مامۆستا جەلال خەیلانی، جێگری سەرۆكی یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامە لە كوردستان و، یەكێكە لە زانا دیارەكانی ئیسلام لەسەر ئاستی كوردستان. بۆ قسەكردن لەسەر پەیوەندیی نێوان ئایین و نیشتمانپەرەری و ڕۆڵی ئایین بۆ پتەوكردنی پێكەوەژیان و ئاشتیی كۆمەڵایەتی، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ سازكرد.

 

* مەلا و زانای ئایینیی كوردستان بەدرێژایی مێژوو، نەك هەر ڕێبەرێكی ئایینی بوون، بەڵكوو لێرە و لەوێ ڕووناكبیری حزبیی نەتەوەیی بوون، چۆن دەڕوانیتە ئەو پەیوەندییەی نێوان ئیمان و خۆشەویستیی نیشتمان؟

- بە ناوی خوای بەخشندەی میهرەبان. لە كولتووری كوردەواریدا و لە تێگەیشتنی ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە، وتەیەكی زۆر دروست و پڕ لە حیكمەت هەیە، دەڵێت پەروەردگار مرۆڤی بۆ پەرستنی خۆی خولقاندووە، چونكە ئەگەر مرۆڤ، یان بەندە، نەبێت، كێ خوا دەپەرستێت؟ بێگومان مرۆڤیش بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەركە، هەمیشە پێویستی بە جێگە و شوێنێكی گونجاو هەیە.

ئەگەر مرۆڤ شوێنێكی ئارامی نەبێت كە تێیدا نیشتەجێ ببێت، چۆن دەتوانێت بە ئاسوودەیی خواپەرستی بكات؟ كەواتە كاتێك نیشتمانت نەبوو، بێگومان ئایینەكەشت پارێزراو نابێت.

نیشتمان بۆ عیبادەت بۆ ژیان و بۆ بەردەوامبوونی مرۆڤ پێویستییەكی سەرەكییە، هەر بۆیە زانایانی ئایینی لە دێرزەمانەوە هەمیشە وتەی ناسراوی «خۆشەویستیی نیشتمان لە ئیمانەوەیە» بەرز دەنرخێنن، هەرچەندە ئەمە فەرموودە نییە، بەڵام وتەیەكی زۆر جوان و مانادارە، چونكە ئەگەر نیشتمان نەبێت، بوار بۆ پاراستنی ئایین و دینداری نامێنێتەوە.

كاتێك پێغەمبەری خوا (د.خ) بە ناچاری لە مەككەی پیرۆز كۆچی كرد، لە كاتی دەرچوونیدا كە حەزرەتی ئەبووبەكری لەگەڵدا بوو، ڕووی كردەوە مەككە و فەرمووی: «بە خودا تۆ خۆشەویستترین زەوی و وڵاتیت لەلای من، ئەگەر گەلەكەم لێرە دەریان نەكردبام، هەرگیز تۆم بەجێ نەدەهێشت»، بێگومان ئەم گوتەیەش بەڵگەیەكی ڕوون و ئاشكرایە لەسەر ئەو خۆشەویستییە قووڵەی كە پێغەمبەر (د.خ) بۆ نیشتمانی خۆی هەیبووە.

* یەكگرتنی میحراب و سەنگەر لە ڕێگەی زانایانی ئایینی لە شۆڕشەكانی كوردستاندا، چ پەیامێكی گرنگ بۆ نەوەی ئێستا دەگەیەنێت؟

- لە مێژووی شۆڕش و خەباتەكانی گەلی كورددا لە دێرزەمانەوە، مەبەستم لێرەدا پیاهەڵدان و مەدحكردنی چینێكی تایبەتی زانایانی ئایانی ئیسلام نییە، بەڵام زۆربەی ئەو سەركردانەی ڕێبەرایەتیی بزووتنەوەكانیان كردووە، یان خۆیان مەلا و پیاوی ئایینی بوون، یانیش لە بنەماڵەیەكی شێخ و كەسایەتییە ناسراوە ئایینییەكان بوون. بۆ نموونە، ئەگەر سەیری مێژووی ڕابردوو بكەین، شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، قازی محەمەد، مەلا ئیدریس، سەید ڕەزا، شێخ سەعیدی پیران، شێخ مەحمودی حەفید، مەلا مستەفا بارزانی، شێخ عەبدولسەلامی بارزانی، و تەنانەت مام جەلالیش كە لە بنەماڵەیەكی شێخایەتی و ئایینپەروەر بووە.

