كاروان جەلال، بەڕێوەبەری گشتیی كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسییەكانی هەرێمی كوردستانە و پێشتر ئەندامی پەرلەمانی كوردستان بووە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانی)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ گرنگ و بەپێزە و كۆكردنەوەی ئەم پێكهاتە دەستەبژێر و كەسایەتییە دیارانە بە مەبەستی تاوتوێكردنی بابەتێكی چارەنووسساز، كە ئەویش پرۆسەی سیاسیی هەرێمی كوردستان و ئاستەنگەكانیەتی.

بێگومان سازدانی ئەم گفتوگۆیە لەم كاتە هەستیارەدا گرنگییەكی تایبەتی هەیە و پێویست بوو زووتر دانیشتنی لەم شێوەیە ئەنجام بدرایە، تاوەكو فشار دروست بكرێت بۆ پابەندبوونی تەواو بە دەقە یاساییەكانەوە وەك خۆیان، چونكە ئەم دەقە یاساییانە بنەمای ڕێكخستنی ژیانی گشتین و نابێت وەك بابەتێكی سەرپشكی، یان ئارەزوومەندانە سەیر بكرێن، كە بەپێی بەرژەوەندیی كاتی بڕیار لەسەر پابەندبوون، یان پابەندنەبوون پێیانەوە بدرێت.

مەبەستم لە دەقەكان ئەو یاسایانەیە كە لە هەرێمی كوردستان دەرچوون، ئەم یاسایانە لەلایەن خەڵكی هەرێمی كوردستان و نوێنەرەكانیان لە پەرلەماندا، بە ئامادەبوون و ڕەزامەندیی هێز و لایەنە سیاسییە جیاوازەكان نووسراونەتەوە و پەسەند كراون، بەڵام بەداخەوە، پرۆسەی پابەندبوون پێیانەوە هەمیشە وەك پێویست نەبووە و تووشی بەرز و نزمیی زۆر بووەتەوە، بە جۆرێك لە زۆر وێستگەدا پێشێلكاری بەرانبەر بە بەشێك لە خاڵەكانیان كراوە، زەرەرمەندی سەرەكی لەم ناپابەندبوون و پشتگوێخستنە، دامەزراوە نیشتمانییەكانی هەرێمی كوردستان بوون، لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان و ڕاپرسی بكەین، وەك یەكێك لە دیارترین دامەزراوە زیانمەندەكان، كاتێك بە هۆی ململانێكانەوە نەتوانرا لە كاتی یاسایی و گونجاوی خۆیدا كارا بكرێتەوە، لە كاتێكدا پێویست بوو پەرلەمان لە خولی پێشوودا ئەم پرسە بە جددی وەربگرێت، ئەگەر بوونی ئەم دامەزراوە نیشتمانییە بە پێویست دەزانرا، دەبوو لە كاتی خۆیدا نوێ بكرێتەوە و پشتگیری بكرێت، ئەگەریش پێویستی پێی نەبوو، دەبوو بڕیارێكی ڕوون و یاسایی لەبارەوە بدرێت.

