شۆن یۆم، پڕۆفیسۆری زانستە سیاسییەكانە لە زانكۆی تێمبل لە ویلایەتی فیلادیلیفیای ئەمریكا و لێكۆلەری سیاسەتی حوكمڕانییە لەسەر دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا، ماوەی زیاتر لە دوو دەیەیە كار لەسەر حوكمڕانیی ئۆتۆكراتی و بزووتنەوە دیموكراسییەكان لە جیهانی عەرەبی دەكات. بۆ قسەكردن لەسەر شكستی پرۆسەكانی حوكمڕانی بە شێوەیەكی گشتی لە وڵاتانی عەرەبی و عێراق بەتایبەتی ئەم گفتوگۆیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر شۆن ئەنجام دا.

 

 

* ئایا شكستی دیموكراسی لە جیهانی عەرەبیدا ڕەگی لە لاوازی كولتووری سیاسی و كۆمەڵگەی مەدەنیدایە، یان دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵاتی چەسپاوی دامەزراوە سەربازی و ئەمنییەكان كە بەردەوام ڕێگرن لە هەر گۆڕانكارییەكی سیاسی؟

- بژاردەی دووەم دروستە، كۆسپەكانی بەردەم دیموكراسی لە جیهانی عەرەبیدا ڕەگیان لە كولتووردا نییە، بەڵكو دەرهاویشتەی سەركوتكاریی سیاسی و پێكهاتەی دیكتاتۆریەتن. لاوازیی كۆمەڵگەی مەدەنی و بێدەنگیی بزووتنەوەكان نیشانەی نەخواستنی گۆڕانكاری نین، بەڵكو ئەنجامی ئەو كۆتوبەندە توندانەن كە حكومەتەكان بۆ پاراستنی دەسەڵات سەپاندوویانە.

دیكتاتۆریەت لە ناوچەكەدا، چ لە شێوەی پاشایەتی، یان كۆماریدا بێت، دەسەڵاتی لای نوخبەیەكی كەم و دامەزراوە ئەمنییەكان قۆرخ كردووە. ئەم سیستەمانە هەستیارییەكی دامەزراوەییان بەرانبەر بنەما دیموكراسییەكان هەیە، چونكە ئازادیی دەنگدان، پەرلەمانی سەربەخۆ و لێپرسینەوە، پایەكانی دەسەڵاتیان دەلەرزێنن. لە جەوهەردا، دیكتاتۆریەت لە هەموو شوێنێك بە چڕكردنەوەی هێز لە دەستی كەمینەیەك و بێبەشكردنی زۆرینە لە بڕیارە سیاسییەكان دەستپێدەكات، نەك بە هۆی كورتهێنانی زاتیی گەلان لە كولتوورەكەیاندا.

* چ تایبەتمەندییەكی دامەزراوەیی وای كردووە پاشایەتییەكانی ئوردن، مەغریب و كەنداو، لە كۆمارە عەرەبییەكان سەركەوتووتر بن لە هەرسكردنی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەكان و پاراستنی خۆیان لە بەرانبەر شەپۆلە یەك لە دوای یەكەكانی دیموكراسیخوازیدا؟

- مانەوەی پاشایەتییە عەرەبییەكان بەرهەمی سێ ڕەهەندی سەرەكییە. سەرەتا، ئەم دەسەڵاتانە هاوپەیمانیی كۆمەڵایەتیی فراوانیان پێكهێناوە كە شەرعییەتیان لەناو جەماوەردا دەچەسپێنێت. دووەم، پشتبەستنیان بە داهاتی «ڕەیع» وەك نەوت و هاوكارییە دەرەكییەكانە كە وای كردووە سەربەخۆیی داراییان هەبێت. سێیەم، پاراستنی پەیوەندیی بەهێز لەگەڵ ڕۆژئاوا، كە زۆرجار نەیارە سەرسەختەكانی تەنیا لە ڕژێمە ناپاشایەتییەكاندا بینیوەتەوە.

هاوكات، ئەم پاشایەتییانە خاوەنی لێهاتووییەكی بێوێنەن لە مژینەوەی فشارەكان و مامەڵەی ژیرانە لەگەڵ ئۆپۆزسیۆن و نوخبەكاندا بۆ ڕێگریكردن لە هەر تەقینەوەیەكی جەماوەریی شۆڕشگێڕانە. ئەم خۆڕاگرییە تەنیا پەیوەست نییە بە سرووشتی سیستمەكەیانەوە، بەڵكو دەرەنجامی وانەوەرگرتنە لە مێژووی ناوچەكە. ئەوان بە وردی لە شكستی پاشایەتییەكانی ڕابردووی وەك میسر، عێراق، لیبیا و ئێران تێگەیشتوون. بەمەش توانیویانە بە وریاییەوە خۆیان لەو هەڵانە بپارێزن كە پێشتر ببووە هۆی كودەتا و ڕووخان. بە كورتی، پاشایەتییەكانی ئێستا ئەو ڕزگاربووە ژیرانەن كە فێربوون چۆن لەبەردەم شەپۆلی شۆڕشەكاندا پارێزگاری لە مانەوەی خۆیان بكەن و ڕێگە لە هەر جۆرە داڕمانێكی سیاسی بگرن كە هاوشێوەكانیانی لەناو بردووە و بووەتە مایەی لەناوچوونی هەمیشەییان.