پێشەوایەتیكردنی ئەم شۆڕشانە لەلایەن شێخ و مەلایانەوە، بەڵگەیەكی ڕوونە لەسەر ئەوەی كە ئەوان داكۆكیكردن لە خاك و نەتەوەیان بە بەشێكی دانەبڕاو لە بیروباوەڕی ئایینیی خۆیان زانیوە، چونكە كاتێك مرۆڤ خاك و نیشتمانی لەژێر دەستدا نەبێت و خاوەنی ئازادیی خۆی نەبێت، ناتوانێت بە شێوەیەكی دروست خزمەتی ئایینەكەی بكات. ئەم پەیامەش لە ڕابردووەوە دەست بە دەست هاتووە تا گەیشتووەتە دەست ئێمەی نەوەی نوێ، ئێستاش پەیامی پیرۆزی میحراب و مینبەر لەگەڵ پەیامی نیشتمانپەروەریدا تەواوكەری یەكترین، چونكە خەباتكردن بۆ ئایین بەبێ پاراستنی نیشتمان و نەتەوە، مانا و بەهایەكی ڕاستەقینەی نابێت، و بەهەمان شێوە، كاركردن بۆ نیشتمانیش بەبێ بەها ئایینییەكان، مەترسی و لادانێكی گەورە دروست دەكات.

* بنەما شەرعی و ئەخلاقییەكانی ڕەتكردنەوەی ستەم و ئەو دیكتاتۆرییەی ڕژێمەكانی پێشووی عێراق لە لایەن زانا و مامۆستایانی ئایینییەوە، لە كوێوە سەرچاوەی گرتووە و چۆن پێناسە دەكرێت؟

-  ئەم بابەتە بەشێكە لە بنەماكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام، چونكە پەیام و ئامانجی ئایینی ئێمە ڕێگریكردنە لە بڵاوبوونەوەی زوڵم و چەوسانەوە، ئەگەر سەیری سیرەی پێغەمبەر (د.خ) بكەین، پێش دەركەوتنی ئیسلام غەدر و ستەمێكی یەكجار زۆر لە خەڵك دەكرا، بەتایبەتی لە ئافرەتان، هەژاران، كۆیلەكان و توێژە بێدەسەڵاتەكان، نادادییەكی بێ ئەندازە لەو سەردەمەدا باڵادەست بوو، بۆیە ئیسلام هات تا یەكسانی و دادپەروەری لە نێوان سەرجەم موسڵمانان و مرۆڤایەتیدا بچەسپێنێت.

لەم سۆنگەیەوە، مامۆستایانی ئایینیش كە هەڵگری ئەو پەیامە پیرۆزەن، بە پشتبەستن بە دەقەكانی قورئان و فەرموودە، كتێب و سوننەت، فەرمانمان پێ دەكەن كە نابێت لە بەرانبەر زوڵمدا بێدەنگ بین، چونكە ستەمكردن هێڵی سوورە. خودای پەروەردگار بۆمان ڕوون دەكاتەوە و دەفەرموێت: «ولا تحسبن الله غافلاً عما يعمل الظالمون إنما يؤخرهم ليوم تشخص فيه الأبصار»، واتە: وا بڕوا مەكەن خودا بێئاگایە لە كار و ڕەفتاری ستەمكاران، بەڵكو مۆڵەتی داونەتێ بۆ ڕۆژێك كە چاوەكانی تێدا زەق دەبنەوە و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا دەكات.

بەم شێوەیە، زانایانی ئایینی دەیان ئایەت و فەرموودەی لەم چەشنەیان لە بەردەستدایە، كە دژی ستەمكاری دەوەستنەوە، كەواتە مامۆستای ئایینی ئەركی سەرشانیەتی و ناچارە كە ئەگەر لە شوێنێكدا زوڵم لە نەتەوەیەك، یان تەنانەت لە هاووڵاتی و تاكێكی ئاسایی كۆمەڵگە كرا، دەنگی ناڕەزایەتی دەرببڕێت و بێدەنگ نەبێت، چونكە بەپێی فەرموودەی پێغەمبەر « د.خ»: «الساكت عن الحق شيطان أخرس» (ئەوەی لە ئاست حەقدا بێدەنگ بێت، شەیتانێكی لاڵە)، لەبەر ئەوە نابێت لە بەرانبەر هیچ جۆرە پێشێلكاری و ستەمێكدا بێدەنگ بین، بەڵكو پێویستە لە بەرانبەر هەر زوڵمێكدا هەڵوێستی ڕوونمان هەبێت.

