زمانێ كوردى و گهفێن سیاسى و كهلتوورى
تراژێدیایا كوشتنا زمانێ كوردى دیرۆكهكا كهڤنار یا ههى. گهفێن لسهر ههر ژ دهمێ ژناڤبرنا شارستانیهتا میدى و ههتا ئهڤرۆ بهردهوامه. بسۆتنا ئاڤێستایێ، ئهو پهرتووكا ب زمانێ دهیكا زمانێن نۆكهیێن كوردى و فارسى و چهندین زمانێن دیتر دهێتهزانین، ئهو گهف بهێزتر بوون. چونكى بناغێ زمانێ كوردى بوو. بزاڤێن سیاسى و رهوشنبیرى و فهرههنگى ل پشتى هنگى بۆ زڤڕین بۆ وێ قۆناغێ نهگههشتنه بنهجهێ. ساسانى ژ دویندهههك میدى هاتنه ژناڤبرن. راپهڕینێن مهزنێن وهكى ئهبو مۆسلمى و گهلهكێن دیتر هاتنه تێكشكاندن.سیاسهتا كوردان كهفته دهستێن خهلكا بیانى.
بزاڤێن نهتهوهیى تنێ مابى د دلێ هندهك زانا و فهیلهسۆفاندا. ئهو ژی بدهردێ سیاسهتێ و نهتهوه و زمانێ كوردى چۆن. سۆهرهوێردیێ كوردپهروهر، ئهو فهیلهسۆفێ بزاڤا ساخكرنا ئهڤێستایێ دا، لێ بدهستێ نهیارهكێ كوردان، ئانكۆ كۆڕێ سهلاحهدینى، هاته شههیدكرن و گۆرى كهلتوور و زمانێ خهلكێ كر. ب هزاران نموونهیێن دیترێن ههین. دبیت نهتهوه و زمانێن دیتر ژی كێم و زێده ئاریشا زمانێ كوردى ههبیت، بهلێ جیاوازیێن مهزن دناڤبهرا مه و واندا ههیه.
نهتهوێ كورد وهكى ئێك ژ شارستانیهتێن كهڤنار خۆدان دیرۆكهك گهش و شكۆدار بوویه، و ئهڤێ چهندێ ههردهم كارهك كرییه خهلك و نهتهوهیێن دیتر ژ هنگى و ههتا نۆكه كهربهك مهزن ژ مه ههلگربیت، ههتاكۆ ئهوێن دۆهى بندهست یان مێهڤانێن مه بین ئهڤرۆ مه ژ وهلات و ئاخا خۆ دویر دكهن و دهردئێخن و زمانێ مه ل وێ ئاخێ ب رهنگێن جۆدا و لبن ناڤ و نیشانێن ههمى رهنگ و بریقهدار و ههتاكۆ نهپیرۆزبوون دكۆژن و سهرژێدكهن.
ئهڤرۆكه ئهگهر خهلك و وهلات و نهتهوه و زمانهك دیتر ل وهلاتێ خۆ پهروهرده دكهن و گرنگیێ پێددهن، رهوشا وان هیچ وهكى یا مه نینه. ئهو خۆدان وهلات و سهروهرى و ئاخ و تووخیب و كیانهكێ سیاسیێ دانپێداینه، بهلێ ههمان كار بۆ مه رامان و واتایهك دیتر ددهت و نهك تنێ ئاسایى و سروشتى نینه بهلكۆ گهفهك كۆژهكه. ئهم كورد ژبلى بندهستییهك تووند و دژوار لبن سیبهرا وهلاتێن دیكتاتۆرپهرست، ههمیشه ئهو پهڕى بێڕێزى و تووندوتیژى كهفتینه بن گۆرزێن دڕندهترین مرۆڤێن ههمى سهردهمان و تراژێدیایا وان رۆژ و سالان ژ یا جینۆسایدا زمان و فهرههنگێ زهنگین و دهه هزار سالییا كوردان نهخۆشتر و تهحلتره.
زمانێ كوردى، سهربارى گهلهك گلهیى و گازندهیێن بێ رامان لدۆر ئێكنهگرتن و نهبوونا زمانهكێ ئێكگرتى، ئێكه ژ گرنگترین و بهێزترین فاكتهرێن ئێكگرتنا كوردان و بهێزكرنا ژێیاتییا نهتهوهیى دناڤ كوردێن گشت پارچه و جیهانێ، و ههر بزاڤهك بۆ نههێلان و یان لاوازكرنا وێ پشكهكه ژ بزاڤێن ژبهرئێكبرنا ڤێ ژێیاتیێ و سهرپێبوونێ، و بخۆ پشكهكه ژ بزاڤێن حهلاندنا ڤى نهتهوهى دناڤ فهرههنگ و نهتهوهیێن دیتردا، ڤێجا ب ههر ناڤ و نیشانهك و هێجهتهك، و لسهر دهستێ ههر نهتهوه و كهس و لایهنهكى بیت، نهخاسمه ههكهر كورد بخۆ بیت.
