لە نوێترین ڕاپۆرتی فەرمیی فەرمانگەی میدیا و زانیاریی سەر بە سەرۆكایەتیی ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، ئامار و داتای ورد لەسەر پڕۆژەكانی پەرەپێدانی ژێرخانی كەرتی ڕێگاوبان بڵاوكراونەتەوە. ڕاپۆرتەكە كە قۆناغی نێوان تەممووزی ساڵی ٢٠١٩ تاوەكو ئایاری ساڵی ٢٠٢٦ دەگرێتەوە، تیشك دەخاتە سەر هەوڵەكانی دامەزراوەكانی حكومەت بۆ نۆژەنكردنەوە و دروستكردنی تۆڕی ڕێگاوبانەكان بە ئامانجی ئاسانكردنی هاتوچۆ و بەرزكردنەوەی ئاستی سەلامەتیی هاووڵاتییان لە سەرجەم پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆكانی هەرێمی كوردستاندا. بەپێی بەڵگەنامە فەرمییەكان، لەم ماوەیەدا توانراوە چەندین پڕۆژەی جیاواز لەسەر سێ سەرچاوەی دارایی سەرەكی جێبەجێ بكرێن كە گرنگترینیان بوودجەی وەبەرهێنان، بوودجەی ئاسایی و تەرخانكردنی داهاتی وێستگەكانی كێشكردنن.

1- پڕۆژە تەواوبووەكان و قەبارەی وەبەرهێنانی دارایی

بەپێی زانیارییەكانی ڕاپۆرتەكە، كۆی گشتیی ئەو پڕۆژە ڕێگاوبانانەی كە لە ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠١٩ بۆ ٢٠٢٦ بە تەواوەتی جێبەجێ كراون گەیشتووەتە ٨١٠ پڕۆژە. ئەم پڕۆژانە بە تێچووی كۆی گشتیی ١ تریلیۆن و ٥٧ ملیار دینار خراونەتە خزمەت هاووڵاتییانەوە. لە ڕێگەی ئەم وەبەرهێنانە داراییەوە، توانراوە تۆڕێكی فراوان بە درێژایی 3،055 هەزار كیلۆمەتر ڕێگای نوێ دروست بكرێت، یان ڕێگا كۆنەكان بە شێوازێكی زانستی نۆژەن بكرێنەوە. پڕۆژە تەواوبووەكانی سەر بوودجەی وەبەرهێنان، بەشێكی سەرەكیی ستراتیژیەتی بەستنەوەی شار و شارۆچكەكانیان پێكهێناوە، بە شێوەیەك كە تەنیا لەم سێكتەرەدا ١٠٤ پڕۆژە بە گوژمەی ٩٨٦ ملیار دینار جێبەجێ كراون و درێژایی 1،599 هەزار كیلۆمەتر ڕێگایان گرتووەتەوە، لەگەڵ دروستكردنی دوو كیلۆمەتر و 450 مەتر تونێل و ٩٢٨ مەتر پرد.

2- دابەشبوونی جوگرافیی پڕۆژە تەواوبووەكانی وەبەرهێنان

شیكاریی داتاكانی ڕاپۆرتەكە پێشان دەدات كە پڕۆژەكان بەپێی پێویستی و چڕیی دانیشتووان بەسەر ناوچە جیاوازەكاندا دابەش كراون. لەم چوارچێوەیەدا، پارێزگای هەولێر پشكی شێری بەركەوتووە بە جێبەجێكردنی ٢٧ پڕۆژە بە تێچووی 470،7 ملیار دینار. بە دوای ئەویشدا پارێزگای دهۆك دێت كە ١٩ پڕۆژەی تێدا جێبەجێ كراوە بە گوژمەی 322,8 ملیار دینار، لە كاتێكدا لە پارێزگای سلێمانی ٢١ پڕۆژە بە گوژمەی 115,8 ملیار دینار تەواو كراون.

ئیدارە سەربەخۆكان و ناوچەكانی دیكەش بەشدار بوون لەم پەرەپێدانەدا؛ ئیدارەی سەربەخۆی گەرمیان ٨ پڕۆژە بە گوژمەی 17,7 ملیار دینار، ئیدارەی سەربەخۆی سۆران ١٠ پڕۆژە بە گوژمەی 12,4 ملیار دینار، ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕین ٥ پڕۆژە بە گوژمەی 39,6 ملیار دینار، پارێزگای هەڵەبجە ١٣ پڕۆژە بە تێچووی ٣ ملیار دینار، و پڕۆژەیەكی گشتی لەسەر ئاستی هەرێم بە تێچووی 3,7 ملیار دینار جێبەجێ كراون.

3- پڕۆژە ستراتیژییە بەردەوامەكان و ئاستی جێبەجێكردنیان

جگە لە پڕۆژە تەواوبووەكان، ڕاپۆرتەكە تیشك دەخاتە سەر ئەو پڕۆژە ستراتیژییانەی كە لە ئێستادا لە قۆناغی جێبەجێكردندان و كاركردن تێیاندا بەردەوامە. ژمارەی ئەم پڕۆژانە ٢٢٧ پڕۆژەی ستراتیژییە كە بە درێژایی 2,239 كیلۆمەتر كاریان تێدا دەكرێت و بوودجەیەكی گەورەیان بۆ تەرخان كراوە كە دەگاتە ٤ تریلیۆن و ١٧٩ ملیار دینار. گرنگترین پڕۆژە ستراتیژییەكانی ژێردەست بریتین لە:

- «پڕۆژەی ڕێگای دووسایدی كۆیە – شەقڵاوە – قەندیل»: كە بە تێچووی ٩٧ ملیار و ٣٧٥ ملیۆن دینار كار دەكات و ڕێژەی جێبەجێكردنی گەیشتووەتە ٥٠٪.

