رۆزماری فووت توێژەری باڵا لە زانكۆی ئۆكسفۆرد بۆ گوڵان: فراوانبوونی پێگەی ئابووریی چین لە عێراقدا، دەرفەتە بۆ هەرێمی كوردستان تا پەیوەندییەكان لەگەڵ كۆمپانیا چینییەكان گەشە پێ بدات
ڕۆزماری فووت، پڕۆفیسۆر و توێژەری باڵایە لە زانكۆی ئۆكسفۆرد و ئەندامی فەخریی كۆلێژی سانت ئەنتۆنییە. تەوەرە سەرەكییەكانی توێژینەوەكانی بریتین لە: گەشەی جیهانیی چین، ئاسایشی ناوچەیی ئاسیا-پاسفیك، و دیپلۆماسیی مافەكانی مرۆڤ. بۆ قسەكردنی لەسەر گرژی و ئاڵۆزیییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و چین لە بوارەكانی ئاسایشی ناوچەی پاسفیك و ململانێكانی گۆڕینی سیستمی جیهانی و پەیوەندییەكانی چین لەگەڵ وڵاتانی باشوور، بەتایبەتی عێراق و هەرێمی كوردستان، ئەم گفتوگۆیەمان لەگەڵ خاتوو «رۆزماری» كرد و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.
* لە سایەی گرژییەكانی ئێستای نێوان واشنتۆن و پەكین، چ مەرجێكی بنەڕەتی پێویستە بۆ ڕێگریكردن لە تەشەنەسەندنی ئەم ململانێیە بۆ شەڕی ڕاستەوخۆ و دەستەبەركردنی پێكەوەژیانی ئاشتییانە؟
- لە ساڵانی كۆتایی ئیدارەی بایدن لە ئەمریكا و ئێستاش لە خولی سەرۆكایەتیی ترەمپدا، نیشانەی جۆراوجۆر بەدی دەكرێن كە دەریدەخەن هەردوو وڵاتەكە گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی پێویستە كێبڕكێی ستراتیژیی نێوانیان، كە كرۆكی گرژییەكانە، بەڕێوەبەرن، بەڵام حاشاهەڵنەگرە كە هەوڵەكان بۆ بەدیهێنانی سەقامگیری لەم پەیوەندییە دووقۆڵییەدا پڕن لە ئاستەنگ، كە پێویستی بە دداننان بەوەدا هەیە لەلایەن واشنتۆنەوە، كە چیتر پێشەنگایەتیی ڕەهای پێشووی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا نەماوە، هەروەها پێویستە حكومەتی ئەمریكا بە شێوازێك مامەڵە لەگەڵ داخوازییە بنەڕەتییەكانی پەكین بۆ سەروەریی خاكی خۆی، بەتایبەت پرسی گرنگی تایوان بكات، كە هەم چین لە گرتنەبەری ڕێگەی توندوتیژانە سارد بكاتەوە و هەم دڵنیاییشی پێ ببەخشێت كە واشنتۆن بە هیچ جۆرێك نابێتە هاندەر بۆ پەرەپێدان و تەشەنەسەندنی زیاتری ئەم جۆرە ململانێ سەربازییانە.
لە لایەن خۆشیەوە، دەبێت پەكین ئەو باوەڕە خاو بكاتەوە كە پێیوایە ستراتیژیی ئەمریكا تەنیا لە «گۆشەگیركردن، بەربەستكردن و كپكردنی» چین و ڕێگریكردن لە پێشكەوتنیدا كورت بووەتەوە. پێویستە پەلامارە بەردەوامەكانی سەر كایەكانی سیاسەتی دەرەوەی واشنتۆن و هەڕەشەی بەكارهێنانی باڵادەستیی زنجیرەی دابینكردنی سەرچاوە بنەڕەتییەكان بەرە بەرە كەم بكرێنەوە، لە بەرانبەردا پێویستە پەكین هەڵوێستی هاوبەش و ڕێگەچارەی گونجاو پێشكەش بكات. هەروەها پەكین دەبێت ئەوە قبووڵ بكات كە وڵاتان و گەلانی ناوچەكە دەیان ساڵە پێشوازیی گەرم لە بوونی ئەمنیی ئەمریكا دەكەن، زیاتر لەبەر ئەوەی خودی جووڵە و نییەتەكانی چین ئاستی جیاواز لە نیگەرانی و نائارامی لە ناوچەكەدا دروست دەكەن.