لە ئێستادا دەستپێشخەرییەكی نوێ بۆ چارەسەركردنی دۆخی سیاسی لە ئارادایە، كە درێژەكێشراوی هەوڵەكانی پێشووە، ئەو دەستپێشخەرییەی كە لەلایەن جەنابی سەرۆك بارزانی پێشكەش كراوە، گرنگە لە لایەن سەرجەم هێز و لایەنە سیاسییەكانەوە وەك پڕۆژەیەكی حزبی و بەرتەسك سەیر نەكرێت، بەڵكو پێویستە وەك چەتری كۆكەرەوەی قورساییەكی نیشتمانی و مێژوویی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. مێژووی قەیرانەكان لەم ناوچەیەدا پێمان دەڵێت كە گەرەنتی و نەخشەڕێگە لە بۆشاییدا دروست نابن، بەڵكو لایەنەكان كاتێك دەتوانن گەرەنتیی ڕێككەوتن بكەن، كە ئامادەیی بنوێنن لەژێر سایەی چەتری سەركردەیەكی خاوەن قورساییدا كۆببنەوە، ئەمەش دەتوانێت ڕێخۆشكەر بێت بۆ دەستپێكردنی قۆناغێكی نوێ و گرنگتر لە پڕۆسەی سیاسیی هەرێمدا، چونكە لایەنە سیاسییەكان بژاردەیەكی دیكەیان نییە جگە لە دیالۆگ. كۆبوونەوە لەسەر بنەمای ئەم دەستپێشخەرییە خۆی لە خۆیدا دەبێتە باشترین نەخشەڕێگە. ئەم هەنگاوە نەك دەستپێكێكی باش دەبێت، بەڵكو گۆڕەپانێكی ڕاستەقینەیە بۆ تاقیكردنەوەی جددییەتی لایەنەكان لە پاراستنی قەوارەی هەرێمدا، هاوكات ناكرێت ڕۆڵی دەستپێشخەرییەكەی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان لەبیر بكرێت كە لە كاتێكی گونجاو و پێویستدا ڕاگەیەندرا، چونكە توانی بێداری و هۆشیارییەكی نوێ لە نێوان لایەنەكاندا دروست بكاتەوە و دۆخەكە بەرەو ئارامی ببات.

لەلایەكی دیكەوە، ئەگەر هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان بڕیاریان دابێت ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆیان لە ناو پەرلەمانی كوردستاندا بگێڕن، ئەوا كاراكردنی دامەزراوەی پەرلەمان مەرجێكی بنەڕەتی و یەكلاكەرەوەیە، چونكە ئەگەر پەرلەمانێكی كارامان نەبێت، ئۆپۆزسیۆن ناتوانێت ئەرك و بەرپرسیارێتییەكانی خۆی بەڕێوە ببات، ئەمەش دەبێتە هۆی پەككەوتنی پڕۆسەی چاودێری و كاریگەریی نەرێنیی لەسەر جومگەكانی دیكەی فەرمانڕەوایی جێ دەهێڵێت. لەبەر ئەوە پەرلەمانێكی زیندوو پێویستییەكی حەتمییە بۆ بەدواداچوونی ڕاستەقینەی داواكارییەكانی خەڵك و چارەسەركردنی كێشە كەڵەكەبووەكان و دەركردنی ئەو یاسایانەی كە پێویستن بۆ ڕاییكردنی كاروباری ڕۆژانەی هاووڵاتییان.

پرسی دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردنەكان لە هەرێمی كوردستان، چەندین پرسیاری بنەڕەتی سەبارەت بە لایەنی جێبەجێكار، میكانیزمی ئەنجامدان و چوارچێوەی یاسایی پرۆسەكە دەورووژێنێت، لەم نێوەندەدا دەستتێوەردانەكانی بەغدا ڕۆڵێكی دیاری هەبوو كاتێك لە نەبوونی پەرلەمانی كوردستاندا، بەغدا چەندین خاڵ و بڕیاری تەشریعیی بەسەر هەرێمدا جێبەجێ كرد، كە دیارترینیان كەمكردنەوەی ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمان بوو لە ١١١ كورسییەوە بۆ ١٠٠ كورسی، بە شێوازێك كە تەنیا پێنج كورسی بۆ پێكهاتە توركمان و مەسیحییەكان تەرخان كرا، سەرەڕای ئەوەی لە یاسای هەڵبژاردنی بەركاری هەرێمدا ژمارەكە بە ١١١ كورسی دیاری كرابوو.

لەگەڵ ئەم گۆڕانكارییە یاساییانەشدا، هێزە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان ڕەزامەندییان نیشان دا و بڕیاری بەشداریكردنیان دا. مادام لایەنەكان بە ئارەزوومەندانە و بەبێ هیچ ناچاركردنێك لەلایەن كۆمیسیۆنەوە هاتوونەتە ناو كێبڕكێیەكەوە، كە هاوشێوەی پێشینەی هەڵبژاردنەكانی ساڵی ٢٠١٨ی هەرێم و عێراقە و بە خواستی خۆیان خۆیان تۆمار كردووە، ئەوا لە ڕووی پرەنسیپە سیاسییەكانەوە پێویستە دەرئەنجامەكانی پڕۆسەكەش بە فەرمی قبووڵ بكەن.

