هونەرمەندی ئیسپانی ئیفرێن لوپێز بۆ گوڵان:هونەر و كولتووری كوردی تایبەتمەندیی خۆی هەیە و شایستەی ناساندنی زیاترە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی
ئیفرێن لوپێز ساڵی ١٩٧٢ لە ناوچەی ڤاڵنسیا لە ئیسپانیا لەدایك بووە، موزیكژەنێكی ئیسپانییە كە چەندین ئامێر دەژەنێت، ئاهەنگساز، بەرهەمهێنەر و ئەندازیاری دەنگە، و لە ئاستی نێودەوڵەتی بە كارەكانی لە بواری موزیكی دەریای ناوەڕاست، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ناوەندی ئاسیا و موزیكی كۆنی ئەورووپا ناسراوە.
لە جیاتی ئەوەی تەنیا لە یەك ئامێردا تایبەتمەند بێت، زیاتر لە سێ دەیەی ژیانی خۆی تەرخان كردووە بۆ فێربوون و شارەزایی لە كۆمەڵێكی فراوان لە ئامێرە وەتەرییە كۆنەكان، بەتایبەتی چەرخی وەتەری، عود، ساز، ڕەباب، لاوتۆ، سەنتور و ئامێرە مێژووییەكانی دیكە.
لە دەرفەتێكدا چەند پرسیارێكمان ئاراستەی كرد.
*بە گیتارژەنین و موزیكژەنی ستۆدیو دەستت پێكرد، پاشان چوویتە جیهانی موزیكی كۆن و مقام، چی تۆی ڕاكێشا بۆ موزیكی ڕۆژهەڵات و كێشە ئیقاعییەكانی؟
-بۆ من، موزیك هەمیشە پێش هەموو شتێك ئامرازێك بووە بۆ هاوبەشكردنی ئەزموون و داهێنان لەگەڵ كەسانی دیكە، نەك تەنیا چالاكییەكی تاكەكەسی.
لەبەر ئەوە سەرەڕای ئەوەی لە تەمەنی زۆر كەم، لە ساڵانی نەوەدەكاندا وەك گیتارژەنی ستۆدیو دەستم بە كار كرد، كاتێك موزیك لە وڵاتەكەم گەشەی زۆری دەكرد، ئەم كارەم زیاتر وەك پیشەیەك سەیر دەكرد. نەك بۆ ئەوەی حەزم پێ نەبوو، بەڵكو جۆرێك دووری هەبوو لە نێوان من و ئەو كارە، لە هەمان كاتدا زۆر شت فێربووم لە بەرهەمهێنەرە بەتواناكانەوە كە لەگەڵیاندا كارم كرد، وەك پیشەی موزیكژەنی و ڕێكخستن و پابەندییەكانی ئەم پیشەیە، و هەموو لایەنە تەكنیكییەكانی تۆماركردنی دەنگ.
دواتر بووم بە ئەندازیاری دەنگ و بەرهەمهێنەری موزیك، ئەو توانایانەی كە دەزانیم ڕۆژێك سوودیان بۆم دەبێت.
لە هەمان كاتدا، زیاتر تێگەیشتم لە پەیوەندیی قووڵی نێوان موزیكی خۆمان و موزیكە ڕەسەنەكانی دیكەی دەریای ناوەڕاست، بەتایبەتی باكووری ئەفریقا، یۆنان و توركیا.
لەو كاتەدا گرووپی فۆلكلۆری پێشكەوتووی ڤاڵنسی (Al Tall) هەبوو، زۆرجار هاوكارییان لەگەڵ موزیكژەنانی ناوچەكە دەكرد و ئەوانیان بۆ ڤاڵنسیا دەهێنا، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی دەنگ و شێوازێك بناسین كە سەرەڕای جیاوازیی شوێنی سەرچاوەیان، بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر ناسراو بوون. هەمیشە هەستم بەوە كردووە كە دەبێت سەرچاوەی شتەكان بدۆزمەوە و ڕەگ و ڕیشەی هەموو جۆرەكانی دەربڕینی هونەری، لەوانە موزیك، شوێن بكەمەوە.
بۆیە بەشێكی زۆر لە ژیانم تەرخان كردووە بۆ خوێندنەوەی مێژوو و میراتی موزیكیی نیشتمانم، ئەمە گەشتێكی بێكۆتاییە، هەرچی زیاتر قوڵ دەبیتەوە، زیاتر پەیوەندییە زۆرەكان لە نێوان كولتوورەكان دەبینیت و دەزانیت كە هەر سیستمی موزیكی و زمان و نەریتی هونەرییەك چۆن دەتوانێت كاریگەری لەسەر یەكتر هەبێت، ئەم شتە تا ئەمڕۆ سەرسامم دەكات و یەكێكە لە سەرچاوە گرنگەكانی ئیلهامم بۆ بەردەوامبوون لە فێربوون.