لەگەڵ ئەوەشدا، پێدەچێت هەردوو لایەن (ئەمریكا و چین) ددانیان بەو ڕاستییەدا نابێت كە پێكدادانی سەربازی لە ناوچەی ئاسیا-پاسفیكدا كارەساتێكی گەورە دەبێت و پێویستە ئەم مەترسییە بە یەكجاری بنبڕ بكرێت، بەڵام چۆن دەتوانرێت ڕێگری لە تەقینەوەی ئەم كێبڕكێیە بۆ شەڕێكی ماڵوێرانكەر بكرێت؟ ئەم پرۆسەیە دەكرێت بە هەنگاوێكی سادە دەست پێبكات، سەرەتا بە هێنانەكایەی كەناڵی پەیوەندیی ڕێكخراو بەو ئومێدەی لەو بوارانەی بەرژەوەندیی هاوبەشیان تێدایە، بەرەوپێشچوون بەدی بهێنرێت. دەبێت هەر بەڵێنێك كە لایەنەكان دەیگرنە ئەستۆ، بە شێوازێك بێت كە هەم لە كاتی جێبەجێكردن و هەم دوای كۆتاییهاتنیشیان، شایەنی چاودێری و پشتڕاستكردنەوە بن. ئەم جۆرە سازانە لە دانوستانەكانی ڕابردووی نێوانیاندا ئەنجامی هەبوو و ئێستاش دەكرێت پەیڕەو بكرێتەوە. لە قۆناغە پێشكەوتووەكانی متمانەسازیدا واشنتۆن و پەكین دەتوانن كەناڵی جددی بۆ گفتوگۆ دروست بكەن، تا بابەتگەلی وەك سەلامەتیی ژیریی دەستكرد، ڕێگری لە تەنگژەی دەریایی و بەرگرتن بە تەشەنەسەندنی چەكی ئەتۆمی چارەسەر بكەن، هەروەها سیستمی بازرگانییش پێویستی بە چاوخشاندنەوەی ڕیشەیی هەیە، بە جۆرێك كە بازنەی نیگەرانییەكان لە كێشە بازرگانییە دووقۆڵییە كورتخایەنەكانیان زیاتر تێپەڕێنێت و فراوانتر بێت.
* لە سایەی گەشەكردنی هەژموونی نێودەوڵەتیی چیندا، ئایا پەكین هەوڵ دەدات چاكسازی لە سیستمی حوكمڕانیی ئێستای جیهاندا بكات، یان دەیەوێت بە تەواوی بیگۆڕێت، یانیش لە ناوخۆی دامەزراوەكانەوە كار بۆ گۆڕینی تەدریجیی نۆرم و ڕێساكانی دەكات؟
- پێموایە چین خاوەنی دیدگەیەكی فرەڕەهەندە بەرانبەر پرسی گواستنەوەی سیستمی نێودەوڵەتی، بۆ نموونە، پەكین لەسەر سیستمی نێودەوڵەتیی مافەكانی مرۆڤدا بەراورد بە بواری ئابووری زۆر زیاتر ڕێبازێكی پێداچوونەوەخواز پەیڕەو دەكات، ئەگەر لە ڕوانگەی بەشداریكردنی لە ڕێكخراوە فرەلایەنە نێودەوڵەتییەكاندا سەیری پرسەكە بكەین، دەبینین ڕۆڵی چین لەم كایانەدا بەردەوام ڕووی لە زیادبوون كردووە، چ لە ڕێگەی دەستپێشخەری بۆ دامەزراندنی ڕێكخراوی نوێی وەك «بانكی وەبەرهێنانی ژێرخانی ئاسیا» و «ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای»، یان وەك ئەندامێكی دامەزرێنەر لە بلۆكێكی هاوشێوەی «بریكس» (كە بە هۆی فراوانبوونیەوە ئێستا بووەتە بریكس پڵەس).
سەرنجدان لە ڕەفتارەكانی چین لەم دامەزراوانەدا دەریدەخات كە ئەم وڵاتە هێزێكی كارایە لە داڕشتنەوەی سیستمی جیهانیدا و چالاكانە لەگەڵ بەربەستەكانی قۆناغی گواستنەوەی نێودەوڵەتیدا دەستەویەخەیە. ئامانجی سەرەكیی چین بریتییە لە دووبارە هاوسەنگكردنەوەی كاركردنی فرەلایەنی بەرەو پێشەنگیی دەوڵەتان، كەمكردنەوەی ئەو مەرجە دەرەكییە سیاسی و ئابوورییانەی كە بە مەرجی سەپێندراوی ڕۆژئاواییان دەزانێت، مسۆگەركردنی نوێنەرایەتییەكی بەرفراوانتر بۆ باشووری جیهانی، هاوشان لەگەڵ بەرزكردنەوەی پێگەی مۆدێلە گەشەپێدەرە تایبەتەكانی خۆی.