- « پڕۆژەی دووسایدی كۆیە – هەولێر»: كە درێژاییەكەی ٤٨ كیلۆمەترە و بە بوودجەی ٦٨٣ ملیار دینار كار دەكات و تا ئێستا ٤٠٪ی كارەكانی جێبەجێ كراوە.

- «پڕۆژەی دروستكردنی ڕێگا و پردی بەستی شەمەرغە لە كۆیە»: بە تێچووی ١٠ ملیار و ٨٩٧ ملیۆن دینار كە ڕێژەی كاركردنی گەیشتووەتە ١٠٪.

- «پڕۆژەی دووسایدی دووكان – چوارقوڕنە»:بە درێژایی ٣٥ كیلۆمەتر و بودجەی ٢٦٠ ملیار و ٦٩٩ ملیۆن دینار كە ١٦٪ی كارەكانی بە ئەنجام گەیشتووە.

- «پڕۆژەی ڕێگای كەلار – دەربەندیخان»: بە درێژایی ٤٠ كیلۆمەتر، كە لەگەڵ دروستكردنی ٢٢ پڕۆژەی دیكەی جیاواز لە سەر ڕێگا سەرەكییەكان و ڕێگای گوندەكاندا بە گوژمەی ٥٩١ ملیار و ٨٦٠ ملیۆن دینار جێبەجێ دەكرێت و تاوەكو ئێستا ٣٠٪ی كارەكانی تەواو بوون.

4- بوودجەی ئاسایی و تەرخانكردنی داهاتی وێستگەكانی كێش

هەوڵەكانی حكومەت تەنیا لەسەر بوودجەی وەبەرهێنان چڕ نەبوونەتەوە، بەڵكو بوودجەی ئاسایی وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردن ڕۆڵێكی گشتیی بینیوە لە چاككردنەوەی بەپەلەی ڕێگاكان. لەم چوارچێوەیەدا، ٤٥١ پڕۆژە بە كۆی گشتیی ٥٤ ملیار دینار لە سەرتاسەری هەرێمدا جێبەجێ كراون كە زیاتر لە نۆژەنكردنەوە و قیرتاوكردنەوە پێكدێن. هاوكات، داهاتی ناوخۆیی وەك بەشێك لە چارەسەرە داراییەكان بەكار هاتووە؛ لە ڕێگەی تەرخانكردنی ٣٠٪ی داهاتی ٤٠ وێستگەی كێشكردنی بارهەڵگرەكان لە هەرێمی كوردستاندا، توانراوە ٢٥٥ پڕۆژەی دیكە بە تێچووی 17,5 ملیار دینار جێبەجێ بكرێن كە ڕاستەوخۆ دەخرێنەوە خزمەتی تۆڕی ڕێگاوبانی ناوچە جیاوازەكان.

5- گرنگیدان بە ئەندازەی هاتوچۆ و سەلامەتیی گشتی

بەپێی زانیارییەكانی دەقی ڕاپۆرتەكە، ڕەهەندێكی گرنگی كارەكانی كەرتی ڕێگاوبان تایبەت بووە بە ئەندازەی هاتوچۆ بۆ كەمكردنەوەی ڕووداوەكان و پاراستنی گیانی هاووڵاتییان. لەم ڕووەوە، كارە تەواوكارییەكان گەلێك بواری جۆراوجۆریان گرتووەتەوە. تیمە ناوخۆییەكان توانیویانە هێڵكاریی 2,723 كیلۆمەتر لە ڕێگا و شەقامەكان ئەنجام بدەن، شانبەشانی دانانی ٦٢ كیلۆمەتر گاردڕێل بۆ پاراستنی شۆفێران لە وەرگەڕان.

هەروەها 19،342 هێمای جۆراوجۆری هاتوچۆ لەسەر ڕێگاكان جێگیر كراون. كارەكانی دیكەی ئەم سێكتەرە بریتی بوون لە دروستكردنی ٥٩ پرد و ژێرپردی پەڕینەوەی پیادە، جێگیركردنی 1،500 بەربەستی كەمكردنەوەی خێرایی، ئەنجامدانی ٢٩٦ هێڵكاریی تایبەت بە پەڕینەوەی پیادە، دانانی 2،177 تاسەی پلاستیكی، و بۆیاغكردنی ٣٩٧ كیلۆمەتر لە كربستۆنی شەقامەكان.

6- بەربەستە داراییەكان و كاردانەوەكانیان لەسەر پڕۆژەكان

لە كۆتایی ڕاپۆرتەكەدا، ئاماژە بە یەكێك لە بەربەستە هەرە سەرەكییەكان كراوە كە بووەتە هۆی سستبوونی ڕەوتی كاركردن لە هەندێك لە پڕۆژە بەردەوامەكاندا، ئەمەش پەیوەستە بە نەناردنی بەردەوامی پشكی دارایی هەرێمی كوردستان لە بوودجەی فیدڕاڵیی عێراق و كێشە داراییە دەرەكییەكان. ڕاپۆرتەكە ڕوونی دەكاتەوە كە بەهۆی ئەم دۆخە داراییەوە، كەمێك سستی لە جێبەجێكردنی پڕۆژە ستراتیژییەكاندا دروست بووە، بەڵام حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی سوودوەرگرتن لە داهاتی ناوخۆیی هەوڵە بەردەوامەكانی چڕكردووەتەوە بۆ دابینكردنی بوودجەی پێویست بۆ ئەم پڕۆژانە بە شێوەی ماوە بە ماوە، تاوەكو كاركردن تێیاندا پەكی نەكەوێت و پڕۆژەكان بەردەوام بن لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكانیان بە دانیشتووانی هەرێمی كوردستان.