*هەوڵت داوە ئامێرەكانی وەك چەرخی وەتەری، عود، ساز و ڕەبابە فێربیت، پەیوەندیی ڕۆحی و تەكنیكیت لەگەڵ هەر یەك لەم ئامێرانە چۆنە؟
-زۆربەی ئەوە پەیوەندی بەو تەنیاییەوە هەبوو كە لە ساڵانی سەرەتایی ژیانم وەك ئاهەنگساز تێیدا بووم، كاتێك دەستم بە پەرەپێدانی زمانێكی موزیكی كرد كە هەستم دەكرد پێویستە خۆم دروستی بكەم. هەر كاتێك دەمتوانی دەنگی نوێ یان نەریتێكی موزیكی نوێ بۆ كارەكانم زیاد بكەم، هیچ هەڵبژاردەیەكم نەبوو جگە لەوەی بۆ خۆم فێری ببم.
بەم شێوەیە، بە سرووشتی و بێ ئەوەی ئامانجم ئەوە بێت كە شارەزا بم لە هەموو ئامێرێك، دەستم كرد بە خوێندی ئامێرە جیاوازەكان، لەگەڵ نەریتەكانیان، سیستمە تیۆرییەكانیان و بارودۆخی كولتوورییان، بۆ ئەوەی بە قووڵترین شێوە تێیان بگەم.
وەك منداڵێك بووم كە تەنیا بۆ زانین یاری دەكات؛ ئامێرەكانم تاقی كردەوە، تا بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر بۆ خۆشم تێگەیشتم كە لە هەندێك لەو ئامێرانەدا كە خۆشم ویستبوون، توانای ژەنینیانم هەیە.
من خۆم لە بنەڕەتدا زیاتر وەك ئاهەنگساز و دروستكەری پڕۆژە موزیكییەكان دەبینم، نەك تەنیا ئامێر ژەنێك، هەرچەندە بەڕاستی چێژ لە بەشداریكردن وەك ئەداكار لە پڕۆژەكانی كەسانیتر وەردەگرم.
هەر ئامێرێك هەست و سۆزێك دروست دەكات كە هیچ ئامێرێكی دیكە ناتوانێت بە تەواوی دووبارەی بكاتەوە، دەكرێت باشترین عودژەنی جیهان بیت، بەڵام هەندێك دەنگ و توانای دەربڕین هەیە كە بە ئاسانی لە چەرخی وەتەری دەردەكەون، و عود ناتوانێت پێیان بگات، بە پێچەوانەوەش هەمان شتە.
یەكێك لە گەورەترین سوودەكانی ژەنینی چەندین ئامێر و چوونە ناو نەریتە موزیكییە پەیوەستەكان بەوانە، ئەوەیە كە توانای بینینی موزیك لە دیدگای جیاواز و زۆر پەرە پێ دەدات.
چوونە ناو مێژووی هەر ئامێرێك و تێگەیشتن لە سرووشتی تایبەتی ئەو، كە بە مێژوو و دۆخی كۆمەڵایەتی و كولتووری و تەنانەت سیاسی و ئاینییەوە كاریگەرن، ئەزموونێكی زۆر دەوڵەمەندە، بەڵام لە هەمان كاتدا پڕە لە ئالنگارییش.
سەرنجڕاكێشە كە وشەی “ئامێر” لە زمانی ئینگلیزی هەمان مانای “ئامراز” هەیە، بەڵام ڕاستی ئەوەیە زۆرێك لە ئامێرە میللییەكان هەڵگری بەهایەكی قووڵی ڕەمزیین؛ زۆرجار ناسنامە، مێژوو، بیرەوەری و نەریت نیشان دەدەن، من پێموایە پێویستە لەم ڕوانگەیەشەوە لە موزیك بڕوانین، نەك تەنیا وەك سەرچاوەی چێژ و جوانیی هونەری.