میكانیزمە بەردەوام و نەگۆڕەكانی ئەم سیاسەتە بریتین لە: جەختكردنەوە لەسەر پرەنسیپی دەستوەرنەدان لە كاروباری ناوخۆیی، پاراستنی ئاسایشی سیستمی سیاسی، كەمكردنەوەی بەركەوتن لەگەڵ گوشارە سیاسی و داراییەكانی ژێر سەركردایەتیی ئەمریكا. سەرەڕای ئەوەش، چین ناتوانێت ئەم ئەجێندایانە زۆر بەرێتە پێش، چونكە تایبەتمەندییە پێكهاتەییە دامەزراوەییەكان، پابەندییە ڕواڵەتییەكان بە چەمكی یەكسانیی سەروەریی دەوڵەتان و پشتبەستن بە بازاڕە جیهانییەكان، هەمیشە ناچاری دەكەن بەشدارییەكی كاریگەر لەگەڵ سیستمی نێودەوڵەتیی ئێستادا بپارێزێت.
* لە توێژینەوەكانتدا لەسەر دیپلۆماسیی مافەكانی مرۆڤی چین، شیكردنەوەت بۆ هەوڵەكانی پەكین كردووە بۆ كاریگەریكردنە سەر گوتار و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی مافی مرۆڤ، سەركەوتنی چین لە داڕشتنەوەی نۆرمە جیهانییەكانی مافی مرۆڤ چۆن هەڵدەسەنگێنیت، ئەمەش چ لێكەوتەیەكی دەبێت بۆ پاشەڕۆژی حوكمڕانیی نێودەوڵەتیی مافەكانی مرۆڤ؟
- دیپلۆماسیی چین لە بواری مافەكانی مرۆڤدا نیشاندەری خواستێكی بەردەوامە بۆ سەرلەنوێ بنیادنانەوەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانی مافی مرۆڤ، بە جۆرێك كە پێكهاتەی ڕێكخراوەیی و بەها بنەڕەتییەكانیان بگرێتەوە، دەرئەنجامەكانی ئەم هەوڵانە دیارن، هەرچەندە بە تەواوی گشتگیر نین، بۆ نموونە، لە ئەنجومەنی مافەكانی مرۆڤدا (HRC) پەكین ڕۆڵێكی كارای گێڕاوە لە كەمكردنەوەی كاریگەریی پرۆسەی پێداچوونەوەی خولیی گشتگیر (UPR) و بەرەوپێشبردنی ئەو دیدگانەی كە گەشەپێدان و سەروەریی دەوڵەت دەخەنە پێش پاراستنی مافە تاكەكەسییەكانەوە، هاوكات پەكین هەوڵی داوە كاریگەریی بڕیارنامە تایبەتەكان بە وڵاتان و میكانیزمە چاودێرییەكانی دیكە كەم بكاتەوە، كە ڕاستەوخۆ لێكۆڵینەوە لە پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ لە لایەن حكومەتەكانەوە دەكەن.
زۆرێك لە دەوڵەتان هاوڕان لەگەڵ چین، چونكە پێیانوایە یاساكانی مافی مرۆڤ بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ دەستوەردانە لە كاروباری ناوخۆییان و سەروەرییەكەیان لاواز دەكەن، هەندێكی دیكەش بەهۆی پێگەی پەكین وەك هاوبەشێكی سەرەكیی ئابووری و سەرچاوەیەكی گرنگی وەبەرهێنان پاڵپشتی دەكەن، ئەم پێشهاتانە دەریدەخەن كە ئەگەری زۆرە ئایندەی حوكمڕانیی نێودەوڵەتی لە بواری مافەكانی مرۆڤدا، بە هۆی بوونی تێگەیشتنی دژبەیەك لەسەر هاوسەنگیی نێوان سەروەری و گەشەپێدان و مافە گشتگیرەكانی مرۆڤ ببێتە گۆڕەپانی ململانێی توندتر.
