چیمەن ڕەحمانی بۆ گوڵان:پێویستە هونەرمەند مێژوو و ڕەسەنایەتی هونەری خۆی بپارێزێت و لە دەستی نەدات
هونەرمەندی ڕۆژهەڵاتی كوردستان «چیمەن ڕەحمانی» یەكێكە لە دەنگە خۆش و بەرچاوەكانی گۆرانیی ڕەسەنی كوردی. بە دەنگێكی پڕ لە هەست و شێوازێكی سادە و ڕاستەوخۆ، توانیویەتی هونەری گۆرانیی كوردی پارێزێت و بیگەیەنێت بە نەوەكانی داهاتوو.
گۆرانییەكانی زۆرجار باس لە ژیان، خۆشەویستی، و ژینگەی كوردستان دەكەن و ڕەگیان لە كولتوور و فۆلكلۆری گەلەكەی هەیە. لە ڕێگەی هونەرەكەی، دەق و مۆسیقای ڕەسەن زیندوو دەكاتەوە و ڕۆڵێكی گرنگ دەبینێت لە پاراستنی ناسنامەی هونەری كوردی. لە دەرفەتێكدا چەند پرسیارێكمان ئاراستەی كرد.
*هونەر چ ڕۆڵێكی تایبەتی هەیە لە پاراستن و بەرزكردنەوەی ناسنامەی نەتەوایەتی كوردی؟
-بە بۆچوونی من، هونەر و مۆسیقا بە تایبەتی، لە هەموو سەردەم و قۆناغەكانی مێژوودا ڕۆڵێكی گەورەیان هەبووە لە پاراستنی ناسنامە و زمانی وڵاتان و نەتەوەكاندا، چونكە مۆسیقای هەر سەردەمێك دەربڕینی ڕاستەقینەی ڕووداوەكانی ئەو كۆمەڵگایە لەو كاتەدا.
لەم سەردەمەدا، ئەگەر مۆسیقا بە ڕەنگ و بۆیەی كوردایەتی ڕەنگ بكرێت، بەتایبەتی لەو بارودۆخانەی كە پەرەپێدانی كولتوور و زمان لە ئاستی پێویستیدا نییە، ئەوا هونەر دەتوانێت ڕۆڵێكی سەرەكی ببینێت لەم بوارەدا.
*ئایا هونەرمەندانی كورد لە دەرەوەی كوردستان (دیاسپۆرا) هونەرەكەیان زیاتر بەرز دەكەنەوە بەو هەستە نەتەوایەتییە، یان لابردنی ژینگەی كوردی كاریگەریی نەرێنی لەسەریان دەبێت؟
-ئەگەر هونەرمەند لە ئاستی ئابووریدا كێشەی نەبێت، چ لە ناو وڵاتدا بێت چ لە دەرەوەی وڵات، ئەوا دەتوانێت بە شێوەیەكی باش كار بكات و هونەرەكەی پەرە پێ بدات، ئەمەش كاریگەرییەكی زۆری هەیە لەسەر پاراستنی كولتوور و ناسنامەی نیشتمانی كوردی، بەڵام ئەگەر بارودۆخی ئابووری و ژیانی هونەرمەند و مرۆڤ بە گشتی باش نەبێت، ئەوا ناتوانێت داهێنان بكات و ئەو بەرهەمە هونەریانەی پێشبخات كە خۆی حەز دەكات ئەنجامیان بدات.
هونەرمەندانی كوردی دیاسپۆرا دەتوانن سوود لە هونەر و مۆسیقای بیانی وەربگرن و هونەری خۆیان بەرەو ئاستی جیهانی پەرە پێ بدەن، دووریی هونەرمەند لە وڵات كاریگەرییەكی زۆری نییە لەسەر ئەوەی بتوانێت خۆی پێش بخات یان داهێنان بكات، چونكە هونەری كوردی زۆر دەوڵەمەندە، ئەگەر ئەم هونەرمەندە ڕەگ و ڕیشەی ڕاستەقینە و قووڵی هەبێت، ئەمە كێشەیەك نابێت بۆی.
