لە کۆمەڵگای ئەمڕۆی هەرێمی کوردستاندا، یەکێک لە گرنگترین بابەتە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان بریتییە لە شوێنی گەنجان لە بازاڕی کار و ڕێگەکانی گەشەپێدانی تواناکانیان. گەنجان وەک هێزی سەرەکیی گۆڕانکاری و بناغەی داهاتووی وڵات دادەنرێن، بەڵام پرسیارێکی بنەڕەتی هەیە: ئایا سیستەمی پەروەردە و بازاڕی کار ئاراستەی خاوەنکاربوونیان دەکات، یان تەنها بەرهەمی دامەزراندنی فەرمی دروست دەکات؟
لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، گەنجان پاش تەواوکردنی خوێندن ڕوویان دەکەنە دامەزراندنی حکومی یان کەرتی تایبەت، نەک بەرەو دروستکردنی پرۆژەی سەربەخۆ. ئەمە بە شێوەیەکی نەرم کەلتووری “چاوەڕوانی دامەزراندن” بەهێز دەکات لە جیاتی “دروستکردنی کار”، بە شێوەیەک کە توانای داهێنان و خەیاڵی خاوەنکاربوونی گەنجان لە سنووری چاوەڕوانیدا دەهێڵێتەوە.
لە کاتێکدا وڵاتانی پێشکەوتوو بە سیاسەت و پڕۆگرامە ڕوونەکان پشتگیری خاوەنکاربوونی گەنجان و ستارتاپ دەکەن، لە هەرێمی کوردستاندا هێشتا ئاراستەی سەرەکی زۆربەی گەنجان بەرهەمی دامەزراندنی فەرمییە. ئەمەش وای کردووە کە بەشێکی گرنگ لە وزەی مرۆیی و توانای داهێنان بە شێوەیەکی کارا بەکار نەهێنرێت.
بەپێی ڕاپۆرتە گشتییەکان و داتا لە International Labour Organization، World Bank و Kurdistan Region Statistics Office، دەردەکەوێت کە زۆربەی گەنجان لە هەرێمدا زیاتر داوای کار دەکەن نەک خاوەنکاربن. هەروەها ڕێژەی خاوەنکاربوون هێشتا لە ئاستێکی نزمدا ماوەتەوە و ستارتاپ و کاروباری سەربەخۆ بەشێکی سنوورداری ئابووری پێکدەهێنن. ئەمە بە ڕوونی دەریدەخات کە گەنجانی هەرێم زۆرتر “کار بۆ کەسێک” دەکەن نەک “کار بۆ خۆیان دروست دەکەن”.
لە ڕوانگەی ڕەخنەییەوە، کێشەکە تەنها لە یەک لایەن نییە. لە لایەکەوە، زیادبوونی وابەستەیی بە دامەزراندنی حکومی، کەمی پشتگیری دارایی بۆ ستارتاپەکان، و لاوازی کەلتووری خاوەنکاربوون کاریگەرییەکی ڕوونیان هەیە. لە لایەکی ترەوە، هەوڵی حکومەت لە ڕێگەی پڕۆگرامەکانی قەرز، فێربوونی پیشەیی و پشتگیری کاروباری بچووک هەیە، بەڵام بە ئاستێکی سنووردار. بۆیە کێشەکە بەرهەمی کۆی سیستەمی پەروەردە، بازاڕی کار و کەلتووری کۆمەڵگایە، نەک تەنها سیاسەتی حکومەت.
لە ئاستی کۆمەڵگادا، زۆر گەنج پاش تەواوکردنی خوێندن ڕاستەوخۆ چاوەڕوانی پۆستی حکومی دەبن، بەهۆی ئەوەی تواناکانیان بە جێی خۆدامەزراندن بەرەو چاوەڕوانی دەگۆڕن. ئەمە وای دەکات وزەی گەورەی مرۆیی لە سنووری دامەزراندندا بێت و بەرهەمی داهێنان کەمتر دەبێت. ئەمە پشتڕاست دەکاتەوە کە کێشەکە “تەمبەلی گەنجان” نییە، بەڵکوو “ئاڕاستەی سیستەم و کەلتوور” ـە.
بۆ گۆڕینی ئەم بارودۆخە، پێویستە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیستەمدا بکرێت: بەهێزکردنی پشتگیری یاسایی و دارایی بۆ ستارتاپ و پرۆژەی گەنجان، ناوەڕۆکی خاوەنکاربوون لە زانکۆکان بە شێوەی کاریگەر جێبەجێکردن، دروستکردنی سەرمایە و قەرزی سەرەتاییی گونجاو، و گۆڕینی کەلتووری کۆمەڵگا بەرەو “دروستکردنی کار” لە جیاتی “چاوەڕوانی کار”.
لە کۆتاییدا، گەنجان لە هەرێمی کوردستان بە توانای گەورە و وزەی زۆرەوە دەتوانن ببن بە سەرچاوەی سەرەکیی پێشکەوتنی ئابووری. بەڵام ئەم توانایە تەنها ئەوکاتە دەردەکەوێت کە سیستەمی پەروەردە، حکومەت و کۆمەڵگا بە یەک ئاراستە کار بکەن. بۆیە گەنجان تەنها کێشە نین، بەڵکوو دەرفەتن—دەرفەتێک کە ئەگەر بە دروستی بەکار بهێنرێت دەتوانێت بناغەی ئابووریی داهاتووی وڵات لە بنەڕەتەوە بگۆڕێت.