* ڕۆڵی مێژوویی حوجرەكان چی بوو لە پاراستنی زمانی كوردی، گەشەكردنی بیركردنەوەی نەتەوەیی و پێگەیاندنی سەركردە و ڕێبەرە جیاوازەكانی كۆمەڵگەی كوردستاندا؟

- پەنجا بۆ شەست ساڵ لەمەوبەر لە هەرێمی كوردستانی خۆماندا، هیچ كام لەو دەزگا و ناوەندە ئەكادیمییانەی وەك قوتابخانە، پەیمانگە و زانكۆكان نەبوون، ئەوەی كە تاكەكانی كۆمەڵگەی لە ڕووی فیكری، ئایینی و خوێندەوارییەوە پێدەگەیاند، تەنیا حوجرەكان بوون. لە ڕاستیدا حوجرە بە تەنیا ڕۆڵی مەدرەسە، قوتابخانە، پەیمانگە و زانكۆكانی ئێستای دەگێڕا، بە جۆرێك كە دەكرێت بڵێین وەك ئەزهەری میسر بوو لە كوردستاندا. ئەو كەسایەتییە دیار و خاوەن فەزڵ و ناودارانەی كە پێگەیشتن و لە مێژوودا ڕۆڵێكی گەورەیان هەبوو، دەرچووی هیچ زانكۆ و كۆلێژێك نەبوون، بەڵكو هەموویان لە حوجرەكاندا فێربوون و گەورە بوون. كەواتە حوجرە ڕۆڵێكی بنەڕەتیی هەبوو لە لایەك بۆ پێگەیاندنی زانایانی گەورەی ئایینی و لەلایەكی دیكەوە بۆ هۆشیاركردنەوەی خەڵك لەسەر بنەماكانی نیشتمانپەروەری، تەبایی، برایەتی و پێكەوەژیانی كۆمەڵایەتی، هەرچییەك كە خەڵك لەو سەردەمەدا فێری دەبوو، سەرچاوەكەی حوجرە بوو. لە ڕاستیدا حوجرە گەورەترین دەزگای پەروەردەیی بوو، ئێستاش سەرەڕای هەبوونی چەندین ناوەندی فێركاریی جیاواز، بەبێ زیادەڕۆیی دەتوانین بڵێین سەرجەم دەزگاكانی ئەمڕۆ بە هەموو تواناكانیانەوە، ناتوانن بە قەدەر ئەو حوجرە تاك و سادانەی ڕابردوو، ئەو هەموو خزمەتە گەورەیە پێشكەش بە كۆمەڵگەكەمان بكەن.

سەبارەت بە پاراستنی زمانی كوردی، بێگومان ئەم لایەنە قەرزاری هەوڵی مێژوویی مەلا، فەقێ و ئەدیبانی پێشەنگە. لە سەردەمێكدا كە نووسین بەم زمانەی ئێستا باو نەبوو، شاعیرانی وەك «نالی، مەحوی، مەولەوی و گۆران بە كوردی دەیاننووسی، هاوكات، مەلای گەورەی كۆیە بە تەفسیركردنی قورئانی پیرۆز بە كوردی، بەربەستە باوەكانی ئەو سەردەمەی شكاند، جگە لەمەش شاعیرانی نیشتمانپەروەری وەك بێكەس و قانع لە ڕێگەی شیعرەكانیانەوە داكۆكییان لە ناسنامەی نەتەوەیی و زمانی كوردی كرد، ڕوانگەی پێشوەختە و قووڵی ئەوان لە سەدەی ڕابردوودا، بنەمای سەرەكی بوو بۆ هێشتنەوە و مانەوەی زمانی كوردی لە ئێستادا.

* تا چەند یەكڕیزیی زانایانی ئایینی بۆ یەكپارچەیی چوار پارچەكەی كوردستان گرنگە، چۆن ئەم یەكگرتووییە دەكرێتە هەوێنێك بۆ پاراستنی یەكپارچەیی تەواوی خاكی نیشتمانەكەمان لە داهاتوودا؟