بابهتێ كارتێكرن و پهیوهندییا زمانى و هزركرنێ، وهكى بابهتێ هێك و مریشكێ یه، لێ ئهوا رۆهنه و ئاشكرایه و گهلهك زانا دگهلدانه ئهوه ئهو دوو لایهن تهواوكهرێن ههڤدوونه. هزركرنا تاكهكێ كورد وهكى یا ئێكێ ئهمریكى یان ژاپۆنى یان مووزهمبیقى یان بووشمهنهكێ ئهفریقایێ نینه چونكى كهلتوور و فهرههنگێ وان و ژ وێ ژی زمانێ وان نهوهك ههڤدۆنه. فرهنسى و ئهنگلۆسهكسۆنهك وهك كوردهكى نابێژیت ( ئازادى)، و وهكى وى هزرێ تێدا ناكهت و ئهو ههستا وان بهرامبهرى وێ ههى ب ئێكجارى نهوهكى یا كوردانه. لێ مخابنى دیرۆكێ گهلهك تشت نیشانى مه كوردان نهدان و مه گهلهك پهند و وانه ژێ وهرنهگرتن. مه نهشیایه وهك پێدڤى مفاى ژ ڤى ئالاڤێ گرنگ وهربگرین و نهخاسمه د بیاڤێ پهروهردهیى و فێركرنێ و ههروهسا سیاسهتێدا. نهخاسمه د ئاستێ گهلهك بلند و گهلهك نزمدا. گهلهك جاران مه دگۆت بناسێن داگیركهرانه، زمانێ خۆ بسه رمه دا سهپاندى. لێ د چارێك سهدهیا دهستههلاتا كوردى ل ڤێ پارچێ ( باشوورى) كى بهرپرسیاره ژ ڤێ كێماسیێ؟ جۆرهكێ وێ كێماسیێ ژی ل خواندنا دبستان و سهرهتاییه، كۆ تێدا زمانێن نهكوردى بسهر زارۆكان هاتیه سهپاندن بۆ فێربوونێ. دیاره بۆ ئهوێن پرۆگرامێ خواندنێ لڤێ قۆناغێ دهیناندى گهلهك ئاسانه گهلهك تشتان و بهلكۆ هێجهتان بینن، بهلێ پا زانست و زانین تشتهك دیتر دبێژیت. ڤێجا كى دروسته ئهو یان زانست؟
لدۆر باوهرێن ژان پیاژێ، ئهو زانایا پترتر ژ پێنجى سالێن ژیێ خۆ بۆ ڤهكۆلین د قۆناغێن وهرارا كهساتییا زارۆكى تهرخانكرى و تیۆرا وێ د دهروونناسیێدا جهێ باوهریێ یه، زارۆك ههتا قۆناغێن نێزیكى 12 سالیێ ژی ژ ئالیێ گهشهیا هزركرنێ وهسایه تشتێ ئالۆز و ئهبسترهكت وهكى مرۆڤهكێ مهزن تێناگههیت و نهشێت شرۆڤهبكهت و فێر ببیت، تنێ پشتى ڤى ژی و تهمهنى ئهو شیان لنك وى پهیدا دبن و هێدى هێدى گهشهى دكهن. زمانێن بیانى بۆ زارۆكهكى تشتهك ئالۆزه و بزهحمهته. چونكى زمانێ بهرههمێ هزركرنێ و رهنگهكێ وێ یه، كو زمانێن دیتر بهرههمێ هزرا خهلك و نهتهوهیهك دیترن، نه یێ كوردان. راسته شیانێن مرۆڤى بێسنوورن، لێ بۆ زارۆكى و ئاستێ وى یێ هزرى و ژیێ وى ئهڤ یاسایه نهیا گۆنجایه. شكهستن د فێربوونا زانستى و بابهتێن ب زمانهكێ دیترێ نهكوردى و نهزگماكى بۆ وى و ئهو زمانێ ئهو زارۆك دناڤ مالدا و دگهل خویشك و برا و دهیبابان و ههڤال و هۆگرێن خۆ پێ نائاخڤیت، لسهر زارۆكى گران رادوهستت. لدویڤ باوهرێن زانایێن پهروهردهیى و سایكۆلۆژى ئهڤ شكهستنه ل ئاییندهى و قۆناغێن ژیانێ كارتێكرنهك نهرێنى و خراب لسهر كهساتییا وى دكهن و د بیاڤ و ههلوێستێن دیتر ژی دهێتهگشتاندن، و زارۆك دبیته خۆدان كهساتییهك شكهستى و لاواز و پڕ ئاریشه.