*لەژێر دەستی مامۆستایانی گەورە لە یۆنان، توركیا، ئێران و ئەفغانستان خوێندوتە، گرنگترین وانە موزیكی یان فەلسەفییەكان كە لەم مامۆستایانەوە وەرتگرتووتە چین و ئایا هێشتا لەگەڵت ماون؟
-وانەكان زۆرن و پەیوەندی نێوان مامۆستا و قوتابی بە هیچ جۆرێك بە هیچ پەیوەندییەكی دیكە ناگۆڕدرێتەوە، بۆ قوتابی زۆر گرنگە تەنیا گوێ لەوە نەگرێت كە مامۆستاكەی چی دەڵێت، بەڵكو سەیری هەموو ئەو شتانەش بكات كە ئەو مامۆستایە نیشانی دەدات و ئەو شێوازەی دروستكردوویەتی لە نەوازین و بیركردنەوە لە موزیك.
پێم وایە مرۆڤ لە سەرەتادا دەبێت خۆی تەسلیمی ئەم پرۆسەیە بكات؛ واتە متمانە بە مامۆستا بكات و ڕێنماییەكانی جێبەجێ بكات، بەڵام لە هەمان كاتدا گرنگە كە كەسایەتی خۆی لەدەست نەدات.
لە كۆتاییدا دەبێت ڕێگە بدات دەنگ و شێوازی تایبەتی خۆی لە ژەنیندا دەربخات، لەگەڵ ڕێزگرتنێكی قووڵ بۆ گشت ئەو كەسانەی كە بەشدار بوون لە پاراستن و گواستنەوەی ئەم هونەرە تا گەیشتووەتە ئێمە.
مامۆستاكانم زۆر زیاتر لە تەكنیكی موزیك فێریان كردم. تەكنیك و هەموو شتە پەیوەستەكانم لێیانەوە فێر بووم، هەروەها شتەكانی دیكەی ژیانی موزیكژەنیش فێربووم وەك: چۆن پڕۆژەی موزیكی دروست بكەم، چۆن لەسەر سەكۆ ڕەفتار بكەم، چۆن مامەڵە لەگەڵ هاوكارە موزیكژەنەكان بكەم، و چۆن خۆم لە كاتی گەشت بپارێزم بۆ ئەوەی هەمیشە باشترین توانای خۆم پیشان بدەم.
پێم وایە خوێندنەوەی هەر بوارێك بە قووڵی، بە ناچاری كاریگەری لە دروستبوونی كەسایەتی مرۆڤ دەكات، ئەمە ڕۆحمان پاكتر دەكات و یارمەتیمان دەدات ببین بە باشترین نموونەی خۆمان. لە حاڵەتی مندا، ئەو بوارە موزیك بوو، بەڵام بۆ كەسێكی دیكە دەكرێت هەر شتێكی ڕاستەقینەی دیكەی ژیان بێت.
*شێوازی هونەریت بە توانای بەستنەوەی نەریتە ئەورووپییەكانی سەردەمی ناوەڕاست لەگەڵ موزیكی زیندووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیا ناسراوە، ئایا ئەم كولتوورە موزیكییە جیاوازانە لە ڕووی جوگرافیایییەوە لە كوێ یەك دەگرن؟
-پێم وایە مەیلی ئێمە بۆ دروستكردنی وێنەی گشتی، یەكێكە لە گەورەترین بەربەستەكان بۆ دۆزینەوەی ئەم پەیوەندییانە.
هەرچەندە ئەم وێنە گشتییانە بەشێكن لە گەشەی مرۆڤ و هەندێك جار یارمەتیدەر دەبن بۆ تێگەیشتن لە جیهان، بەڵام كاتێك دەمانەوێت بە ڕاستی كەسێك یان كولتوورێك بناسین، زۆر زیانبەخشن.
بۆ نموونە ئەگەر كەسێك سبەی من ببینێت، ئاسانە پێش ئەوەی قسەم لەگەڵ بكات، تەنیا بە پشتبەستن بە پۆلێنكردنەكان بیرۆكەیەكی جێگیر لەبارەی منەوە دروست بكات: «ئیفرین پیاوێكی ئیسپانی سپی پێستە، تەمەنی ٥٣ ساڵە، موزیكژەنە...» و هتد.
هەر یەك لەم ناونیشانانە هەندێك گریمانە لەخۆ دەگرێت كە دەكرێت ڕێگری لە پەیوەندییە ڕاستەقینەكە لەگەڵ ئەو كەسەی بەرامبەرمان بكات، لە چاو ئەو كەسەدا من تەنیا دەبمە «موزیكژەنێكی ئیسپانی سپی پێست و ٥٣ ساڵ»، لە كاتێكدا ڕاستی ئەوەیە ئەمە تەنیا بەشێكی زۆر بچووكە لە ناسنامەی من.
شێوە هونەرییەكان دەكرێت جیاواز بن، بەڵام ناوەڕۆكی ناوخۆیییان زۆر هاوشێوە بێت.
