیی وا كە تێیدا هەر جۆرە پێكدادان، یان تێكدانی ئاسایشی كەشتیوانی لە گەرووی هورمزدا، وەك ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی تەواوی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لێك بدرێتەوە. كەواتە، دروستكردنی ئەم هاوپەیمانییە لەم كاتەدا پێویستییەكی زیاترە بۆ دەستەبەركردنی شەرعییەتی سیاسی بۆ واشنتۆن، نەك تەنیا كۆكردنەوەی هێزێكی شەڕكەری فرەنەتەوەیی. پاراستنی گەروویەك كە چەقێكی گرنگی ئابووریی جیهانە لە ڕێگەی شەڕی كراوەوە كارێكی ئەستەمە، چونكە زۆربەی وڵاتانی ئەورووپی و ئاسیایی بە هۆی سەرقاڵبوونیان بە قەیرانە گەورەكانی وەك جەنگی ئۆكرانیا، ئامادە نین خۆیان بكەنە لایەنێكی شەڕی ڕاستەوخۆ لەم ناوچەیەدا.

لەم سۆنگەیەوە، هاوسەنگیی نێوان فشاری سەربازیی ئەمریكا لە لایەك، و دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەكانی چین، وڵاتانی كەنداو و پاكستان لە لایەكی دیكەوە، وەك تاقە ڕێگە بۆ ڕێگریكردن لە لێكترازانی تەواوەتی ئەمنیی ناوچەكە و گەیشتن بە لێكتێگەیشتنێكی جێگیر دەردەكەوێت. هاوتەریب لەگەڵ جووڵە سەربازی و ئەمنییەكان بۆ دروستكردنی هاوپەیمانی، هێڵێكی دیپلۆماسیی چڕ لە پشت پەردەوە كار دەكات بۆ ڕێگریكردن لە تەقینەوەی دۆخەكە و دۆزینەوەی دەرچەی ئاشتییانە. وڵاتانی ناوچەكە بە باشی دەرك بەوە دەكەن كە هەر پێكدادانێكی سەربازیی ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی زیانی گەورە بە ژێرخانی ئابووری و سەقامگیریی درێژخایەنیان. لێرەوە، عەرەبستانی سعوودی و دەوڵەتی ئیماراتی یەكگرتووی عەرەبی بە سیاسەتێكی هاوسەنگ، نەرم و دووربینانە كار دەكەن بۆ هێوركردنەوەی گرژییەكان و دوورخستنەوەی بژاردەی سەربازی، لە ڕێگەی پاراستنی كاناڵەكانی پێوەندی و جەختكردنەوە لەسەر دیالۆگی هەرێمی بۆ پاراستنی سەقامگیریی ئابووریی خۆیان.

هاوكات، سوڵتاننشی عومان وەك نێوەندگیرێكی دێرین و متمانەپێكراو لە ناوچەكەدا، لە ڕێگەی شاندە دیپلۆماسییەكانیەوە هەوڵی بەردەوام دەدات بۆ دۆزینەوەی خاڵی هاوبەش لە نێوان تاران و لایەنە نێودەوڵەتییەكاندا. لە لایەكی دیكەشەوە، پێوەندییە دیپلۆماسییەكانی وەزارەتی دەرەوەی پاكستان پاڵنەرێكی گرنگن بۆ هێشتنەوەی دەرگای گفتوگۆكان بە كراوەیی و ڕێگریكردن لە هەر جۆرە كێشەیەكی نەخوازراو. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش، كۆماری میللیی چین كە خاوەنی بەرژەوەندیی گەورەی ئابووری و هاوردەكاری سەرەكیی وزەی ئەم ناوچەیەیە، ڕۆڵێكی كاریگەر دەگێڕێت لە هاندانی لایەنەكان بۆ ددانبەخۆداگرتن و بەكارهێنانی نفووزی سیاسیی خۆی بۆ پاراستنی هاوسەنگی و ڕێگریكردن لە هەر جۆرە پچڕانێكی هێڵەكانی گواستنەوەی نەوت و غاز. لە كۆتاییدا، دەتوانرێت بگوترێت كە ئاسایشی داهاتووی گەرووی هورمز لە نێوان دوو جەمسەری دروستكردنی هاوپەیمانیی سیاسی-سەربازی لە لایەك، و پاراستنی كەناڵە دیپلۆماسییە فرەلایەنە هەرێمییەكان لە لایەكی دیكەوە، پێویستی بە جۆرێك لە لێكتێگەیشتنی ناڕاستەوخۆ هەیە، كە تێیدا لایەنەكان بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی جیهان بكەنە چەقی چارەسەرییەكان.