فهیلهسۆفێ مهزن، عهلى وهردى، وهسا دبینیت دوو زمانى یان دوو دیالێكتى دناڤ خێزانا وهلاتێ ویدا، و ههبوونا دیالێكتهكێ جیاوازێ ئاخفتنێ د جڤاك و پهروهردهكرنێ دا، ئێكه ژ مهزنترین ئهگهرێن پهیدابوونا دووانیزما كهساتیێ ( ئیزدیواجیهتێ) د كهساتییا زارۆك و تاكێ وێ جڤاكێ، ئهوا ئێبن خهلدونى پێشى چهند سهد سالان، و گهلهك زانایێن ههڤچهرخ ژی بهحس كرى، و گهلهك ژ ئاریشهیێن جڤاكى، فهرههنگى، و سیاسى ل دهڤهرێ ژی بۆ هندێ و وێ ئاریشا زمانهوانى دزڤڕینن. پا چهوا زارۆكهكێ قۆناغا 2 یان 3ى بنهڕهت ل كوردستانێ، یێ كو پێدڤى بوو تنێ ب كوردى فێر ببیت ب زمانهك دیتر و بیانى بهێته پهروهردهكرن؟ لدهمهكى زانایهكێ زمانێ كوردى ل ئهڵمانیا و شهرهفخان جزیرى، بهردهفكێ پلاتفۆرما زمانێ كوردى ل دیاربهكرێ وهسا دبینن ههكهر زارۆكهك زمانێ دهیكێ باش فێر ببت دێ ئاسانتر فێرى زمانهك دیتر بیت ل قۆناغێن دویڤدا. چونكى زمانێ كوردى دێ بۆ وى بیته زمانێ بناغهى و كارتێكرنهكا زێدهتر كهته سهر پرۆسێسا فێربوونا زمانهكێ بیانى.
باشه كهنگى دێ پیاژێ و عهلى وهردى و ... هتد، بۆ مه بنه بناغێ دهیناندنا پرۆگرامێن فێركرنێ و پهروهردێ؟ ههتا كهنگى ئهم دێ ب ئاگرێ بێگانهپهرێسیێ و حهز ژ خۆنهكرنێ، زمان و كهلتوورێ خۆ ب هیچ زانین و پاشگۆه هاڤێژین؟؟ ئهوێن زارۆكێن خۆ، لڤێ قۆناغا ناسك نهچارى زمان و فهرههنگهك جیاواز دكهن زیانهك مهزن ل كهساتییا وى ددهن. ههمى جیهان لڤێ قۆناغا ههستیار دا تنێ ب زمانێ دهیك و جڤاكا زارۆكى، وى فێرى زانستى دكهن. بهلێ لنك مه چاڤلێكرنێ و ههڤڕكییا خێزانان زیان لڤێ چهندێ ژى دایه و زارۆك و جڤاك و زمان و نهتهوهیێ كوردى ژى قۆربانیێن ڤێ هزرا شاشن.
د نۆكهدا و لبن سیبهرا ههرێمهكا دستوورى و یاسایى وهك كوردستانێ، تنێ پشكهك ش ڤى زمانى یێ هاتییه پاراستن، لێ هێشتان كێمه و یا ماى. لهوما فهره بههمى رهنگان ئهڤ ئهزموونه بهێته پاراستن، و پشتگیرییا حكومهتا وێ بهێتهكرن، داكو پترتر زمانێ كوردى ژی پاراستى بیت. چونكى نهمانا ههرێما كوردستانێ ئانكۆ نهمانا زمانى، و نهمانا زمانێ مه ژی ئانكۆ نهمانا ههرێما كوردستانێ. چونكى وهك هندهك زانا ئاماژهى پێددهن مانا زمانهكى و نهتهوهكى پێكڤه گرێدایه. و بسپۆرێن سیاسى ئاماژهى ب مهترسیێن سهر زمانێ كورد ددهن، و ههست پێدهێتهكرن ب رهنگ و شێوازێن جۆداجۆدا دژاتییهكا تووندا زمانێ مه دهێتهكرن، و گۆهڕینا دیمۆگرافى ل دهڤهرێن جۆداجۆدایێن كوردستانێ رهنگهكێ وێ دژاتیكرنێیه. *پرۆفیسۆرى یاریدهدهر/ زانكۆى زاخۆ

د. نهسرهدین ئیبراهیم گولى*