سەبارەت بە پەیوەندی نێوان نەریتە ئەورووپییەكانی سەردەمی ناوەڕاست و كولتوورە موزیكییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەرەتا دەبێت ئاماژە بەوە بكەم كە من خەڵكی ڤاڵنسیام، ئەو ناوچەیەی كە لە ماوەی دەسەڵاتی ئیسلامی لە ئەندەلوسدا، ژیانێكی زۆر دەوڵەمەندە لە داهێنان و تێكەڵبوونی كولتووری تێدا بوو.
كاتێك ئیسپانییەكان خۆیان بە سادەیی بە «ئەورووپی» دەناسێنن، هەندێك جار ئەم ڕاستییە لەبیر دەكەین، چونكە هەشت سەدەی شارستانییەتێكی پێشكەوتوو دەسڕینەوە كە كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر دەریای ناوەڕاست، ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی نزیك داناوە، ئەم میراتە هێشتا لە بیناسازی، خواردن، زمان و تەنانەت كەسایەتیی خۆماندا دیارە.
بۆ كەسێك لە شوێنی من، هەستكردن بە نزیكی لەو كەوانە كولتوورییەی كە لە باكووری ئەفریقا دەست پێ دەكات و بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دوورتر دەگات، شتێكی سرووشتییە.
*چۆن هاوسەنگی دەكەیت لە نێوان پابەندبوون بە یاسا ئەكادیمییەكانی مقامە كۆنەكان و ئازادیت وەك موزیكژەن و ئاهەنگسازێك كە دەتەوێت شتێكی نوێ دروست بكەیت؟
-ئەگەر سەیری مێژوو بكەین، ئەو موزیكژەن و هونەرمەندانەی كاریگەرییەكی بەردەوامیان جێ هێشتووە، زۆرجار داهێنەر بوون، ئەوان بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی ئەوەی لە پێش خۆیان وەرگیراوە دووبارەیان نەكردووەتەوە، بەڵكو لە نەریتەكانی بەردەست تێگەیشتوون، پاشان خۆیان لە ناو ئەو زمانەدا دەربڕیوە و بە دەنگی تایبەتی خۆیان، خەیاڵ و داهێنانیان ئەو سیستمە موزیكییەیان فراوان كردووە.
كاتێك وانە دەربارەی نەریتە موزیكییە جیاوازەكانی مقام پێشكەش دەكەم، هەندێك جار هەست بە نائاسوودەیی دەكەم، چونكە زۆرجار ناچارم بە قوتابیانم بڵێم: ئەمە بە تەواوی ڕاست نییە، دەبێت ئەمە یان ئەوە بگۆڕیت، هەست بە بەرپرسیارێتی دەكەم، چونكە هەوڵ دەدەم نەریتێكی زیندوو وەك ئەوەی خۆم فێربووم بگوازمەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا، هەمیشە هانیان دەدەم بۆ ئارامگرتن و خۆڕاگری، چونكە كاتێك ئەم زمانە موزیكییە نوێیە بە ڕاستی فێر دەبن، دەبینن كە جیهانێكی نزیكەی بێكۆتایی لە تواناكانی داهێنانیان بۆ دەكاتەوە، بەم پێیە سیستمی موزیك وەك زمانی قسەكردن وایە، هەرچی زیاتر یاساكان فێرببیت و هەرچی زیاتر پابەندی و ڕێكخستن جێبەجێ بكەیت، لە كۆتاییدا دەوڵەمەندتر دەبیت لە زانیاری.
مرۆڤ زۆرترین ئازادی لە دەربڕین بەدەست دەهێنێت كاتێك سنوورداربوون و ڕێساكان قبوڵ دەكات.
*چ زانیارییەكت دەربارەی هونەر و موزیكی كوردی هەیە؟
-بەخۆشحاڵییەوە دەرفەتم هەبووە هاوكاری لەگەڵ هونەرمەندانێك لە ناوچە جیاوازەكانی كوردستان بكەم.
لە ڕاستیدا، یەكەم شت كە هەر كەسێك كە دەچێتە ناو ماڵەكەم دەیبینێت، تابلۆیەكە كە لەلایەن گەنجێكی كوردەوە پێشكەشم كراوە، دوای وۆركشۆپێكی موزیكی لە شاری وان كە لە كوردستانی توركیا، لە كەناری دەریاچەی وان پێشكەشم كردبوو.