 

هاتنەناوەوەی چین بو دانوستاندن

پێگەی سیاسیی ئەمریكا لە شەڕەكەدا لاواز دەكات

لە دوای پەرەسەندنی ئاستی گرژیی و پێكدادانە سەربازییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و كۆماری ئیسلامیی ئێران لە ماوەی دوو هەفتەی ڕابردوودا، هاوكێشە ئەمنییەكانی ناوچەكە چوونەتە قۆناغێكی نوێوە. چڕبوونەوەی هێرشەكان بۆ سەر گەرووی هورمز، دوورگەی خارك و بەشێكی بەرچاو لە شارە گرنگەكانی ئێران، لەگەڵ پەرچەكردارەكانی تاران بۆ سەر دامەزراوە هەستیارەكانی وڵاتانی كەنداو بە تایبەتی لە «كوەیت، ئیمارات، بەحرێن و سعودیە»، دۆخەكەی گەیاندووەتە لێواری تەقینەوەیەكی گشتگیر. هاوكات، هاتنەناوەوەی چەكدارانی حوسی بۆ سەر هێڵە ئاوییەكانی دەریای عەرەب، قەیرانەكەی زیاتر ئاڵۆز كردووە. ئەم دۆخە نیشانی دەدات كە چوارچێوەی لێكتێگەیشتنی پێشوو كە بە ناوبژیوانی و چاودێریی پاكستان هاتبووە كایەوە، توانای ڕاگرتنی شەڕەكەی نەماوە و دووبارە پێكدادانەكان سەریان هەڵداوەتەوە. لێرەوە، هەر هەوڵێكی نوێ بۆ دانوستاندن، یان كەمكردنەوەی گرژییەكان، پێویستی بە ئەكتەرێكی نێودەوڵەتیی خاوەن كێش و كاریگەریی زۆر زیاتر لە پاكستان هەیە، كە بێگومان ئەو هێزەش كۆماری چینە.

لەسەر ئاستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، پەكین وەك گرنگترین لایەنی دەرەكی بۆ پاڵپشتیی دارایی و ئابووریی ئێران سەیر دەكرێت. لە كاتێكدا مۆسكۆ زیاتر سەرنجی لەسەر هاوكارییە تەكنەلۆژی و سەربازییەكانە بۆ تاران، بەڵام چین بە كڕینی بەردەوامی نەوتی ئێران، شادەماری دارایی و سەرچاوەی مانەوەی ئابووریی ئەو وڵاتەی دابین كردووە. نزیكەی لەسەدا ٩٠ی نەوتی هەناردەكراوی ئێران بەرەو بازاڕەكانی چین دەچێت، ئەمەش وا دەكات تاران لە بەڕێكردنی كاروبارە ناوخۆیی و دەرەكییەكانی خۆیدا بە قووڵی پشت بە پەكین ببەستێت. ئەم وابەستەییە ئابوورییە وا دەكات، هەر بڕیارێكی چین كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر هەڵوێستی سیاسیی ئێران هەبێت.

لە بەرانبەر ئەم دۆخەدا، واقیعی ئابووری نیشانی دەدات كە وڵاتانی كەنداو، بەتایبەتی عەرەبستانی سعوودی و ئیمارات، خاوەنی كارتی فشاری زۆر بەهێزن بەرانبەر بە چین كە دەتوانن بەكاری بهێنن. پێچەوانەی ئەو تێڕوانینە باوەی كە پێیوایە وڵاتانی ناوچەكە ناتوانن كار بكەنە سەر سیاسەتی دەرەوەی چین بە هۆی كڕینی نەوتی ئێرانەوە، ئامارەكان شتێكی دیكە دەڵێن. ئەگەرچی چین ڕێژەیەكی زۆری نەوتی ئێران دەكڕێت، بەڵام ئەم قەبارەیە بەراورد بە پێداویستییە گشتییەكانی وزەی چین، بەشێكی یەكجار بچووكە. لە بەرانبەردا، پەكین هاوبەشییەكی ئابووری و وەبەرهێنانی زەبەلاحی لەگەڵ وڵاتانی كەنداودا هەیە، لەوانەش پاڵاوگە هاوبەشە گەورەكان لەگەڵ سعوودیە و پڕۆژە ستراتیژییەكانی هاوئاهەنگی لەگەڵ ئیمارات. لەم ڕوانگەیەوە، وڵاتانی كەنداو دەتوانن بە ڕوونی بە پەكین ڕابگەیەنن كە پاڵپشتی دارایی و بازرگانی بۆ ئێران، هەڕەشەی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئەوان و دەكرێت كاریگەریی نەرێنی لەسەر ئایندەی هاوبەشییە بازرگانی و دیپلۆماسییەكانی نێوانیان دروست بكات.