پێموایە دووربوون لە وڵات زۆر جار سوودی زیاتری دەبێت بۆ دەربڕینی خۆشەویستی بۆ وڵات، چونكە هونەرمەند لە غوربەتدا زیاتر لەو كاتەی لە ناو وڵاتی خۆی دەبێت، دەتوانێت گوزارشت لە كارەكانی بكات.
*كێشەكانی هونەرمەند جۆراوجۆرن، ئایا هونەرەكانیان یەكگرتووە، یان جیاجیایی سیاسی كاریگەریی لەسەر درووست كردووە؟
-جیاوازیی سیاسی كە كاریگەریی لەسەر هونەرەكە هەبێت، لەوانەیە كاریگەریی لەسەر ناوەرۆكی ئەم كارە هونەرییە هەبێت، بۆ نموونە ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان هونەرمەندمان هەیە كە زیاتر لە كارە سیاسییەكانەوە نزیكە، هونەرمەندمان هەیە زیاتر كاری ئەڤینداری پێشكەش دەكات، پێویستە ئەم هونەرمەندە لە ڕۆژهەڵات، باكوور، ڕۆژئاوا یان لە باشوور بژی، بۆ ئەوەی لەو ڕێچكەیە بەردەوام بێت، ئەمە دەگەڕێتەوە سەر ئەو هونەرمەندە، بەڵام ئەگەر لە ڕەنگ و ستایلی مۆسیقییەوە باسی بكەین ئەوا هونەرمەندانی ڕۆژهەڵات كاریگەریی مۆسیقای فارسییان بەسەرەوە دەبێت، لە باشور و ڕۆژئاوا بێت كاریگەریی عەرەبی و لە باكووریش بێت كاریگەریی توركیان بەسەرەوەیە، بە هەمان شێوە كاریگەریی زمانیش بە ئاشكرا دیارە، وشەی ئەو نەتەوانە لە گۆرانییەكاندا زۆر هەستی پێ دەكرێت، بمانەوێ و نەمانەوێ ئێمە چەندین ساڵە بووینەتە بەشێك لە وڵاتێكیتر و ئاساییە بكەوینە ژێر كاریگەرییان.
*هونەرمەندێك كە بە زمانی دیكە گۆرانی بڵێت، ئایا هەمان كاریگەریی هەیە لە دروستكردنی هەستی نەتەوایەتی؟
-بە دڵنیاییەوە دەتوانێت ئەو هەستەی كوردایەتی درووست بكات، لەوانەیە ئەگەر بە كوردی كار بكات و بیر بكاتەوە دەتوانێت زیاتر لە لایەنی نەتەوەییە بەرهەمەكانی پێشكەش بكات و هەستی نەتەوایەتی بەرزتر بێت، من زۆر كەس دەناسم لە ڕۆژهەڵات هەر لە منداڵییەوە بە فارسی قسە دەكەن و دایك و باوكیشیان هەر بە فارسی قسەیان لەگەڵ كردووە، بەڵام كاتێك كە زانیویانە ڕیشەیان كوردییە، ئێستا بوونەتەوە چالاكوانی بەرچاوی بواری سیاسی، ئەمە بۆ هونەرمەندیش بە هەمان شێوەیە، بۆ نموونە ئێستا گۆرانیی (كورمانجی هەرە گولێ) بووتە ترێند و لە تەواوی دنیا ناوبانگی دەركردووە و وای كردووە هونەری كوردی زیاتر بناسرێت، وابزانم ئەو كەسەی ئەو گۆرانییەی داهێناوە خۆی بە زمانی ئەڵمانی قسە دەكات، بەڵام ئەو بەرهەمەی زۆر بە جوانی بە زیرەكیی دەستكرد كردووە و هەستی كوردی لە ئاستێكی بەرزدا دەربڕیوە، بۆیە مەرج نییە بە كوردی بنووسی بۆ ئەوەی هەستی كوردایەتی بە باشی دەرببڕی.