- گەلی كورد لە بنەڕەتدا یەكپارچە بووە، هەموومان دەزانین دابەشكردنی كوردستان بەپێی ڕێككەوتننامە كۆنەكان چۆن بووە و پێویست ناكات بچینە ناو وردەكارییەكانەوە، بەڵام بێگومان دابەشكردنی كورد بەسەر چەند دەوڵەتێكدا ستەمێكی گەورە و زوڵمێكی ئاشكرا بوو كە لەم میللەتە كرا، بۆیە ئەركە لەسەرمان بە هەموو شێوازێك هەوڵی ڕاستكردنەوەی ئەم هەڵە مێژووییە بدەین، ڕاستكردنەوەشی بەوە دەست پێدەكات كە سەرەتا هاونیشتمانیانی خۆمان هۆشیار بكەینەوە لەوەی گەلی كورد لە هەرچوار پارچەی كوردستان (باكوور، باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا) یەك نەتەوەی یەكگرتوو بووە، تەنانەت لە ڕووی ئایینیشەوە زۆرینەی ڕەهای كوردان هاوڕا بوون و لەسەر مەزهەبی شافعی و ڕێبازی ئەهلی سوننەت، بەڵام بەهۆی دابەشبوونی جوگرافی بەسەر ئەو دەوڵەتانەدا، لایەنی ئایینیش زیانی بەركەوت و جیاوازیی تێدا دروست بوو، بۆ نموونە بەشێك بوونە شیعە و بەشێكی دی چوونە سەر مەزهەبی دیكە، ئەگەر ئەو دابەشكارییە سیاسییە نەبووایە، گەلی كورد لە ڕووی نەتەوەیی و ئایینییەوە بە تەواوی یەكگرتوو و هاودەنگ دەبوو.

بۆیە ئێستا پێویستە مامۆستایانی ئایینی لە هەر چوار پارچەكە هەماهەنگییەكی تەواو لە نێوانیاندا دروست بكەن لە وتار، بڕیار و هۆشیاركردنەوەی خەڵكیدا بۆ ڕێگریكردن لە پەرتەوازەیی. با گریمان دەوڵەتانیش هەوڵ بدەن نەوەكانی ئێمە بە شێوازی جیاواز پەروەردە بكەن، بەڵام ئەوە كاری ئێمە نییە، ئەركی ئێمە ئەوەیە جەخت بكەینەوە كە هەموومان كورد و موسڵمان و ڕۆڵەی یەك كوردستانین، و پێویستە لە هەر چوار پارچەكەدا كار بۆ ڕێكخستنەوە و یەكگرتوویی ئەم میللەتە بكەین.

* ڕۆڵی مێژوویی مامۆستایانی ئایینی لە پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی و ڕێگریكردن لە تێكچوونی شیرازەی كۆمەڵگەدا، بەتایبەت لە كاتە سەختەكاندا، چی بووە و چۆن كاریگەریی دروست كردووە؟

- وەك ئاشكرایە لە قۆناغی پێش ڕاپەڕین و بەرلە دامەزراندنی حكومەتی هەرێمی كوردستان، كاتێك سەیری كۆمەڵگەكەمان دەكەین، دەبینین هیچ كام لەو دامەزراوە مۆدێرن و فەرمییانەی ئێستامان نەبوو، ئەو كاتە نە لایەنە سیاسییەكان مەكتەبی كۆمەڵایەتییان هەبوو، نە ڕێكخراوی تایبەت بە كاروباری ئافرەتان یان پیاوان هەبوون كە لەسەر بنەمای ئاشتەوایی كار بكەن، سەرەڕای نەبوونی ئەم دەزگایانە و بوونی چەندین ئاستەنگ لە كوردستان، خەڵك لە ناو خۆیاندا زۆر تەبا، یەكگرتوو و پابەندبوون بە پێكەوەژیانی كۆمەڵایەتی. ئەگەر بپرسین هۆكاری سەرەكیی پاراستنی ئەم ئاشتییە كۆمەڵایەتییە كێ بوو؟ بێگومان لە پلەی یەكەمدا مامۆستایانی ئایینی (مەلاكان) بوون لە گوندەكاندا. من كە خۆم لە گوند مەلایەتیم كردووە و لە نزیكەوە ئاگاداری بارودۆخەكە بووم، دەزانم ئەگەر لە نێوان دوو منداڵ، دوو پیاو، یان تەنانەت دوو ژندا كێشەیەك دروست ببوایە، هەر ئەو شەوە خەڵكی گوندەكە دەهاتن و دەیانگوت مامۆستا فڵانە كێشە ڕووی داوە، یەكسەر مەلاكە پێش دەكەوت، لایەنە ناكۆكەكانی لە لای خۆی كۆ دەكردەوە، ئاشتی دەكردنەوە و كۆتایی بە كێشەكە دەهێنا، بەبێ ئەوەی پێویستی بە حكومەت، پۆلیس، یان دادگا هەبێت. بە ڕاستی من شایەدی ئەوە بووم كە هەندێك كێشە لەسەر دەستی مەلاكان تەنیا لە یەك شەودا چارەسەر دەكران، لە كاتێكدا ئێستا ئەگەر هەموو دەزگا كۆمەڵایەتییەكان، پۆلیس و دادگاكانیش هەوڵ بدەن، بە چەندین مانگ چارەسەر نابن.