گۆڕانی ژینگەی ئەمنی و ئەزموونی وڵاتانی كەنداو لە بەردەوامیی هێرشە مووشەكییەكان، وایكردووە ئەم وڵاتانە پێداچوونەوە بە سیاسەتی دەرەوەی خۆیاندا بكەن و هەڵوێستی ڕوونتر وەربگرن. بۆ نموونە، ڕۆڵی چین لە دابینكردنی بەشێك لە تەكنەلۆژیا و كەرەستە دوو لایەنەكان (وەك ئامێرە تێكەڵكەرەكان بۆ پیشەسازیی مووشەكیی ئێران)، دەكرێت لەلایەن وڵاتانی كەنداوەوە وەك هەنگاوێكی نادۆستانە، یان تەنانەت دوژمنكارانە پێناسە بكرێت. لێرەوە، پێویستە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هانی هاوپەیمانەكانی لە كەنداو بدات، تا بە زمانێكی یەكگرتوو و بەهێز گفتوگۆ لەگەڵ پەكین بكەن. ئەم وڵاتانە دەتوانن داوای پشتگیریی چین بكەن بۆ دەركردنی بڕیارنامەیەكی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ پاراستنی هێڵە ئاوییە نێودەوڵەتییەكان. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە تاران لە گۆشەگیریی نێودەوڵەتی دەترسێت، هەنگاوێكی لەم شێوەیە دەكرێت كاریگەرییەكی خێرا لەسەر هەڵوێستەكانی دابنێت. هاوكات، كڕینی هەندێك كەرەستەی سەربازیی وەك فڕۆكەی بێفڕۆكەوان لەلایەن وڵاتانی كەنداوەوە لە چین، بە واتای جێگرتنەوەی هاوپەیمانییە ئەمنییە كلاسیكییەكان نییە، بۆیە هێشتا وڵاتانی ناوچەكە توانای پێویستیان هەیە فشارەكانیان لەسەر پەكین چڕ بكەنەوە بۆ هاوسەنگكردنەوەی سیاسەتەكانی بەرانبەر بە ئێران.

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، هاتنەناوەوەی چین وەك ناوبژیوانێكی سەرەكی، ڕووبەڕووی كۆسپێكی سیاسیی گرنگ دەبێتەوە كە پەیوەندی بە ناوخۆی ئەمریكاوە هەیە. ئەگەرچی بەدەستهێنانی ڕێككەوتنێك بە چاودێریی چین دەكرێت وەك دەستكەوتێكی كاتی بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكان لە واشنتۆن سەیر بكرێت، بەڵام ئەم جۆرە چارەسەرە شەرعییەتی سیاسیی سەرۆكی ئەمریكا لە كۆتاییهێنان بە شەڕەكە لاواز دەكات. ئەم پێشهاتە ئەو بنەمایە پێچەوانە دەكاتەوە كە ئیدارەی ترەمپ كارپێكردنی پێدەدان، كە ئامانجی كۆتاییهێنان بوو بە ململانێكان تەنیا لە ڕێگەی تەسلیمبوون و سازشپێكردنی تەواوەتیی ئێرانەوە، نەك بەخشینی پێگەیەكی گەورەی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسی بە ڕكابەرێكی ستراتیژی وەك چین لە ناوچەكەدا.

