مەحموود نەشئەت ڕاوێژكارە لە پەرلەمانی كوردستان و خاوەنی ئەزموونێكی گەورەی یاسایی و پەرلەمانییە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆدا»دا (پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانی)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

پاش تێپەڕبوونی دوو مانگ بەسەر پرۆسەی هەڵبژاردنەكانی ئۆكتۆبەری ساڵی 2024 بۆ پەرلەمانی كوردستاندا، دوو شیكەرەوەی سیاسیی ناوداری توركیا تەلەفۆنیان بۆ كردم، لە میانەی گفتوگۆكەماندا سەبارەت بە داهاتووی پەرلەمان و نەخشەی نوێی سیاسی، پرسیاری ئەوەیان ئاراستە كردم كە دۆخەكە چۆن دەبینم؟ ڕوونم كردەوە كە كاراكردنی ئەم خولەی پەرلەمان كارێكی ئێجگار دژوار و زەحمەت دەبێت.

ئەم تێڕوانینە پێش ڕێككەوتنی نێوان یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و جووڵانەوەی نەوەی نوێ بوو، چونكە پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی خاوەنی دوو دیدگە و تێڕوانینی تەواو جیاوازن بۆ نەخشەی نوێی ناو هاوكێشە پەرلەمانییەكە. لە لایەكەوە پارتی پێیوایە یەكێتی نەیتوانیوە سەركەوتنێكی ئەوتۆ و گەورە لەم هەڵبژاردنەدا بەدەست بهێنێت كە شایستەی پێشكەشكردنی داواكاریی زۆر بەرز بێت، بەو پێیەی ژمارەی كورسییەكانی لە ٢١ كورسییەوە بۆ ٣١ یان ٤١ كورسی بەرز نەبووەتەوە، بەڵكو تەنیا بووەتە ٢٣ كورسی و بە هەژماركردنی كورسیی كۆتاكانی هاوپەیمانیان، دەگاتە ٢٥ كورسی. بۆیە پارتی پێگەی ڕكابەرەكەی بە هێندە بەهێز نابینێت كە مەرجی قورسی پێ بسەپێنێت.

لە بەرانبەردا، یەكێتی هاوكێشەكە بە شێوازێكی پێچەوانە دەخوێنێتەوە. ئەوان پێیانوایە كە پارتی شەش كورسیی پەرلەمانی لەدەست داوە و لە كۆی ١١ كورسیی پێشووی كۆتاكانیش، ئێستا تەنیا سێ كورسیی كۆتا هاوپەیمانە لە گەڵیدا. بە پێی ئەم خوێندنەوەیە، ئەمە هێزێكی گەورەی دانوستاندن (Bargaining Power) دەبەخشێتە یەكێتی. یەكێتی لەو بڕوایەدایە كە پێگەیەكی بەهێزی هەیە و بەبێ بەشداریی ئەوان، هیچ لایەنێكی دیكە ناتوانێت لەگەڵ پارتی حكومەت پێك بهێنێت، هەر بۆیەش خۆیان بە شایستە دەزانن لە خستنەڕووی داواكارییە بنەڕەتی و بەرزەكانیان.

ئەم جیاوازییە قووڵە لە تێڕوانین و خوێندنەوەی ژمارەكان بووەتە هۆی دروستبوونی گرێ كوێرەی گەورە لە پرۆسەی سیاسیی هەرێمدا. كێشەی سەرەكی ئەوەیە كە هیچ خاڵێكی هاوبەش لە نێوان تێڕوانینی ئەم دوو هێزە سەرەكییەدا بەدی ناكرێت، و گەیشتنیان بە ڕێككەوتنێك كە مایەی ڕەزامەندیی هەردوولا بێت، لەم قۆناغەدا كارێكی ئێجگار ئەستەم و ئاڵۆز دەبێت.