* چۆن ڕۆڵی مێژوویی زانایانی ئایینیی كورد لە بەرگریكردن لە ماف و كەرامەتی ئافرەتان بە فەتوای سەردەمییانە هەڵدەسەنگێنن؟

- بێگومان، پرسی ڕێزگرتن لە ئافرەت لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا بابەتێكی ڕوون و حاشاهەڵنەگرە، چونكە مێژوو شاهیدی ئەوە دەدات كە چۆن پێگەی ژنی بەرز كردووەتەوە، سەرەڕای ئەمەش، هەندێك جار بە ناهەق غەدر لە ئیسلام دەكرێت و هەندێك كەس وا بانگەشە دەكەن كە ئیسلام كۆنەپەرستە و مافی پێویستی بە ئافرەت نەداوە. ئەوان نموونەی وەك پرسی میرات و باڵادەستیی پیاو دەهێننەوە، بەڵام ئەگەر سەیری مێژووی پێش هاتنی ئیسلام بكەین، بەتایبەت لە نیمچەدوورگەی عەرەبیدا، دەبینین ژنان بە چ شێوازێكی دڕندانە دەچەوسێندرانەوە، ژن لەو سەردەمەدا هیچ مافێكی ژیانی نەبوو و وەك كاڵا مامەڵەی پێوە دەكرا، بەجۆرێك پیاوان بەبێ سنوور ژنیان دەهێنا و بازرگانییان پێوە دەكردن. ئایینی پیرۆزی ئیسلام هات و هاوسەنگی و دادپەروەریی لە نێوان هەردوولادا دروست كرد. سرووشتییە كە لە هەندێك تایبەتمەندیدا جیاوازی هەبێت، چونكە نەك پیاو دەتوانێت وەك ژن بێت و نەك ژنیش وەك پیاو، بەڵام مافە مرۆییەكانی بە یەكسانی بۆ ڕێك خستوون. قورئانی پیرۆز لە چەندین ئایەتدا فەرمان دەكات كە گوزەران و مامەڵەتان لەگەڵ ژناندا زۆر چاك و تەبا بێت، تەنانەت بۆ پیشاندانی ئەم ڕێزە، سوورەتێكی گەورە بە ناوی «النساء» هەیە، لە كاتێكدا هیچ سوورەتێك بە ناوی پیاوانەوە نییە. لێرەوە دیارە كە ئیسلام بەهێزترین بەرگریی لە مافی ئافرەت كردووە و ئەم بەهایانەش بەهۆی پارێزراوی و نەگۆڕیی دەقی قورئانەوە بۆ هەمیشە بە بەردەوامی دەمێننەوە.

* چۆن هەڵسەنگاندن بۆ ڕۆڵی ئێستای مامۆستایانی ئایینی دەكەن لە پاراستنی گەنجان و ڕێگریكردن لە دزەكردنی فیكری توندڕەوی بۆ ناو كۆمەڵگە؟

- ئایینی پیرۆزی ئیسلام لە بنەڕەتدا ئایینی میانڕەوی و لێبوردەییە، چونكە خوای پەروەردگار بەو شێوازە فەرمانمان پێ دەكات و دەفەرموێت: «ادعوا رِبكم تضرعاً وخفية إنه لا يحب المعتدين»، هەروەها لە شوێنێكی دیكەی قورئانی پیرۆزدا دەفەرموێت: «ادع إلى سبيل رِبك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن». لێرەوە ڕوون دەبێتەوە كە خودا فەرمانمان پێ دەكات بانگەوازی خەڵك بۆ ئایینی پیرۆزی ئیسلام بەوپەڕی دانایی، عەقڵانییەت و ئامۆژگاریی جوان بكەین، تەنانەت ئەگەر گفتوگۆ و موناقەشەش لەگەڵ نەیاراندا بكەین، پێویستە بە شێوازێكی شایستە بێت، نەك بە توندوتیژی و هێزی چەك، ئەمەیە جەوهەری پەیامی ئیسلامە.