قبووڵكردنی ئەنجامەكان، هێزە سیاسییەكان دەخاتە بەردەم هاوكێشەیەكی ئاڵۆزی بیركاری بۆ پێكهێنانی كابینەی نوێ و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، كە ئەمەش هاوشێوەی ئەو كێشمەكێشە سیاسییە بەردەوامەیە كە لە دوای ساڵی ٢٠١٠وە لە بەغدا هەیە. ئەگەرچی سازدانی بەردەوامی هەڵبژاردنەكان لە ڕواڵەتدا وەك پڕۆسەیەكی ئەرێنی دەبینرێت، بەڵام كێشە بنەڕەتییەكانی سیستمەكە هێشتا بە هەڵپەسێردراوی ماونەتەوە، لەم چوارچێوەیەدا «فایەق زێدان» سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای دادوەری لە عێراق، ڕایگەیاندووە كە ئەو شێوازی مامەڵەیەی لە عێراق بۆ پێناسەكردن و دیاریكردنی «كوتلەی گەورە» پەیڕەو دەكرێت، كێشەیەكی یاسایی گەورەی تێدایە، چونكە ڕێگەدان بە دروستكردنی هاوپەیمانیی نوێ و گەورە لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنەكان، بە تەواوی پێچەوانەی دەستوور و ئەو پرەنسیپە دیموكراسییانەیە كە پێویستە پەیڕەو بكرێن.

پرۆسەی هەڵبژاردن لە بنەڕەتدا بە مەبەستی ڕەنگدانەوەی ئیرادەی گەل و ئاشنابوون بە پەیام و بەرنامەی لایەنە سیاسییەكان ئەنجام دەدرێت، هاووڵاتیان دەنگ بە لایەنێك دەدەن بۆ ئەوەی پەیامە سیاسی و ئابوورییەكانی ئەو لایەنە لە كایەی حوكمڕانیدا جێبەجێ بكرێت، ئەگەرچی دروستكردنی هاوپەیمانی و كوتلە پەرلەمانییەكان لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەكان، بە مافێكی یاسایی و دەستووریی قەوارەكان دادەنرێت، بەڵام پێویستە ئەوەمان لە یاد بێت كە لە یاسای هەڵبژاردنەكانی عێراقدا، ڕێگری لە گۆڕینی لایەنی سیاسیی ئەندامانی پەرلەمان كرابوو، ئەم ڕێگرییە یاساییە بۆ ئەوە بوو كە پرۆسەكە لە دیاردەی كڕین و فرۆشتنی كورسییەكان بە پارە و ئیمتیازات بپارێزرێت و ڕێگە نەدرێت متمانەی دەنگدەران بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی بەكار بهێنرێت، یان بە هۆی فشار و دەستتێوەردانەوە ئاراستەی دەنگی خەڵك بە لایەكی دیكەدا ببرێت. لەبەر ئەوە، پابەندبوون بە ئەنجامەكانی هەڵبژاردن و پاراستنی ئەو دەقە یاساییانەی كە لایەنەكان خۆیان نووسیویانەتەوە، تاكە چارەسەری گونجاوە بۆ تێپەڕاندنی قۆناغی ئێستای هەرێمی كوردستان، ئەگەر كێشەیەكیش لەسەر دەقە یاساییەكان هەیە، ڕێگەی دروست ئەوەیە كە دەستبەجێ پەرلەمان كارا بكرێتەوە و لە ڕێگەی دامەزراوەی یاسادانانەوە هەمواركردنەوەی پێویست بۆ یاساكان بكرێت.

