ڤۆلۆدیمیر دوبۆڤیك پرۆفیسۆری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی نیشتمانیی ئۆدیسا بۆ گوڵان: شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا شكستی سیستمی ئاشتی و ئاسایشی جیهانی دەرخستووە
شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا كە لە شوباتی ساڵی ٢٠٢٢دەستی پێكرد، تەنیا ناكۆكییەكی سەربازیی نێوان دوو دەوڵەت نەبوو، بەڵكو بووە بە یەكێك لە گرنگترینی ئەو ئالنگارییانەی كە ڕووبەڕووی سیستمی ئەمنی و سیاسیی جیهانی دوای كۆتاییهاتنی شەڕی سارد بووەوە. ئەم شەڕە چەندین پرسیاری بنەڕەتی لەبارەی كاریگەریی یاسای نێودەوڵەتی، ئایندەی هاوپەیمانییەكان، هاوسەنگیی هێز لە نێوان ڕۆژئاوا و ڕووسیا و ڕۆڵی گەمەكارانی نوێی جیهانی خستووەتە بەر باس و گفتوگۆ. لە هەمان كاتدا، بەرگری و بەرهەڵستییەكەی ئۆكرانیا بووەتە هۆی گۆڕینی شوێن یان پێگەی ئەم وڵاتە لە سیاسەتی جیهانیدا و ئەم وڵاتەی كردووەتە یەكێك لە تەوەرە سەرەكییەكانی گفتوگۆكانی پەیوەندیدار بە ئاسایشی ئەوروپا و ڕێكخستنی سیستمی نێودەوڵەتییەوە. لەم چاوپێكەوتنەدا، پڕۆفیسۆر «د. ڤۆلۆدیمیر دوبۆڤیك»وانەبێژی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی نیشتمانیی ئۆدێسا (ئیلی میچنیكۆڤ) و بەڕێوەبەری ناوەندی توێژینەوە نێودەوڵەتییەكان، كە ئەندامی پڕۆگرامی بەرگریكردن لە دیموكراسی لە ناوەندی سیاسەتی ئەوروپا (CEPA) یە و پسپۆڕی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، پەیوەندییەكانی ئەمریكا و ئۆكرانیا، ئاسایشی ناوچەی دەریای ڕەش و سیاسەتی دەرەوەی ئۆكرانیا هەیە، تیشك دەخاتە سەر كاریگەرییە ستراتیژییەكانی ئەم شەڕە، ئایندەی ئۆكرانیا، گۆڕانكارییەكانی هاوپەیمانییەكان و ئەو سنوور و هەلەی كە لە بەردەم بەدیهێنانی ئاشتی و سەقامگیرییەكی درێژخایەندا هەن.
* دوای زیاتر لە سێ ساڵ لە شەڕ، ئایا پێتانوایە داگیركارییەكەی ڕووسیا بۆ ئۆكرانیا بە شێوەیەكی بنەڕەتی سیستمە جیهانییەگەی گۆڕی، یان ئەوەتا تەنیا پەردەی لەسەر بوونی كەموكوڕییەكی بونیادی لە چوارچێوە ئەمنییە نێودەوڵەتییەكەدا هەڵماڵی؟
- پێموایە داگیركارییەكەی ڕووسیا بە چەشنێكی بێ پێشینە، پەردەی لەسەر ئەو كەموكووڕی و واقیعە لا دا، كە ئێوە لە پرسیارەكەتاندا ئاماژەتان پێ كردووە. واتە شكستی سیستمە ئەمنییە جیهانییەكەی دەرخستووە، بەدڵنیاییەوە ئەم داگیركارییەش دەرئەنجام و ئاكامی هەبووە لەسەر ئاسایشی ئەوروپا، كە بێگومان پەل دەكێشێت و پەلی كێشاوە بۆ دەرەوەی وڵاتانی ئەوروپاش، خۆ ئەگەر وەڵامی ئەو پرسیارەش بدەینەوە كە ئایا بووەتە هۆی گۆڕینی سیستمە جیهانییەكە، ئەوا وەڵامی پرسیارەكە ئەوەیە، كە دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین، واتە دەبێت بەجێی بهێڵین بۆ كات، ئەگەرچی لە دواجاردا ئەمە بەندە بە كاردانەوە و پەرچەكرداری لایەن و گەمەكارەكانی دیكەوە.