شەڕەكان هەرچۆنێك كۆتاییان بێت

ئەگەر و دەرفەتی گۆڕانكاری دروست دەكەن

بارودۆخی دوای شەڕ بە تەواوەتی بە دڵی هیچ كام لەلایەنەكانی ئەم شەڕە نابێت، لە ئێستا مشتومڕ لەسەر ئەوە دەكرێت، ئەگەر ئەو هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییە پێكهێنرا، نابێت وەك ساڵی 1991 ئیسرائیل بەشداری تێدا بكات، ئەمەش لەترسی ئەوەیە ئەگەر ئیسرائیل بەشدار بێت، ئەوا دەوڵەتانی عەرەبی بەشداری تێدا ناكەن و ئەگەر ئەوانیش بەشداری نەكەن، بێگومان كارتی گوشاری كەنداو لە دابینكردنی ئاسایشی كەنداو گەرووی هورمز بە بەهێزی دەهێڵێتەوە. هەربۆیە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ ئاسایشی ڕێڕەوی ئاوی كەنداو (ئەگەر پێكبهێنرێت)، یان لەمیانەی هەوڵەكانی چین و پاكستان شەڕەكە بەلایەكدا بخرێت، ئەوا دوای ئەم شەڕە ئەگەری دەرفەتی گۆانكارییەكان دێنە ئاراوە.

بە دڵنیاییەوە جەنگەكان كارەسات دەخولقێنن. بەڵام لە هەمان كاتدا دیمەنی گشتی دەگۆڕن و دەتوانن دەرفەت دروست بكەن، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

لە ساڵی ١٩٧٣دا، لە جەنگی نێوان میسر و ئیسرائیلدا یەكێك لە لێكەوتەكانی ڕێككەوتننامەی كاتی لە نێوان ئیسرائیل و میسر، و ئیسرائیل و سووریای بەرهەم هێنا. ئەو ڕێككەوتننامە كاتییانەش لە كۆتاییدا بوونە هۆی ڕێككەوتننامەی ئاشتیی نێوان میسر و ئیسرائیل. ئێستا، ڕاستییەكە ئەوەیە كە میسر ئەو ڕێككەوتننامەی ئاشتییەی لەگەڵ ئیسرائیلدا واژۆ كرد و لە لایەن جیهانی عەرەبییەوە گۆشەگیر كرا.

 ئەم دۆخەش تەنیا دوای جەنگی كەنداو —یەكەم جەنگی كەنداو لە ساڵی ١٩٩١دا— دەستی بە گۆڕان كرد. دوای یەكەم جەنگی كەنداو، دیمەنەكە گۆڕدرا و دوای كۆڕەوە میژووییەكەی گەلی كوردستان بۆ یەكەمجار لە میژووی كوردا ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بڕیاری 688ی دەكرد كە بووە بنەمایەكی گرنگ بۆ دامەزراندنی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان، لەسەر ئاستی كێشەی فەلەستین بەرەو كۆنگرەی مەدرید، ئەم كۆنگرەیە بووە هۆی ئەوەی كە تابۆی ئاشتیی نێوان عەرەب ئیسرائیل بشكێت، كەواتە، جەنگەكان نەك تەنیا دەتوانن گۆڕانكاری لە دیمەنی گشتیدا دروست بكەن، بەڵكو دەتوانن دەروازە و دەرفەتیش بكەنەوە.

یەكێك لەو شتە سەرنجڕاكێشانەی كە لەسەر هونەری دەوڵەتداری باسی دەكەن، ئەوەیە: پێگەی كات لە هونەری دەوڵەتداری زۆر گرنگە. بۆ هەندێك پرس هەندێك كات دێتە پێشەوە، ئەگەر بتوانیت كاتەكە بقۆزیتەوە، دەتوانیت شتێك بنیاد بنێیت. ئەگەر لە سوودوەرگرتن لە ساتێكدا شكست بهێنیت، بە گشتی دۆخت خراپتر دەبێت، وەك لەوەی كە هەر لە بنەڕەتدا ئەو كاتەت لەبەردەستدا نەبووایە. بەو مانایەی، ئەگەر سوود لە دەرفەتێك وەرنەگریت، ئەوا دەبێتە كورتهێنان و زیانێكی ڕاستەقینە.

