مەلا سەدیق سەعید سوڵتان پێشنوێژ و وتارخوێنی مزگەوتی قوشتەپە: حوجرەكان تەنیا ناوەندی فێربوونی شەریعەت نەبوون، بەڵكو قوتابخانەی پێگەیاندنی سەركردە و هۆشیاریی نەتەوەیی بوون
مامۆستا مەلا سەدیق سەعید سوڵتان ناسراو بە )مامۆستا مەلا سەدیقی قوشتەپە(، یەكێكە لە زانا سەنگین و ناودارەكانی شاری هەولێر، خوێندنی مەلایەتی لەسەر دەستی كۆمەڵێك زانای ئایینیی دیاری كوردستان تەواو كردووە، ماوەی پتر لە 40 ساڵ پێشنوێژ و وتارخوێن بووە لە قوشتەپە، خاوەن مەدرەسە و حوجرەی خۆی بووە و چەندین فەقێی پێگەیاندووە، چەند بەرهەمێكی چاپ نەكراوی هەیە، لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە ڕۆڵێكی كارای هەیە لە ئاشتەوایی و بڵاوكردنەوەی پەیامی میانڕەوی و دینداریدا و لە ناو زانایانی ئایینیدا جێگەی ڕێز و پایەیەكی بەرزە. گوڵان ئەم دیدارەی لەگەڵ سازكرد.
* تا چەند زانایانی ئایینیی كورد لە مێژووی هاوچەرخی كوردستاندا، توانیویانە هاوسەنگی لە نێوان ڕێبەرایەتیی ئایینی و خەباتی نەتەوەیی و نیشتمانیی گەلەكەیاندا دروست بكەن و بیپارێزن؟
- بێگومان، بە درێژایی مێژووی دێرین و هاوچەرخی گەلەكەمان، مامۆستایانی ئایینی هەمیشە ڕۆڵێكی پێشەنگ، مێژوویی و كاریگەریان لە ڕابەرایەتیكردن و ئاراستەكردنی شۆڕش و بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەكانی كوردستاندا هەبووە، ئەوان تەنیا ڕێبەری ئایینی و ڕۆحی نەبوون، بەڵكو یەكەمین مامۆستا بوون كە ڕۆحی بەرەنگاربوونەوە، نیشتمانپەروەری و دڵسۆزییان بۆ خاك و نیشتمان لە دەروونی تاكەكانی كۆمەڵگەدا دەچاند. لە سەردەمانی كۆندا كە دەرفەتی خوێندن و خوێندەواری زۆر سنووردار بوو، حوجرە و مەدرەسە ئایینییەكان تاكە مەڵبەندی سەرەكیی ڕۆشنبیری و پێگەیاندنی سەركردەكان بوون. زۆربەی ئەو كەسایەتییە ناودار، سیاسی و بڕیاردەرانەی كە لە ڕابردوو و ئێستاشدا پێشەنگ بوون، هەر لەوێ و لەسەر دەستی مامۆستایانی ئایینیی لێهاتوو فێری بنەماكانی كوردایەتی، ئایینپەروەری، شۆڕشگێڕی و پڕۆژەی نەتەوەیی بوون. ئەم زانا ئایینییانە بە بەردەوامی خەڵكیان لە پیرۆزیی مێژوو و مافە ڕەواكانیان هۆشیار دەكردەوە، بەمەش حوجرەكان تەنیا ناوەندی فێربوونی زانستە شەرعییەكان نەبوون، بەڵكو بووبوونە قوتابخانەیەكی گەورە بۆ پەروەردەكردنی هزر، هۆشیاریی نەتەوەیی و تێكۆشان لەپێناو پاراستنی ناسنامەی كورددا.
* ئایا تا چەند حوجرە و مزگەوتەكان لە مێژوودا ڕۆڵیان هەبووە لە پێگەیاندنی فیكری و سیاسی ئەو سەركردانەی كە ڕابەرایەتیی زۆربەی شۆڕشە نیشتمانییەكانی كوردستانیان كردووە؟
- ڕابەرانی نیشتمانیی وەك شێخ سەعیدی پیران و شێخ مەحموودی حەفید، كەسایەتیی ئایینی، شێخ و مەلای سەردەمی خۆیان بوون، كە سەركردایەتیی شۆڕش و بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەكانیان دەكرد، ئەم سەركردانە لە حوجرە و قوتابخانە ئایینییەكاندا پەروەردە بوون، چونكە لەو سەردەمەدا بەهۆی نەخوێندەواریی گشتی و نەبوونی ناوەندی مۆدێرنی خوێندن، حوجرەكان تەنیا مەڵبەندی فێربوون و زانست و پێگەیاندنی خەڵكی بوون.