* لە سایەی گرژییەكانی تایوان و ڕكابەریی ئەمریكا و چین، گەورەترین ئالنگارییە ئەمنییەكانی ئێستای ناوچەی ئاسیا-پاسفیك چین و چ میكانیزمێك بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكان و ڕێگریكردن لە پەرەسەندنی ململانێكان بەردەستە؟
- پێشتر لە وەڵامی یەكەمدا، ئاماژەم بە ڕەهەندێكی ئەم پرسە دابوو. بۆ پێشكەشكردنی ڕوونكردنەوەی زیاتر لێرەدا، كێشەی تایوان و ناكۆكییەكانی تایبەت بە سەروەریی دەریاكانی باشوور و ڕۆژهەڵاتی چین، ئەگەر بە شێوازێكی نەشیاو مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت، وەك گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی ناوچەكە دەمێننەوە. پەرەپێدانی خێرای توانای سەربازی، چڕبوونەوەی ڕكابەریی ستراتیژیی نێوان ئەمریكا و چین، لەگەڵ نەبوونی متمانەی پێویست لەنێوان لایەنەكاندا، ئەگەری لێكدانەوەی نادروست بەرزتر دەكەنەوە. ئەو ئامرازانەی كە هێشتا بەردەستن بریتین لە: پاراستنی كەناڵە كراوەكانی پەیوەندیی سەربازیی ڕاستەوخۆ، پتەوكردنی ڕێوشوێنەكانی كۆنتڕۆڵكردنی قەیرانەكان، پاڵپشتیكردنی دیپلۆماسی لە ڕێگەی ڕێكخراوە هەرێمییەكانەوە، واژۆكردنی ڕێككەوتننامەی كردارەكی لە بوارەكانی وەك ئاسایشی دەریایی و تەكنەلۆژیا مۆدێرنەكاندا. ئەم هەنگاوانەی متمانەسازی ناتوانن ڕكابەرییە ستراتیژییەكە بنبڕ بكەن، بەڵام دەتوانن مەترسییەكانی ئاڵۆزبوونی نەخوازراو كەم بكەنەوە.
* لە سایەی فراوانبوونی ڕۆڵی ئابووری لە ناوچەكەدا، پەكین چۆن دەڕوانێتە هەرێمی كوردستان؟ ئەم پەرەسەندنە چ دەرفەت و ئاستەنگێك بۆ هەرێم دروست دەكات و چۆن دەتوانێت باشترین سوود لە پێگەی نوێی چین وەربگرێت؟
- هەرچەندە ناتوانم بانگەشەی ناسینێكی زۆر قووڵ دەربارەی سیاسەتەكانی پەكین بەرانبەر بە هەرێمی كوردستان بكەم، بەڵام دەكرێ لە ڕێی پرەنسیپە گشتییەكانەوە لە تێڕوانینی ستراتیژیی چین بگەین، كە هەمیشە ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەی دیاری دەكەن. چین وەك دەوڵەتێكی یەكگرتوو لەژێر سایەی پارتی كۆمۆنیستدا، گرنگیی تایبەت بە سەروەری، یەكپارچەیی خاك و دەستوەرنەدان لە كاروباری ناوخۆیی وڵاتانی دیكە دەدات، بۆیە پێدەچێت پەكین لە چوارچێوەی دەستووری و سیاسیی پەیوەندییە فەرمییەكانی خۆیدا لەگەڵ كۆماری عێراقدا مامەڵە لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بكات، نەك وەك ئەكتەرێكی سیاسیی تەواو سەربەخۆ، هاوكات گەشەكردنی پێگەی ئابووریی چین لە عێراقدا، بەتایبەت لە بوارەكانی وزە، ژێرخان و پڕۆژەكانی وەبەرهێناندا، دەكرێ دەرفەتێك بۆ هەرێمی كوردستان بڕەخسێنێت تا هاوكارییەكانی لەگەڵ كۆمپانیا چینییەكاندا زیاتر گەشە پێ بدات. سەرەڕای ئەمەش، پێدەچێت ئەو پەیوەندییانە تەنیا لە چوارچێوەیەكی پراگماتی و بازرگانیدا بمێننەوە، هاوتەریب لەگەڵ پێشێل نەكردنی پابەندبوونی لەمێژینەی پەكین بە پاراستنی یەكپارچەیی خاك و سەروەریی دەوڵەتی عێراقەوە.