لە ئێستادا، پێشنیاركردنی دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردنەكان بژاردەیەكی لۆجیكی نییە و ئەم بژاردەیە زیاتر لەوەی چارەسەر بێت، جۆرێكە لە دواخستنی كێشەكە، یان ڕاكردن لە واقیع، چونكە ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی ساردكردنەوەی دەنگدەران لە بەشداریكردنی سیاسی. هاووڵاتیان پێشتر بە جۆش و خرۆشێكی زۆرەوە چوونەتە سەر سندووقەكانی دەنگدان، بۆیە كاتێك ئەو متمانەیەی پێیان بەخشراوە بە ئاسانی پشتگوێ دەخرێت، متمانەی گشتی بە سەرجەم پرۆسەكە دادەبەزێت. دەنگدەران بە ڕێژەی جیاواز دەنگیان بە لایەنەكان داوە، ئەمەش دەرفەتی هاوبەشیی بۆ هەمووان لە حوكمڕانیدا فەراهەم كردووە بە بێ ئەوەی هیچ لایەنێك پەراوێز بخرێت، یان لە بەشداریكردن لە دەسەڵاتدا بێبەش بكرێت.

سەرەڕای ئەمەش، تێچووی دارایی زەبەلاحی هەڵبژاردن لەم قۆناغەدا كە هەرێمی كوردستان و عێراق بە گشتی ڕووبەڕووی تەنگژەی دارایی بوونەتەوە، بارگرانییەكی گەورەیە، لەسەر ئاستی جیهانی و ناوچەییش ئاڵۆزییەكان لە ئارادان، بۆ نموونە تەنانەت كێشەیەكی بچووك لە گەروویەكی گرنگی وەك گەرووی هورمز دەتوانێت كاریگەریی نەرێنیی لەسەر ئابووریی جیهان دروست بكات، لە ناوەڕاستی ئەم هەموو قەیرانانەدا باسی دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردن و خەرجكردنی تێچوویەكی زۆر، دەبێتە هۆی بێهیوایی زیاتری هاووڵاتیان، بەتایبەتی ئەو چینەی كە بە «دەنگی خۆڵەمێشی» یان بێلایەن دەناسرێن.

لە ڕووی ماتماتیكی و دیمۆگرافییەوە هیچ ئاماژەیەك نییە كە بیسەلمێنێت دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردن لە ماوەیەكی كورتدا گۆڕانكارییەكی ڕادیكاڵ لە پێكهاتەی دەنگدەران و هاوسەنگیی هێزدا دروست بكات. لایەنە سەرەكییەكان بەتایبەتی حزبە گەورەكانی وەك پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و هەندێك لە هێزەكانی دیكەیش، خاوەنی بنكەیەكی جەماوەری كۆنكرێتی و جێگرن، لە هەموو بارودۆخێكدا دەتوانن تا ڕادەیەك جەماوەرە جێگیرەكەی خۆیان كۆ بكەنەوە و دەنگەكانیان بپارێزن، بەڵام هاوسەنگیی سەرەكی لە دەستی دەنگدەرانی خۆڵەمێشی و بێلایەندایە كە لە نێوان هەڵبژاردنەكاندا كورسییەك زیاد، یان كەم دەكەن بۆ ئەو هێزانە. بۆیە پێویستە خوێندنەوەیەكی زانستی بۆ دەروونناسی و ڕەفتاری ئەم دەنگدەرانە بكرێت كە لە كاتی دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردندا بەرەو چ ئاراستەیەك دەچن. كێشەكە لێرەدا ئەوەیە كە دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردن بە هۆی بنبەستێكی سیاسی لە ناو پەرلەمان و كاتی حوكمڕانیدا نییە، بەڵكو پرۆسەكە هێشتا دەستی پێ نەكردووە و دامەزراوەكان پێكنەهێنراون.

لە كۆتاییدا، دووبارەكردنەوەی پرۆسەی هەڵبژاردن بژاردەیەكی دروست و بەهێز نییە بۆ چارەسەری كێشەكان، بەڵام ئەگەر بارودۆخەكە گەیشتە بنبەستی تەواو و هیچ دەرفەتێك بۆ دیالۆگ نەما و سەرجەم دەستپێشخەرییەكان بێ ئەنجام بوون، ئەوا بە ناچاری دەبێت دەنگی گەل وەك دادوەرێكی یەكلاكەرەوە سەیر بكرێت و بەرەو سندووقەكانی دەنگدان بگەڕێینەوە، بەڵام ئەمە تەنیا دەبێت وەك كۆتا چارەسەر و لە دواقۆناغدا بێت.