من زۆر سەرسام و حەز بە كولتووری گەلی كورد دەكەم و خۆشەویستییەكی زۆرم بۆی هەیە، جارێكی دیكە بەهۆی موزیكەوە دەرفەتم پێ درا كە كەلتوورەكەیان بناسم، گرنگیی پێ بدەم و ڕێزیان بگرم.
وەك كەسێك لە ڤاڵنسیا هەست بە پەیوەندییەكی بەهێز لە ڕێگەی زمانەوە دەكەم.
زمانی خۆم كەتەلۆنییە، لە ناوچەكەماندا زمانمان ڕووبەڕووی پاشەكشێیەكی بمێنێتەوە.
من ئەم زمانە لە موزیك و ژیانی ڕۆژانەی خۆمدا بەكار دەهێنم، چونكە نامەوێت ون بێت، ئەم بابەتە زۆرجار لەگەڵ هاوڕێ كوردەكانم باسمان كردووە، چونكە ئەزموونی ئەوان زۆر نزیكە لە ئەزموونی من.
*ئایا پەیوەندیی ڕاستەخۆت لەگەڵ هونەرمەندانی كورد هەیە، گوێت لە كارە موزیكییەكانیان بووە؟
-من لەگەڵ ژمارەیەك موزیكژەنی كورد یان ئەوانەی پسپۆڕی میراتی موزیكی كوردین و كارم لەگەڵیان كردووە، لەوانە «ئیرتان تەكین، حوسێن زەهاوی، عەلی تاكبەش، سەكینا تیانا، كۆرۆش گەڤزینە و ڤەكا ئەلیر» گوێم لە شێوازی موزیكی و كارەكانی موزیكژەنانی وەك (ئارام تیگران) لە ژەنینی ئامێری جەمبوش، و محەمەد شێخۆ لە ژەنینی بزقدا بووە، هەروەها زۆر گرنگی بە ئامێری دەف دەدەم، بە ڕادەیەكی مامناوەندی فێری بوومە و لە موزیكی تایبەتی خۆمدا بەكارم هێناوە.
*پێگەی موزیكی كوردی لە كوێی هونەرە موزیكییە جیهانییەكان و نەریتە كانی جیهاندا وەستاوە؟
-پێم وایە موزیكی كوردی نەریتێكی زیندوو و بەهێزی زۆر تایبەتە و بە ڕوونی كاریگەریی لەسەر هەموو كولتوورەكانی دەوروبەری هەیە، لە هەمان كاتدا كاریگەرییان لێ وەرگرتووە و هەندێك لە توخمەكانیانی تێكەڵ كردووە.
ئەم موزیكە ناسنامەیەكی زۆر تایبەتی هەیە، هەر كەسێك لە ئێران، توركیا، سووریا یان عێراق كە تەنیا كەمێك سەرنجی لە موزیك بدات، دەتوانێت بە خێرایی ئەو شێوازە تایبەتییە بناسێتەوە كە موزیكژەنی كورد چۆن دەڵێت یان دەژەنێت، هەروەها ئەو پەیوەندییە قووڵەی نێوان موزیكی كوردی و ناسنامەی كوردی، وەك ئامرازێك بۆ پاراستنی مێژوو، زمان و بیرەوەریی كۆمەڵایەتی، بەهایەكی زیاتر لە تەنیا چێژی جوانی هونەریی پێ دەدات، ئەمە تەنیا هونەرێك نییە بۆ كاتبەسەربردن، بەڵكو دەربڕینێكی سەرەكییە بۆ بەردەوامیی كولتووری و ناسنامە.
*چۆن دەتوانرێت هونەری كوردی پەرە پێ بدرێت و پشتگیری بكرێت بۆ ئەوەی لەگەڵ هونەرەكانی كولتوورەكانی دیكەی جیهان بوەستێت؟
-هونەر و كولتووری كوردی تایبەتمەندیی هونەریی بەهێز و جیاوازی هەیە و شایستەی ناساندنی زیاترە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، نەریتەكانی وەك گۆرانییەكانی دەنگبێژە میللییەكان یان ئامێری دەف، نموونەی زۆر جوانی ئەم میراتە هونەرییەن، بەتایبەتی دەف لە ساڵانی ڕابردوودا تا ڕادەیەك لە ئەوروپا ناسراوە، پێم وایە ئەگەر خەڵك تەنیا خودی ئامێرەكە نەناسن، بەڵكو ئەو جیهانە كولتووری و ڕۆحییەش تێبگەن كە لێی سەرچاوەی گرتووە، ئەوا هەڵسەنگاندنیان بۆ تەواوی میراتی هونەری كوردی قووڵتر و دەوڵەمەندتر دەبێت.