كەواتە تەنانەت ئەگەر بەرانبەرەكەت دژبەریش بێت، ئیسلام هەرگیز لەگەڵ كوشتن و توندوتیژیدا نییە، بەڵكو هاندەرە بۆ ئەوەی گفتوگۆی لەگەڵدا بكەیت، لێی نزیك ببیتەوە، خاڵی هاوبەش بدۆزیتەوە و بگەیتە ڕێككەوتن، چونكە ئیسلام هەمیشە لەگەڵ میانڕەویدایە. لە لایەكی دیكەوە، لە سەردەمی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعشدا ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی لە كوردستانی خۆماندا زۆر دیار بوو، بە شێوەیەك كەسانی توندڕەو لە شارەكانی وەك دهۆك، هەولێر و سلێمانی زۆر كەم و پەنجەژمار بوون، لە كاتێكدا لە شوێنەكانی دیكەی وەك ناوەڕاست و باشووری عێراق توندڕەوییەكی زۆر بەدی دەكرا. هۆكاری ئەمەش بۆ هەوڵی ماندوویی نەناسییانەی مامۆستایانی ئایینی ئێمە دەگەڕێتەوە، كە فیكری چەوتی تیرۆیستانی داعشیان بۆ هاووڵاتیان ڕوون كردەوە و پێیان ڕاگەیاندن كە ئەو ڕەفتارانە پەیامی پاكی ئیسلام نین و ئەم ئایینە لە كوشتن و توندوتیژی دوورە، بەمەش توانیان گەنجەكانمان لە كەوتنە ناو ئەو داوە مەترسیدارە بپارێزن.

* تا چەند مینبەری مزگەوتەكانی كوردستان ڕۆڵی ئەرێنییان هەبووە لە پاراستنی گیانی پێكەوەژیان و داكۆكیكردن لە مافی پەیڕەوانی ئایینە جیاوازەكانی دیكەدا؟

- كولتووری پێكەوەژیانی ئاشتییانە لە كوردستاندا، تا ڕادەیەكی زۆر قەرزاری هەوڵی مامۆستایانی ئایینییە كە توانیویانە حەقیقەتی ئەم بابەتە بۆ هاووڵاتیان ڕوون بكەنەوە. ئێمە لە كۆمەڵگەیەكدا دەژین كە ئایین و پێكهاتەی جیاوازی وەك مەسیحی، ئێزدی، كاكەیی و ئەوانی دیكەی تێدا كۆ بووەتەوە، مێژووی ئەم تەباییە لە كوردستاندا ئەوەندە ڕەگداكوتاو و سرووشتی بووە، كە پێموایە پێویست بە دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ بۆ ڕێكخستنەوەی ناكات. بۆ نموونە لە هەولێر، ناوچەی عەنكاوەی مەسیحی و گەڕەكە موسڵمانەكان لە مێژوویەكی دێرینەوە بێ هیچ كێشەیەك لە تەنیشت یەك ژیاون و پەیوەندیمان لەگەڵ ئایینەكانی دیكە، هەمیشە لەسەر بنەمای لێكتێگەیشتن بووە، كە ئەمەش ڕەنگدانەوەی ڕۆڵی ئەرێنیی مامۆستایانی ئایینییە لە هۆشیاركردنەوەی خەڵكدا.

* پەیامتان چییە بۆ گەنجان لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی دیاردەی مەترسیداری بیری توندڕەوی؟

- ئەم پەیامە بە پلەی یەكەم ئاراستەی توێژی گەنجان دەكرێت، چونكە ئەوان هێزی داهاتوون و بەرپرسیارێتیی پاراستنی نیشتمان و بەهاكان دەكەوێتە سەر شانیان، جیلی پێشوو بناغەكەی داناوە و ئێستا ئەركی گەنجانە ئەم پڕۆسەیە تەواو بكەن.

پێویستە گەنجان چوار چەمكی بنەڕەتی لێك دانەبڕن، ئایین وەك سەرچاوەی ئەخلاق و ڕەوشتی بەرز، نیشتمانپەروەری وەك بەشێكی گرنگی ناسنامە، داكۆكیكردن لە نەتەوایەتی بەبێ ڕەگەزپەرستی و هەوڵدان بۆ چەسپاندنی پێكەوەژیان و ئاسایش، پێویستە گەنجان بە سنگفراوانییەوە ئەم ئەركە مێژووییە هەڵبگرن و كار بۆ ئیدارەدانێكی دروست بكەن، چونكە ئایندەی وڵات بە تەواوی لەسەر هۆشیاری، تەبایی و دڵسۆزیی ئەوان بنیاد دەنرێت.