* ئاشكرایە كە پێگەی جیهانیی وڵانی ئۆكرانیا بەهۆی بەرگرییەكەی بەرانبەر داگیركارییەكەی ڕووسیاوە، گۆڕدراوە، پێتانوایە لە ئایندەدا ئۆكرانیا چ ڕۆڵێكی دەبێت لە بونیادی ئەمنیی ئەوروپا و نێودەوڵەتیدا؟ ئایا ئەم شەڕە تا چ ڕاددەیەك لە ئەولەوییەتەكانی سیاسەتی دەرەوەی وڵاتی ئۆكرانیا دەبێت؟
* لە ڕاستیدا حاڵی حارز تێكڕای ئەولەوییاتەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئۆكرانیا بەندە بەو شەڕەوە كە یەخەی ئەم وڵاتەی گرتووە، واتە پەیوەستە بەوەی دەتوانرێت چی بكرێت بۆ هەوڵ و كۆششە پەیوەندیدارەكان بەم شەڕەوە، لە ئێستادا دووركەوتنەوە لە ناوچەی دەستڕۆیشتوویی ڕووسیا و ئاوێتەبوون لە بونیادی ئەورووپیدا، پرسێك نییە كە مایەی گفتوگۆ و بگرە و بەردەی سیاسی بێت، بەڵكو بووەتە بابەتێكی وجوودی بۆ ئۆكرانیا.
* ئاشكرایە لە دوای گرتنەدەستی دەسەڵاتی كۆشكی سپی لەلایەن «دۆناڵد ترەمپ»ـەوە، كەشێكی سیاسیی نوێ هاتە ئاراوە لە ئەمریكا، ئایا ئەمە چ ڕەنگدانەوەیەكی هەبووە لەسەر بەهێزیی هاوپەیمانە ستراتیژییەكەی نێوان ئۆكرانیا و ئەمریكا، و تا چەند دەبێت ئۆكرانیا خۆی ئامادە بكات بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەولەوییاتە گۆڕدراوەكانی سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا؟
- ڕوونە كە ئەو هاوپەیمانییە ستراتیژییەكەی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و وڵاتی ئۆكرانیادا هەیە، لە دۆخ و لە بارێكی باشدا نییە و بگرە بە دەگمەن دەرئەنجامە چاوەڕوانكراوەكانی بەدی دەهێنێت، لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا ئۆكرانیا سوودمەندە لە بەردەوامبوونی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، هەرچۆنێك بێت، ئەوە ئاشكرایە كە یەكێك لە دەستكەوتە دیارەكانی ئۆكرانیا ئەوەیە كە كارێكی كردووە كە وەك دەڵێن تێكڕای هێلكەكانی خۆی لە یەك سەبەتەدا دانەناوە.
* ئەوەی پەیوەست بێت بە دەریای ڕەشەوە، ئەوا ئاشكرایە كە گرنگییەكەی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتی تێپەڕاندووە و لە ئێستادا بووەتە یەكێك لە گرنگترین ناوچە ناكۆكیلەسەرەكان لەسەر ئاستی جیهان، ئایا لە ئێستادا ئێوە چۆن لە گرنگییەكەی دەڕوانن لە پەیوەندی بە بازرگانیی نێودەوڵەتی و ئاسایشی ناوچەیی و ئایندەی هاوسەنگیی هێز لە نێوان ڕووسیا و ڕۆژئاوادا؟
- لە ڕاستیدا دەریای ڕەش گرنگیی خۆی هەیە بۆ تێكڕای ئەو لایەنانەی ئێوە ئاماژەتان پێ كردووە لە پرسیارەكەتاندا، ئەمە بۆ وڵاتانی ناوچەكە و دەرەوەی ناوچەكەش ڕاستە، لەم ناوچەیەدا ململانێ و ڕكابەرییەكی بەردەوامی هێز هەیە لە نێوان هەردوو وڵاتی ڕووسیا و ئۆكرانیادا و ئایندەی ئەم ناوچەیەش بە ڕاددەیەكی گەورە بەندە بە دەرئەنجامی ئەم ململانێیەوە.
* كاردانەوە نێودەوڵەتییەكان لە ئاست شەڕی ڕووسیا و ئۆكرانیا هەڵوێست و تێڕوانینی جیاوازیان دەرخست لە نێوان وڵاتانی باشووری جیهان و هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەكان، ئایا ئەم هەڵوێست و دیدە جیاوازانە چییان خستە ڕوو لەبارەی ئەو سیستمە نێودەڵەوتییەی لەسەر ڕێساكان تەوەربەندە و، هەروەها لەبارەی خەسڵەتی هاوپەیمانێتییە نێودەوڵەتییەكانەوە؟
- لێرەدا دەبێت ئاماژەوە بكەین كە ئەم جیاوازییە لە تێڕوانین و هەڵوێستەكان هەمیشە هەبووە، پێویستە ئەوەش بڵێین كە ئەمە دۆخ و حاڵەتێكی سرووشتییە و بەشێكی جیانەكراوە و لێك دانەبڕاوە لە بەرژەوەندی و كارنامە جیاوازەكانی گەمەكارە لۆكاڵی و هەرێمایەتییەكان. پێدەچێت ئەم ململانێی دید و تێڕوانینانە لە سەرتاسەری جیهاندا بەردەوام بێت و درێژە بكێشێت، هەوڵ و كۆششی ئۆكرانیا بۆ ئەوەیە دەنگی بیستراو بێت، ئەمەش كار و ئەركێكی ئاسان نییە.