لێرەدا میراتێك هەیە كە تێیدا جەنگەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەتوانن شتێكی ئەرێنی بەرهەم بهێنن. ئێستا، تەنزێك لێرەدا هەیە. من زۆر جار بە پۆلەكانی خۆم دەڵێم، كاتێك باسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەم، هەمیشە تەنز و پارادۆكس لە ئارادایە. تەنز و پارادۆكس هەیە. من بە تەنزێك دەست پێدەكەم. دێمە سەر ئەم پرسیارە تایبەتە كە ناونیشانی وتارەكەیە، بەڵام بەوە دەست پێدەكەم كە تەنزەكە چییە؟

لە حوزەیرانی 2025 شەڕێكی 12 ڕۆژی لە نێوان ئیسرائیل و ئێران ڕوویدا دواتر ئەمریكاش هاتە ناو شەڕەكە، لە لێكەوتەكانی ئەم جەنگە ١٢ ڕۆژەیەدا، دیمەنێكی زۆر جیاوازتان هەبوو كە دەرفەتێكی ڕاستەقینەی ڕەخساند. ئێران لاواز ببوو. لە ماوەی ئەو ١٢ ڕۆژەدا، حزبوڵڵا تەنانەت یەك مووشەكیشی لە لوبنانەوە نەتەقاند. حوسییەكان هیچ مووشەكێكیان لە یەمەنەوە نەهاویشت. هەموو میلیشیا شیعەكان، (لانی كەم ئەوانەی كە لەلایەن ئێرانییەكانەوە پارەدار و چەكدار دەكرێن) هیچ شتێكیان نەتەقاند. ئەوان لاواز ببوون. ئەم تۆڕە بریكارە ناوچەییەی كە ئێرانییەكان بونیادیان نابوو، بە ڕادەیەك لاواز ببوو، كە تەنانەت بڕیاریان نەدا و بیریان لەوەش نەكردەوە كە بچنە پێشەوە و مووشەك بە ئاراستەی ئیسرائیل بتەقێنن. هەروەها لێكەوتەكانی ئەم شەڕە بوونە هۆكاری ئەوەی حەماس بارمتەكانی ئیسرائیل ئازاد بكات، بە بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لێژنەی ئاشتی بۆ دووبارە بونیادنانەوەی غەززە دوای چەكدامالینی حەماس هاتە ئاراوە.

لەشەڕی 28ی شوباتی 2026 یشەوە كە ئێستا كۆتایی نەهاتووە، مەزندە دەكرێت، دووبارە پێناسەكردنەوەی دەوڵەت گۆڕانكاری بەدوای خۆیدا بهێنێت و تابۆی سەروەریی دەوڵەتی سایكس پیكۆ كۆتایی پێنهێنرێت. ئێستا ژەنەڕاڵ شۆن مەكارفارلاند فەرماندەی پێشووی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق ڕاسپێردراوە بۆ لوبنان بۆ ئەوەی بە دروستكردنەوەی هێزێكی گەورە ڕووبەڕووی چەكدارەكانی حزبوڵڵای لوبنانی ببنەوە، هەروەك چۆن لە 2007 بە ڕێگەی شێخ ئەحمەد ڕیشە پەیوەندی كرد بە سەرۆك هۆزەكانی عەرەبی سوننەی عێراق و كۆتایی بە ڕێكخراوی ئەلقاعیدە هێنا.

لەسەر ئاستی عێراق، ئێستا عەلی زەیدی، وەك گۆرباچۆفی سۆڤیەتی پێشوو ڕەفتار دەكات، تاكە ڕێگا بۆ ڕزگاركردنی عێراق گۆڕینی بنەڕەتی و چاكسازیكردنێتی، ئەمەش بەو مانایەیە كە پێویستە كارەكان بۆ گەلەكەت ئازادتر بكەیت، سەركوتكردنی گەلەكەت ڕابگریت، ڕێبازی ئابووری ئازاد بكەیت، و كۆتایی بە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ باقی جیهاندا بهێنیت. ئەوە لۆژیكی گۆرباچۆڤ بوو.

بەم نموونەیە، ئێستا دەتوانین بڵێین قەناعەتێك هەیە كە وەك گۆرباچۆف ڕەفتار بكات و زۆر دوور نییە دوای ئەم شەڕە لە ئێرانیش دووبارە ببێتەوە، لەبەر ئەوەی بازرگانی «بازاڕی ئێران» هەر لە دەستپێكی شەڕی ئەمجارەوە دوای داشكانی بێ وێنەی نرخی تمەن مانگرتنیان دەست پێكرد.

ئەمانە لە سیاقی مێژووییدا پێشبینی كراون و گومان لەوەدا نییە كە شەڕ لەگەڵ ئەوەی كارەسات دروست دەكات، بەڵام لێكەوتەكانی ئەگەر و دەرفەتی گۆڕانكاری بە جۆرێك دروست دەكات، كە پێش شەڕەكە مەزندە بۆ نەكراو بووە.