* ئایا پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ و بەهێز لە نێوان باوەڕی ئایینی و دڵسۆزی بۆ نیشتماندا هەیە؟ چۆن دینداری دەبێتە پاڵنەرێك بۆ بەهێزكردنی خۆشەویستیی وڵات لای هاووڵاتیان؟
- نیشتمانپەروەری و خۆشەویستیی خاك بەشێكی دانەبڕاوە لە بیروباوەڕ و ناسنامەی مرۆڤ، هەر وەك دەگوترێت: «حُبُّ الْوَطَنِ مِنَ الْإِيمَانِ» (خۆشەویستیی نیشتمان لە ئیمانەوەیە)، مرۆڤێك كە خاوەن باوەڕێكی قووڵ و ڕاستەقینە بێت، ناتوانێت بێدەربەست بێت بەرانبەر بە خاك و گەلەكەی، بەڵكو پێویستە سۆز و دڵسۆزیی تەواوی بۆ نیشتمانەكەی هەبێت، نەبوونی ئەم دڵسۆزییە دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ وەك بێگانەیەك لە وڵاتی خۆیدا بژی و هەستی بەرپرسیارێتی بەرانبەر بە دەوروبەرەكەی لاواز ببێت. لە مێژووی ئیسلامیشدا، بەرزترین نموونەی ئەم سۆز و بەستەرە بەهێزە لە ژیانی پێغەمبەری خودادا (د.خ) ڕەنگی داوەتەوە، كاتێك بە ناچاری لە مەككە دەردەكرا، بە خەمناكییەوە ڕووی لە شارەكەی كرد و فەرمووی: «تۆ خۆشەویستترین خاكی لای خودا و لای من، ئەگەر خەڵكەكەت دەریان نەكردبام، لێت دەرنەدەچووم»، ئەم گوتەیە هێمایەكە بۆ ئەو پێوەندییە ڕۆحی و قووڵەی كە پێویستە لە نێوان مرۆڤ و زێدی خۆیدا هەبێت.
* ئایا ڕۆڵی مێژوویی زانایانی ئایینی لە كوردستان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ستەم و داگیركاریدا چۆن دەنرخێنرێت و تا چەند توانیویانە پێشەنگی بزووتنەوە نیشتمانییەكان بن بۆ بەدەستهێنانی مافەكان؟
- مامۆستایانی ئایینی لە تەواوی قۆناغە مێژووییەكاندا هەمیشە لە ڕیزی پێشەوەی خەبات و هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگەدا بوون، بە جۆرێك لە ڕابردوودا سەركردە و تێكۆشەرانی شۆڕشەكان بەردەوام ڕوویان لێ دەكردن، چونكە حوجرە و مەدرەسە ئایینییەكان سەرچاوەی پەروەردەكردنی كادیران بوون لەسەر بنەماكانی نیشتمانپەروەری، ئاداب و ڕەوشتی بەرز، لە لایەكی دیكەوە، وەك شایەتحاڵێك لە گوندی «برایمەلەك» لە ناوچەی تەقتەق، لە نزیكەوە بینیم چۆن بە ئامێری شۆفڵ مزگەوتی گوندەكەمانیان تێكدا و كتێبخانەكانیان سووتاند، لەو ڕووداوە خەمناكەدا، دیمەنی ڕووخاندنی مزگەوتەكە و سووتاندنی قورئانی پیرۆز و كتێبەكان ئازارێكی گەورە بوون، كە تا ئێستاش لە یادەوەریمدا ماوەتەوە.