* زۆرێك لە شرۆڤەكاران ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەم شەڕەی نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا بەرفراوان بووە و بووەتە ململانێیەكی جیۆپۆلەتیكیی بەرفراوانتر لە نێوان دەوڵەتە خۆسەپێنەكان و دەوڵەتە دیموكراتییەكاندا، ئایا لەگەڵ ئەم لێكدانەوە و شرۆڤەیەدا هاوڕان، یان پێتانوایە پاڵنەرەكانی ئەم شەڕە پەیوەستن بە بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیكییە تەقلیدییەكانەوە؟
- من تا ڕادەیەكی زۆر هاوڕام لەگەڵ ئەم لێكدانەوە و وەسفەدا، بە دڵنیاییەوە، ئەم شەڕەی ئێستای نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا تەنیا پەیوەست نییە بە هەڵبژاردنی شێوازێكی دیاریكراوی سیاسی، یان مۆدێلێكی پەرەپێدانی كۆمەڵایەتییەوە، بەڵكو لە هەمان كاتدا نۆرم و بەها و مافەكانی مرۆڤ و دامەزراوە دیموكراتییەكانیش ڕۆڵ و ڕەنگدانەوەی خۆیان هەیە لەم ڕووەوە.
* ئەگەر وێنای ئەوە بكەین ڕۆژێك بێت و شەڕ و ناكۆكی لە نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا كۆتایی پێ بێت، ئایا ئەو كاتە گەورەترین بەربەستی بەردەم ئۆكرانیا چی دەبێت؟ بە تێڕوانینی ئێوە دامەزراندنەوە و بنیادنانەوەی دامەزراوەكانی و ئابووریی وڵاتەكەی و بەدەستهێنان و زامنكردنی ئاسایشێكی درێژخایەن دەبێت، یان گفتوگۆكردن لەبارەی سیاسەتی دوای شەڕ لە پەیوەندی بە چۆنییەتی بەدیهێنانی ئاوەدانی و بنیادنانەوە؟
- هەموو ئەوانەی ئێوە ئاماژەتان پێكردن سەخت و دژوارن و بگرە بێ پێشینەن. واتە ئەگەر ڕۆژێك شەڕ و ناكۆكی لە نێوان ڕووسیا و ئۆكرانیا كۆتایی پێ بێت، ئەوا بۆ هەڵگرتنی هەنگاو بەرەو ئایندە ئۆكرانیا پێویستی بە هەموو ئەو لایەنانە هەیە كە ئێوە لە پرسیارەكەتاندا باستان كردووە. یەكێك لەو كێشانەی دیكە كە ئۆكرانیا ڕووبەڕووی دەبێتەوە، پەیوەستە بە باری دانیشتووانەوە، لەگەڵ گەڕاندنەوەی ئەو ئۆكرانییانەی ناچار بوون وڵات جێ بهێڵن لە پێناو پاراستنیاندا.
* لە ئێستادا پێدەچێت شەڕەكە پێی نابێتە قۆناغێكی جیاوازەوە، ئێوە چۆن لەم پەرەسەندن و پێشهاتانە دەڕوانن، ئایا دەبێت چی بكرێت و چ ڕێكارێك بگیرێتە بەر بۆ كۆتاییهێنان بەم شەڕ و ناكۆكییە، یان با بە پرسیارەكە ئەوە بێت، ئایا بە تێڕوانینی ئێوە چ پێشهاتێكی سەربازی و دیپلۆماتی و سیاسی ئەوە یەكلا دەكاتەوە كە دەرئەنجامەكە ئاشتییەكی درێژخایەن دەبێت، یان تەنیا قۆناغێكی دیكەی ناسەقامگیری ؟
- بە ڕای من هەلومەرج و پێشهاتەكانی گۆڕەپانی شەڕ دەرئەنجامی ئەم ناكۆكییە یەكلا دەكەنەوە و ڕەنگە شەڕی شەكەتكردنی یەكتری بەردەوام بێت، بە چەشنێك كە هەردوولای شەڕەكە بڕستیان لێ ببڕێت، هەر لەبەر ئەمەش كە گرنگە پشتیوانییەكان بۆ ئۆكرانیا بەردەوام بن، بۆ ئەوەی نەبێتە ئەو لایەنەی كە یەكەم جار تووشی شەكەت بوون ببێتەوە. دەرئەنجامەكە هەرچییەك بێت، ئەوا من گومانم هەیە لەوەی ئاشتییەكی درێژخایەن بێتە ئاراوە.