* سەبارەت بە عێراق، تا چەند ئەو چوارچێوە دەستووری و دامەزراوەییەی دوای ٢٠٠٣ دامەزرا، بەتایبەتی سیستەمی پشك پشكێنە، بووەتە هۆی لاوازیی حوكمڕانی و بەردەوامیی قەیرانی ڕەوایی سیاسی لە وڵاتەكەدا؟

- سیستەمی «پشكێنەی تائیفی» كە لە پاش داگیركاریی ئەمریكاوە لە عێراق چێنرا، هۆكاری بنەڕەتیی قەیرانی ڕەوایی و شكستی جومگە گرنگەكانی حوكمڕانییە. ئەم مۆدێلە نادروستە وەزارەتەكانی دەوڵەتی گۆڕیوە بۆ دەرەبەگایەتیی سیاسی و تائیفی كە نوخبە دەسەڵاتدارەكان بۆ سەپاندنی هەژموون، بەهێزكردنی پێگەی خۆیان و فراوانكردنی تۆڕەكانی واستەكاری بەكاری دەهێنن. بەهۆی ڕەگداكوتانی قووڵی ئەم پێكهاتەیە لە ناو جەستەی بیرۆكراسی و دامەزراوەكاندا، گۆڕینی كارێكی یەكجار ئەستەمە، مەگەر شۆكێكی گەورەی دەستووری و دامەزراوەیی ڕوو بدات كە هەموو هاوكێشەكان بگۆڕێت.

لە لایەكی دیكەوە، ئابووریی ڕەیعی و پشتبەستنی ڕەها بە داهاتی نەوت، كاریگەرییە نەرێنی و دژە دیموكراسییەكانی ئەم سیستەمەی چەند هێندە كردووە. پشتبەستنی بەردەوام بە پارەی نەوت بووەتە سەرچاوەیەكی گەورە بۆ تێركردنی بەرژەوەندیی هێزە تائیفییەكان، و دەوڵەتی لە هەر فشارێكی جەماوەری بۆ پەرەپێدانی توانای دارایی و وەرگرتنی باج بێبەری كردووە. ئەم دۆخە بە كردەیی لێپرسینەوەی دیموكراسی و پەیوەندیی تەندروستی نێوان حكومەت و هاووڵاتیی تێكداوە و ئیفلیجییەكی كارگێڕیی درێژخایەنی لە سەرانسەری وڵاتدا بەرهەم هێناوە.

هاوكات، باڵادەستیی بێسنووری دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەكان بەسەر دامەزراوە مەدەنی و خزمەتگوزارییەكاندا، ڕێگرێكی سەختە لەبەردەم گەشەی دەوڵەتێكی مۆدێرن. ڕژێمە دیكتاتۆرەكان بۆ پاراستنی مانەوەی خۆیان، هەمیشە ئەولەوییەت دەدەنە هێزی سەركوتكردن، سیخوڕی و بێدەنگكردنی دەنگە ناڕازییەكان، نەك ئەنجامدانی چاكسازیی ڕاستەقینە لە كەرتی گشتیدا. كاتێك دەوڵەت تەنیا لە بواری توندوتیژی و فریودانی سیاسیدا لێهاتوو دەبێت، توانای كارگێڕی بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاری و وەڵامدانەوەی پێداویستییەكانی كۆمەڵگە بە یەكجاری لەدەست دەدات. ئەم ناهاوسەنگییە پێكهاتەییە تەنیا لە وڵاتە عەرەبییەكاندا قەتیس نەماوە، بەڵكو لە وڵاتانی وەك ئێران و توركیاشدا بە ڕوونی ڕەنگی داوەتەوە، كە تێیدا ئامانجی سەرەكی بۆ پاراستنی كورسیی دەسەڵات بووەتە هۆكارێك بۆ لەناوبردنی ژێرخانی خۆشگوزاریی گشتی و پڕۆسەی چاكسازیی مەدەنی و دیموكراسیی نیشتمانی.