*هونەری «سیاسی و هونەری فەرهەنگی» كامیان زیاتر بەردەوامییەكی درێژخایەنی هەیە لە درووستكردنی ناسنامەی نەتەوایەتیدا؟
-هونەری سیاسی مێژوویەكی دیاریكراوی هەیە و بۆ سەردەمێكە و زۆرجار بە گۆڕانكاریی سیاسی ئەو بوون و كاریگەرییەی نامێنێت، بەڵام هونەری فەرهەنگی بەردەوامە و لە مێژوودا دەمێنێتەوە، ئەو زوڵم و زۆرەی لە كورد كراوە، سەدان ساڵە هەیە، وایخواستووە كە ئەو هونەرە سیاسییە هەبێت.
*ئایا هونەرمەندانی كورد بەرپرسیارێتیان تەنیا لە پاراستنی شێوازی ڕەسەنی هونەری كوردی (وەك مۆسیقای مەقامی، خەڵكی، نەخشی كلاسیكی) هەیە، یان گۆڕانی شێواز و نوێكردنەوە بەشێكی سرووشتییە لە مێژووی هونەری هەر نەتەوەیەك؟
-یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی هونەر ئەوەیە كە بەردەوامە نوێكاریی بەسەردا دێت، پاراستنی هونەری ڕەسەنیش لەوەدایە كە بەرهەم و مەقاماتی ڕەسەنمان هەیە، پێویستە بە شێوازی نوێ خۆی تازە بكاتەوە، من ماوەیەك پێش ئێستا گۆرانییەكی (حوسێن عەلی)م بیست، ئەوەی كە دەڵێ لە (سلێمانی بەو لاوە) ئێستا ڕیمیكسی جوانیان لەسەری كردووە، بەتایبەتی بۆ سەیران و چوونە دەرەوە، بەو كارە كەسێك ئەگەر مۆسیقای كوردییش نەناسێت، دەتوانێت (حوسێن عەلی) بناسێت، پێم وایە نوێكردنەوەی هونەر بەشێكی سرووشتییە بۆ ئەوەی هونەرەكە بەردەوام بمێنێت، زۆر كاری دیكەش لەم شێوەیە ئەنجام دراون، كە وات لێ دەكات ئەگەر بەدوایدا بگەڕێیت، بۆت دەردەكەوێت كە ئەم گۆرانییە خۆشە پێش چەندین ساڵ پێشكەش كراوە.
*كاتێك هونەرمەندێكی كورد شێوازی نێودەوڵەتی (وەك هیپ-هۆپ، ئەبستراكت، ڕاپ و جاز) بەكار دێنێت، بۆ گەیاندنی ناوەڕۆكی كوردی، ئایا ئەوە پاراستنی كولتوورە یان تێكەڵكردنی كولتوور؟
-من خۆم حەزم لەو جۆرە هونەر و تێكەڵكردنی كولتوورە نییە، هەر شێوازێك پێویستە مێژوو و ڕەسەنایەتیی خۆی بپارێزێت و لە دەستی نەدات، ئێستا پۆپ و ڕاپی كوردیمان هەیە، بەڵام زۆر حەز ناكەی گوێی لێ بگری، چونكە هەست دەكەی خەریكە گوێت ئازار دەدات، كار هەیە گوێی لێ دەگرێت تەنیا وشەكانی كوردییە، ئەوانیش بە جوانی ناڵێنەوە، ئەمە چۆن گوزارشت لە هونەری كوردی دەكات كە هیچ ڕەنگ و بۆنی كوردیی تێدا نییە.
*ئایا دامەزراوە فەرهەنگییەكان و حكوومەتی هەرێمی كوردستان، بەپێی پابەندییەكانیان پشتیوانی لە پاراستنی هونەری كلاسیكی دەكەن، یان زیاتر سەرنجیان لەسەر ئەوەیە كە گرنگیی جیهانییان هەبێت؟
-لەبەر ئەوەی من لە هەرێمی كوردستان ناژیم، زانیاریم لەسەر دامودەزگا حكومی و فەرهەنگییەكانی ئەوێ نییە، بۆیە ناتوانم وەڵامی بدەمەوە.