بێگومان، كاتێك هەردوو شیكەرەوەكە ئەم پرسیارەیان ئاراستە كردم كە ڕێگەچارەی ڕاستەقینە چییە؟ وەڵامم ئەوە بوو كە چارەسەرەكە لە دووبارەكردنەوەی پرۆسەی هەڵبژاردندایە. لەو كاتەدا نزیكەی دوو مانگ بەسەر ئەنجامدانی هەڵبژاردندا تێپەڕ ببوو، ڕەنگە لێرەدا پرسیارێكی جددی لە لایەن چاودێرانەوە بورووژێندرێت كە: باشە دووبارەكردنەوەی دەنگدان چی دەگۆڕێت؟ لە ڕاستیدا لە ڕووی ژمارەییەوە هیچ گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی لە نەخشەی پەرلەمانیدا ڕوو نادات، تەنیا كورسییەك، یان دوو كورسی لە لایەنێك زیاد دەكات و لە لایەكی دی كەم دەبێتەوە، بەڵام بۆ ئەوەی دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردن ببێتە خاوەن بەهایەكی ڕاستەقینە و دەرئەنجامێكی ئەرێنیی لێ بكەوێتەوە، پێویستە كار لەسەر دابینكردنی دوو مەرجی بنەڕەتی بكرێت:

یەكەم: دەبێت پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بگەنە ڕێككەوتنێكی سیاسیی نوێ لە نێوان خۆیاندا، لەم ڕێككەوتنەدا پێویستە لەسەر ئەوە تەبا بن كە لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا سنوور و هێڵە سوورەكانی یەكتر نەبەزێنن، چونكە توندبوونی ئاستی هێرشەكان و شكاندنی لایەنی بەرانبەر لە كاتی بانگەشەدا، قۆناغی دانوستاندنی دوای هەڵبژاردن بۆ پێكهێنانی كابینەی حكومەت بە تەواوی ئاڵۆز و زەحمەت دەكات، ڕاستە دەگوترێت سیاسەت ململانێیەكی سارد و پڕۆفیشناڵانەیە و نابێت سۆز تێیدا بڕیاردەر بێت، بەڵام لە كۆتاییدا سەركردەكان و كارەكتەرە سیاسییەكان مرۆڤن، كاتێك ئاستی هێرشە زارەكی و میدیاییەكان لە كاتی بانگەشەدا زۆر توند دەبێت، دروستكردنی پردی متمانە و گەیشتن بە سازانی سیاسی لە پاش هەڵبژاردن زۆر ئەستەم دەبێت.

دووەم: بۆ گەڕاندنەوەی متمانە بۆ سەرجەم لایەنە سیاسییەكان و هاووڵاتیان بە پرۆسەی سیاسی، پێویستە پارتی و یەكێتی و تەواوی حزبەكانی دیكەیش لەسەر بنەمایەكی ڕوون بۆ دابەشكردنی پۆست و بەرپرسیارێتییەكان ڕێكبكەون، كە ئەویش پەیڕەوكردنی (سیستمی خاڵبەندییە)، نابێت دۆخەكە بە جۆرێك بێت كە لایەنێك بە كورسییەكی كەمەوە داوای نیوەی دەسەڵات بكات، یان لایەنێكی بەهێزتر بە ئارەزووی خۆی بڕیار لەسەر بەخشین، یان بێبەشكردنی ئەوانی دیكە بدات.

لە سایەی بوونی سیستمێكی خاڵبەندیی دادپەروەرانەدا، تەنانەت پارتە بچووكەكان و هێزەكانی ئۆپۆزسیۆنیش دەتوانن بە متمانەیەكی زیاترەوە دەنگدەرانی خۆیان بنێرنە سەر سندووقەكانی دەنگدان، چونكە دەزانن ئەگەر بۆ نموونە ژمارەی نوێنەرانیان لە پێنج پەرلەمانتارەوە ببێتە حەوت، دەتوانن بەپێی سیستمەكە داوای وەزارەتێكی خزمەتگوزاریی گرنگی وەك تەندروستی بكەن. لە دۆخێكی وەهادا، هیوای سەرجەم لایەنەكان بۆ بەشداریكردنی كارا زیاد دەكات و دەنگدەریش بە ڕوونی دەزانێت كە دەنگەكەی چ هێز و بەهایەكی هەیە و چۆن لە هاوكێشەی سیاسیی داهاتوودا مامەڵەی پێوە دەكرێت.

بە پێچەوانەوە، ئەگەر هاووڵاتیان و دەنگدەران بگەنە ئەو باوەڕەی كە دووبارەكردنەوەی پرۆسەكە هیچ لە هاوكێشە بنەڕەتییەكە ناگۆڕێت و ئەنجامەكان تەنیا گەمەیەكی ژمارەیی دەبن كە تێیدا دەسەڵات هەر لە نێوان ئەو دوو هێزەدا بە ئارەزووی خۆیان دابەش دەبێتەوە، ئەوا دووبارەكردنەوەی پرۆسەی هەڵبژاردن هیچ بایەخ و بەهایەكی نامێنێت.