* بە پشتبەستن بە شرۆڤە زانستییەكانی كتێبە نوێیەكەت بە ناوی (The Accidental Crucible)، تا چەند ڕەهەندە مێژووییەكانی دروستبوونی دەوڵەت توانای شیكردنەوەی قووڵی سستییەكانی حوكمڕانی لە ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراقی هەیە، كە تێیدا پرسی ناسنامەی نیشتمانی بەردەوام تەحەددای گەورە بۆ بنیادنانی قەوارەی دەوڵەت دەكات؟

- كتێبی (Jordan: Politics in an Accidental Crucible) كە ساڵی ٢٠٢٥ لە لایەن چاپخانەی زانكۆی ئۆكسفۆردەوە بڵاوكراوەتەوە، خوێندنەوەیەكی سیستماتیك و قووڵە بۆ مێژووی سیاسیی شانشینی ئوردن وەك دەوڵەتێكی «دەستكرد» و بەرهەمی ئیمپریالیزمی بەریتانی. باس لەوە دەكەم، كە نهێنیی سەقامگیریی درێژخایەنی ئوردن لە چاو عێراق، تەنیا پەیوەست نییە بە حیكمەتی سەركردەكان، بەڵكو دەگەڕێتەوە بۆ كۆمەڵێك هۆكاری پێكهاتەیی و جوگرافی كە لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵی مرۆڤدا بوون.

لە عێراقدا، شۆڕشی ١٩٥٨ تەنیا لێكەوتەی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و ناسریزم نەبوو، بەڵكو دەرەنجامی گرژییە چینایەتییە چارەسەرنەكراوەكانی سیستەمی دەرەبەگایەتی بوو. جیاوازیی قووڵی نێوان نوخبەی زەویدار و چینی ناوەندی شارنشین، سوپای كردە ئامرازێكی كاریگەر بۆ گۆڕانكاریی ڕادیكاڵ. بەڵام ئوردن لە پەنجاكانی سەدەی ڕابردوودا خاوەنی «ئەرستۆكراسیی گوندنشین» و دەرەبەگایەتی نەبوو، چونكە وشكیی خاك و كەمیی زەوی بەپیت ڕێگەی بە دروستبوونی ئەو چینە نەدەدا، لەوێ هەمووان بە یەكسانی هەژار بوون. هەرچەندە ئوردن ڕووبەڕووی لێشاوی پەنابەرانی فەلەستینی و فشاری سیاسیی ئۆپۆزسیۆنی چەپ بووەوە، بەڵام نەبوونی ئەو «تیژییە» چینایەتییەی لە عێراقدا هەبوو، وای كرد سیستەمی سیاسیی ئوردن لە شەپۆلی شۆڕشەكان ڕزگاری بێت. ئەم كتێبە بە وردی نیشانی دەدات، چۆن سیاقی ئابووری و ژینگەیی، چارەنووسی سیاسیی ئەم دوو وڵاتە هاشمییەی لە یەكتری جیا كردەوە و ئوردنی لە هەرەسهێنان پاراست، بەمەش تیشك دەخاتە سەر ڕەهەندە پەراوێزخراوەكانی مانەوەی دەسەڵات لە ناوچەكەدا و مێژووی ناوچەكە ڕوون دەكاتەوە.

* ئایا كارلێكی ئەمریكا، ئێران و كەنداو لەگەڵ دامەزراوە پارچەبووەكانی عێراق، لاوازیی دەوڵەتی قووڵتر كردووە و بە ڕێگری لە چەسپاندنی دیموكراسی، ئاسۆی سەقامگیریی سیاسییان بەرتەسك كردووەتەوە؟

- دەستتێوەردانی دەرەكی، بەتایبەت لەلایەن ئێران، ئەمریكا و وڵاتانی كەنداو، سەقامگیری عێراقیان پەك خستووە. ئەم لایەنانە لەبری چەسپاندنی دیموكراسی، تەنیا بە دوای بەرژەوەندی و لایەنگری سیاسییەوەن. عێراق بووەتە مەیدانی ململانێ هەرێمییەكان، ئێران لە ڕێی میلیشیاكانەوە و ئەمریكا و ئیسرائیل لە ڕێی هێرشی ڕاستەوخۆوە، خاكی ئەم وڵاتەیان كردووەتە گۆڕەپانی جەنگ. لە «جەنگی ئازاری ٢٠٢٦»دا، عێراق بووە قوربانیی پێكدادانی هێزە دژبەرەكان. كوتلە سیاسییەكانیش لە بری خزمەتی گشتی، كێبڕكێ بۆ بەدەستهێنانی سۆزی دەرەكی دەكەن. ئەم پەیوەستبوونە بە ئەجێندا دەرەكییەكان و پشتگوێخستنی ئیرادەی نیشتمانی، سیستمە سیاسییە لەرزۆكەكەی عێراقی بەرەو لێواری داڕمانێكی ترسناك و ناسەقامگیرییەكی هەمیشەیی بردووە، كە دواجار ئایندەی ئەم نیشتمانە دەخاتە ژێر هەڕەشەی مەترسییەكی زۆر گەورە، هەستیار و ماڵوێرانكەرەوە.