*زیرەكیی دەستكرد ئەتوانێت هونەری كوردی بەرهەم بهێنێت، وەك گۆرانی، وێنە، هەڵبەست بە شێوازی كوردانە، بەڵام بە ئەزموونی ئینسانی نەبێت. ئایا ئەمە خەتەرێكی ڕاستەقینەیە بۆ ئەوەی هونەرمەندانی كورد شوێنیان لەدەست بدەن، یان ئامرازێكی نوێیە بۆ بڵاوبوونەوەی كولتووری كوردی؟
-ئێستا بە ژیریی دەستكرد زۆر گۆرانیی خۆش و دەنگبێژی خۆش و جوان خەریكە دەردەكەون، خەڵكیش هەمووی حەزی پێ دەكات. وەكو نموونە هەر ئەو ‹كرمانجی هەرەگولێ› كە گوتم، شتێكی زۆر باش بوو بۆ ئەوەی كە هونەری كوردی بە تەواوی دنیا بناسرێت. ئێستا لە تەواوی دنیا هەمووی خەریكە دەیڵێت، كەسێك كە دەیڵێت ئەو گۆرانییە هەرە كورمانجی هەرەگولێ، هەر هێنە هۆشیار دەبن و دەزانن كورمانجی هەرەگولێ واتە چی؟ كورمانج كێیە؟ بۆیان دەردەكەوێت كە كوردە، كورد كێیە؟ كورد دەناسن، مۆسیقای كوردی دەناسن، ئەو شتێكی باشە بۆ كلتوری كوردی بۆ ئەوەی كە جیهانیی بكاتەوە، بەڵام ئەوەی كە شوێنی هونەرمەندان بخاتە مەترسی، یان شوێنی هونەرمەند نەمێنێت، هەر ئەو ژیریی دەستكردەش دەبێت كەسێك دروستی بكات، واتە دەبێت مرۆڤ ئەو مۆسیقایە و ئەو شتە بە ژیریی دەستكرد دروست بكات، بەڵام بۆ گۆرانیبێژ ئەگەر بێژین دەتوانێت تا ڕادەیەك شوێنی گۆرانیبێژ بخاتە مەترسی، تەنیا لە ئاستی دیجیتاڵدا دەتوانێت. بۆ مۆسیقای ڕاستەوخۆ، بۆ مۆسیقای زیندوو، ئیتر ژیریی دەستكرد ناتوانێت مۆسیقای زیندوو پێشكەش بكات.
ئەوە بەشێكیەتی، بەشێكی تریش من پێم وایە كە دوای ماوەیەك كە خەڵك زۆر گوێی لە ژیریی دەستكرد بێت، ئێستا من خۆم كە زیاد گوێم لە ژیریی دەستكرد گرتووە، هەر دەنگێك ببیسم دەزانم كە ئەوە ژیریی دەستكردە. بۆ ئەوەی كە هێندێك هەوا هەیە لەو دەنگەدا، زوو دەزانی كە ئەوە ژیریی دەستكردە و مرۆڤ نییە، بۆیە پێم وایە دوای ماوەیەك بۆ خەڵك ئەمە تێكراری دەبێتەوە. خەڵك دوای ماوەیەك دەگەڕێتەوە بۆ شوێن ئەو شتە ڕاستەقینەیە و بۆ ئەوەی كە شتێكی دەستكردە، ئەمەش هەر وەكو نەشتەرگەریی جوانكارییە، زۆر خەڵك بە دوایدا دەچن و دەیكەن، قیافەكان زۆر دەگۆڕێت، بەڵام ئێستا ماوەیەكە خەڵك حەزی لە قیافەی ڕاستەقینەیە، واتە حەزی لەو شتە دەستكردە نییە. پێم وایە بۆ ژیریی دەستكردیش وا بێت بۆ گۆرانیبێژەكان، دوای ماوەیەك خەڵك بگەڕێتەوە شوێن دەنگە ڕاستەقینەكان، نەك دەنگێكی دەستكرد.