* ڕۆڵی مێژوویی حوجرە و فەقێكان لە پاراستنی زمانی دایك و گەشەپێدانی هۆشیاریی نەتەوەییدا چی بووە و چۆن ئەم ناوەندانە بوونە قەڵایەكی پارێزەری كەلتوور و ئەدەبی كوردی؟
- لە مێژووی كۆمەڵگەی كوردیدا و پێش دەركەوتنی سیستم و قوتابخانە مۆدێرنەكان، حوجرە و مزگەوتەكان وەك ناوەندی بنەڕەتیی خوێندەواری، زانست، پەروەردە و پێگەیاندنی نەوە جیاوازەكان ڕۆڵی باڵایان گێڕاوە، ئەم بنكە ئایینی و فێركارییانە تەنیا سنووردار نەبوون لە فێربوونی نووسین و خوێندنی قورئانی پیرۆزدا، بەڵكو قوتابخانەیەكی گەورەی فێربوونی ڕەوشت بەرزی، بیروباوەڕی نیشتمانی و بنەماكانی كوردایەتی بوون. زۆربەی سەركردە، ڕووناكبیر، نووسەر و بەڕێوەبەرانی ڕابردووی كوردستان بەرهەمی پەروەردەی ئەم حوجرانە بوون و لەژێردەستی مامۆستایانی ئایینیدا پێگەیشتن.
لەلایەكی دیكەوە، مزگەوتەكان لە كاتی شۆڕش و سەركردایەتیكردنی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەكاندا، وەك پەناگە و مەكۆیەكی نیشتمانی بۆ پاراستن و حەوانەوەی پێشمەرگە و داڕشتنی نەخشەی خەبات خزمەتیان كردووە. لە پاڵ ئەمەشدا، گوتاری ڕۆژانی هەینی و ڕێنماییە بەردەوامەكانی مامۆستایانی ئایینی، هەمیشە داینەمۆی هاندانی خەڵك بووە بەرەو یەكڕیزی، تەبایی، خۆشەویستیی نیشتمان و پاراستنی خاك لە داگیركاری، هاوكات دووركەوتنەوە لە ناڕاستی و دووبەرەكی، بەم شێوەیە ئەم دامەزراوانە كۆڵەكەیەكی سەرەكیی پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتیی كورد بوون.
* ئایا دەكرێت بڵێین سەرجەم زانایانی ئایینی لە چوار پارچەی كوردستان هەمیشە داكۆكیكاری دۆزی نەتەوەیی بوون، یان هەڵوێستی ئەوان بەپێی بارودۆخە سیاسییە جیاوازەكان گۆڕانی بەسەردا هاتووە؟
- وەك لە دەقی پیرۆزی قورئاندا هاتووە: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»، ئەم فەرمانە خوداییە جەخت لەسەر گرنگیی یەكڕیزی و دەستگرتن بە بەها باڵاكان دەكاتەوە و مرۆڤەكان لە پەرتەوازەیی و دووبەرەكی دوور دەخاتەوە. بەپێی ئەم پرەنسیپە، پاراستنی تەبایی كۆمەڵایەتی و دڵسۆزی بۆ گەل و نیشتمان ئەركێكی سەرەكییە، بە جۆرێك كە مرۆڤ پێویستە دوور بكەوێتەوە لە هەر جۆرە ناپاكییەك بەرانبەر بە نیشتمانی خۆی. لە ڕابردوودا كۆمەڵگەی ئێمە لەسەر بنەمای هاوكاریی دەستەجەمعی و نەریتی «هەرەوەزی» بونیاد نرابوو، كە تێیدا مزگەوتەكان و مامۆستایانی ئایینی هەمیشە پێشەنگ بوون لە ئاراستەكردنی خەڵكی بەرەو كاری چاكە، بەهێزكردنی تەبایی و پێشكەشكردنی یارمەتی بە نەداران و هەژاران.
* ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی چۆن هەڵدەسەنگێنن لە پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی، چارەسەركردنی ململانێ و كێشەكان و دابینكردن و ڕێزگرتن لە مافە بنەڕەتییەكانی ئافرەتان لە كۆمەڵگەدا؟
- لە ڕووی مێژووییەوە، مامۆستایانی ئایینی ڕۆڵێكی كاریگەریان لە پاراستنی ئاشتەوایی كۆمەڵایەتیدا گێڕاوە، بە جۆرێك لە كاتی سەرهەڵدانی هەر كێشە و ناكۆكییەك لە ناوچە و گوندەكاندا، وەك ناوبژیوانێكی جێگەی متمانە دەچوونە نێوان لایەنەكان و بە ڕێگەی سوڵح و تەبایی كێشەكانیان چارەسەر كردووە، كۆمەڵگەش بەهۆی پێگەی مەعنەویی مامۆستایانەوە، ڕێزیان لە بڕیارەكانیان دەگرت و بە قسەیان دەكردن. ئەم ڕۆڵە چاكسازیخوازییە تەنیا لە چارەسەركردنی كێشە گشتییەكاندا كورت نەدەبووەوە، بەڵكو پاراستنی ناوخۆی خێزانیشی دەگرتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، مامۆستایانی ئایینی هەمیشە لەسەر مینبەرەكانەوە داكۆكییان لە مافەكانی ئافرەتان كردووە و دژایەتی خۆیان بۆ هەر جۆرە زوڵم و ستەمێك بەرانبەریان دەربڕیوە. بێگومان، تێڕوانینی ئەوان بۆ ئەم بابەتە لەسەر بنەمای تێگەیشتنی هاوچەرخ نەبووە، بەڵكو سەرچاوەكەی بۆ ئەو بەها و بنەمایانە دەگەڕێتەوە كە شەریعەتی ئیسلام دیاریی كردوون، كە تێیدا كەرامەت و پێگەی ئافرەت پارێزراوە و لە ڕێگەی هاوسەنگیی نێوان ماف و ئەركەكانی هەر لایەكەوە، بەڕێوەبردنی خێزان ڕێك خراوە.
* مامۆستایان لە ناوەندەكانی خوێندنی ئایینیدا چۆن ڕووبەڕووی بڵاوبوونەوەی فكری توندڕەوی دەبنەوە؟ گرنگترین ئەو ڕێگە پەروەردەییانە چین كە بۆ پاراستنی نەوەی نوێ لەو مەترسییە گرتوویانەتەبەر؟
- مامۆستایانی ئایینی هەمیشە ڕۆڵێكی كاریگەر و گرنگیان گێڕاوە لە پاراستنی گەنجان لە مەترسییەكانی فكری توندڕەوی، ئەوان بە پشتبەستن بە پەیامی ڕاستەقینەی ئیسلام، كە لەسەر بنەمای میانڕەوی، لێبوردەیی و تەبایی دامەزراوە، كۆمەڵگەیان ئاراستە كردووە، هەروەها بەردەوام هاندەری نەوەی نوێ بوون بۆ پاراستنی شوناس، كولتوور و زمانی دایك وەك ئەركێكی نیشتمانی و مرۆیی.
* مێژووی پێكەوەژیانی نێوان پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییە جیاوازەكانی وەك موسڵمان، مەسیحی، ئێزدی و ئەرمەن لە كوردستاندا دیاردەیەكی لە مێژینەیە، ئایا لە ئێستادا چۆن دەتوانرێت ئەم پێكەوەژیانە بپارێزرێت؟
- پێكەوەژیانی ئایینی لە كوردستاندا خاوەن مێژوویەكی دێرین و دەوڵەمەندە، كە تێیدا پەیڕەوانی ئایینە جیاوازەكانی وەك موسڵمان، مەسیحی و جوولەكە بۆ ماوەیەكی درێژ لە گوند و شارۆچكەكاندا بە ئاشتی و تەبایی پێكەوە ژیاون، ئەم هاوسەنگییە كۆمەڵایەتییە لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی دوولایەنە، هاریكاری و بەشداری لە خۆشی و ناخۆشییەكانی یەكتردا بونیاد نرابوو، لە ئێستاشدا پێویستە مامۆستایانی ئایینی بەردەوام بن لە گەیاندنی پەیامی لێبوردەیی و قووڵكردنەوەی ئەم پێكەوەژیانە.
پاراستنی ئەم فرەیی و ئاشتییە كۆمەڵایەتییە ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە خۆشویستنی نیشتمان و پاراستنی قەوارەكەیەوە، چونكە لە نەبوونی نیشتمانێكی ئارام و سەقامگیردا، پەیڕەكردنی ئازادانەی بیروباوەڕە ئایینییەكانیش ئەستەم دەبێت، بۆیە دڵسۆزی بۆ خاك، یەكڕیزیی گەل و پێشخستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەكان بەسەر بەرژەوەندییە تایبەت و حیزبییەكاندا، ئەركێكی سەرەكیی سەرجەم لایەنەكانە. لەم پێناوەدا، گوتاری ئایینی دەبێت هەمیشە هاندەری یەكڕیزی و نیشتمانپەروەری بێت بۆ دەستەبەركردنی پاشەڕۆژێكی سەقامگیر بۆ تەواوی پێكهاتەكان.