* پاوانكردنی هێزی شەرعی یەكێكە لە بنەما هەرە گرنگەكانی دەوڵەتی هاوچەرخ، ئایا مانەوەی گرووپە چەكدارە نافەرمییە بەهێزەكان لە ناو عێراقدا چۆن تەحەددای ئەم پرەنسیپەی كردووە و چ كاریگەرییەكی لەسەر شێوازی حوكمڕانی و بڕیاردانی سیاسیی گشتیی وڵاتەكە هەبووە؟

- ئەمە قەیرانێكی ڕەگداكوتراو و مێژووییە لە عێراقدا، كاتێك سەرنج لە «حەشدی شەعبی» و ئەو گرووپە جیاوازانەی ناو ئەو میلیشیایە دەدەین، دەبینین هەرچەندە لە چوارچێوەی دارایی و فەرماندەیی دەوڵەتی فیدڕاڵدا جێگیر كراون، بەڵام «ڕۆڵەی ڕاستەقینەی دەوڵەت» نین. ئەوان دڵسۆزیی تایبەت، سەركردەی ناوچەیی و خواستە ئابوورییەكانی خۆیان هەیە. لێرەوە، حەشد جارێك وەك قۆڵێكی فەرمیی دەوڵەت بۆ چەسپاندنی سەقامگیری كار دەكات و جارێكی دیكەش بە تەواوی سەربەخۆ لە دەوڵەت دەجووڵێتەوە. دەتوانین ئەم هاوكێشەیە بۆ لایەنە تائیفی و كۆمەڵایەتییەكانی دیكەش بگوازینەوە. ئەم ئەكتەرە چەكدارانە بە كردەوە لە پێناو بەرژەوەندیی سەرپەرشتیارەكانیاندا تێدەكۆشن و هەندێكجار پشتگیری لە دەوڵەت دەكەن، بەڵام لە فەزایەكی «دووڕەگ»دا لە دەرەوەی سنوور و چوارچێوەی خودی دەوڵەتەكەدا بوونیان هەیە.

* بۆچی بزووتنەوەكانی بەهاری عەرەبی و تشرینی عێراق لە بنیادنانی جێگرەوەی دامەزراوەیی و حزبی بۆ گۆڕینی سیستەمە سیاسییە باوەكاندا ڕووبەڕووی ئاستەنگ بوونەوە؟

- چالاكانی مەدەنی لە ئەمڕۆدا، بە هۆی نائومێدی لە ئایدیۆلۆژیا باوەكانی وەك لیبڕاڵیزم و ئیسلامیزم، پەنا بۆ «كاری جەماوەری» و ناڕەزایەتیی كاتی دەبەن، نەك بنیادنانی حزبی ڕێكخراو. ئەوان دەیانەوێت «سیاسەتەكان» بگۆڕن نەك «سیستەم»، چونكە چیتر باوەڕیان بە دیسپلینی حزبی و نەخشە گەورەكانی ڕزگاری نەماوە. ئەم دیاردەیە جیهانییە و تەنیا پەیوەست نییە بە سەركوتكارییەوە، چونكە مێژوو دەیسەلمێنێت حزبە ئایدیۆلۆژییەكان لەناو جەرگەی سەركوتكاریشدا گەشەیان كردووە.

لەو وڵاتانەی ململانێی تێدایە وەك عێراق و لیبیا، چاكسازیی سادە بەس نییە و پێویستە «یاساكانی یارییەكە» سەرلەنوێ بنووسرێنەوە. بەڵام داواكاریی گۆڕانكاریی ڕادیكاڵ، نوخبە بەرژەوەندیخوازەكان بەرەو سەركوتكاریی زیاتر دەبات. بۆیە، چارەسەری گونجاو لە «چاكسازیی ژیرانە»دایە: بەكارهێنانی فشاری نێودەوڵەتی بۆ گۆڕینی یاساكان، هاوتەریب لەگەڵ كاركردن لەگەڵ میانڕەو و تەكنۆكراتەكانی ناوەوە بۆ بنبڕكردنی هەنگاو بە هەنگاوی گەندەڵی.

ئەزموونی ڕواندا لە بنیادنانی دەزگای دەوڵەتی و، كۆڵۆمبیا لە وەرچەرخان بەرەو دیموكراسی، نموونەی ئومێدبەخشن. ئەم مۆدێلانە دەیسەلمێنن كە تەنانەت دەوڵەتە داڕماوەكانیش دەتوانن لە ڕێگەی چاكسازیی دامەزراوەییەوە هەستنەوە. هەرچەندە ئەمە پرۆسەیەكی درێژخایەنە، بەڵام تاكە ڕێگەی واقیعییە بۆ تێپەڕاندنی بنبەستی سیاسی و بێدەنگیی چالاكان.