هاوكێشه‌ی ناوچه‌كه ده‌گۆڕێت ؟
ئـــه‌حــمــه‌د گـــلــی
کاتێک ئەمریکا دەڕوات، پرسیار ئەوەیە چی دەوڵەتێک دەتوانێت لە ناو ئەم هەموو ئاڵۆزییەدا خۆی لە داڕمان بپارێزێت؟
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم گۆڕانکارییەکی گەورەدایە, گۆڕانکارییەک کە ڕەنگە نەک تەنها نەخشەی هێز و نفووز, بەڵکوو چارەنووسی دەوڵەتان و گەلانیش بگۆڕێت, ئەمریکا دەستی بە کەمکردنەوەی بوونی سەربازیی خۆی لە عێراق کردووە, بەڵام ئەوەی لە دوای خۆی جێی دەهێڵێت, لەوانەیە قورساییەکی زۆرتر لەوەی بێت کە زۆرێک پێشبینییان دەکرد.
کاتێک هێزێکی گەورە لە مەیدانەکە دەکشێتەوە, ئەگەر هیچ هاوسەنگییەکی نوێ جێگەی نەگرێتەوە, بۆشاییەکە بە بێدەنگی نامێنێتەوە, به‌ڵكو هێزەکانی دیکە بۆ پڕکردنەوەی پێشبڕکێ دەکەن.
ئەمە دەستپێکی قۆناغێکە کە تێیدا هەموو بڕیارێک, هەموو هەڵەیەکی ستراتیژی و هەموو ملمڵانێیەکی ناوخۆیی, دەتوانێت کاریگەرییەکی فراوان لەسەر داهاتووی ناوچەکە دابنێت, عێراق لە ناوەندی ئەم هاوکێشەدایە, بەڵام ئەوەی لە عێراقدا ڕوودەدات, سنوورەکانی ئەم وڵاتە تێدەپەڕێنێت.
کشانەوەی هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە عێراق, ڕووداوێکە دەتوانێت هاوکێشەی هێز و ئەمنیەت و داهاتووی سیاسی تەواوی ناوچەکە بگۆڕێت.
بە بڕوای من، مەترسیی سەرەکی لە ڕۆیشتنی ئەمریکا بە تەنها نییە, بەڵکوو لەو بۆشاییە ئەمنی و سیاسیەدایە کە ڕەنگە دوای ڕۆیشتنی دروست ببێت, بۆشاییەک کە ئەگەر دەوڵەتە ناوخۆییەکان توانای پڕکردنەوەی نەبێت, دەکرێت ببێتە دەرفەتێک بۆ هێزە چەکدارەکان, ڕێکخراوە توندڕەوەکان و لایەنە دەرەکییەکان بۆ فراوانکردنی نفووزی خۆیان.
عێراق لە ڕابردوودا ئەزموونی تاڵی ئەو بۆشاییەی هەیە, ساڵی ٢٠١١ له دوای کشانەوەی هێزە ئەمریکییەکان, کێشە سیاسی و ئەمنییەکان بە تەواوی چارەسەر نەکران و دواتر لە ساڵی ٢٠١٤, داعش توانیی لە ناو ئەو لاوازی و ئاڵۆزییانەدا هێرش بکات و مووسڵ و بەشێکی فراوانی خاکی عێراق داگیر بکات.
لە لایەکی دیکەوە, هه‌رچه‌ن ( علی زه‌یدی ) بانگه‌شه‌ی ئه‌وه ده‌كات شه‌رو ئاشتی له‌ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته, به‌ڵام پێچه‌وانه‌كه‌ی ڕاسته, کێشەی چەک و دەسەڵات لە عێراق هێشتا یەکێکە لە ئاڵۆزترین بابەتەکان, ڕوونه هەر دەوڵەتێکیش کە نەتوانێت بڕیاری شەڕ و ئاشتی و کۆنترۆڵی هێزە چەکدارەکان تەنها لە دەستی خۆیدا بگرێت, بەشێکی زۆر لە دەسەڵاتی خۆی لەدەستداوه.
بۆئێستا پرسیارەکە تەنها ئەوە نییە کە گرووپە چەکدارەکان چەکیان هەیە یان نا, پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کە ئایه دەوڵەت توانای جێبەجێکردنی یاسا بەسەر هەموو لایەنەکاندا هەیە؟
ئایا دامەزراوە ئەمنییەکان لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی کار دەکەن یان ململانێی سیاسی و نفووزی دەرەکی کاریگەرییان لەسەر بڕیارەکانیان ده‌بێت؟
هەر کاتێک ئەم پرسیارانە وەڵامی کردەییان نەبێت, مەترسیی ئەوە هەیە کە دەوڵەت لە ناو خۆیدا بە چەند ناوەندی هێز دابەش ببێت و بەرژەوەندیی نیشتمانی بکەوێتە ژێر کاریگەریی ملمڵانێی ناوخۆیی و دەرەکییەکان.
لە هەمان کاتدا ( داعش ) هەرچەندە لە ڕووی خاک و دەسەڵاتی ئاشکرادا شکستێکی گەورەی خواردووە, بەڵام مەترسییەکەی بە تەواوی لەناو نەچووە, شانه نوستووكان و تۆڕە نهێنییەکان و توانای سوودوەرگرتن لە بۆشاییە ئەمنییەکان هێشتا دەکرێت ببنە هۆی مەترسی گه‌وره.
هەر ناکۆکییەکی قووڵ لەنێوان هێزە سیاسییەکان, هەر لاوازییەک لە دامەزراوە ئەمنییەکان, هەر ئاڵۆزییەکی نوێ لە ناوچەکەدا, دەتوانێت دەرفەت بۆ جووڵەی ئەم جۆرە ڕێکخراوانە دروست بکات.
بەڵام مەترسیی عێراق تەنها لە داعش و گرووپە چەکدارەکاندا کورت نابێتەوە, بەڵکوو لەو ململانێ فراوانەدایە کەعێراق دەكاته مەیدانی بەرکەوتنی بەرژەوەندیی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان.
ئێران عێراق بە یەکێک لە گرنگترین مەیدانەکانی نفووزی خۆی دەزانێت, لە بەرامبەردا ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بەرژەوەندییە ئەمنی و ستراتیژییەکانیان لەم ناوچەیەدا هەیە, لە نێوان ئەم دوو ئاراستەیەدا, عێراق پێویستی بە سیاسەتێکی هاوسەنگ و سەربەخۆ هەیە, سیاسەتێک کە ڕێگە نەدات خاک و دامەزراوەکانی ببنە ئامرازی شەڕ و ململانێی ئەوانی دیکە, دەوڵەتێکی بەهێز ئەوە نییە کە تەنها خاوەنی چەک و سوپا بێت, بەڵکوو ئەوەیە کە بتوانێت یاسا بەسەر هەموواندا جێبەجێ بکات و بڕیاره‌كانی لە ژێر کاریگەریی هیچ هێزێکی ناوخۆیی یان دەرەکییدا نەبێت.
ئەمە تەنها کێشەی عێراق نییە, هەموو ناوچەکە به‌قۆناغێکی هەستیاردا تێدەپەڕێت, ناکۆکییەکانی ئێران و ئەمریکا, دۆخی سووریا, ململانێی ئیسرائیل و گرووپە چەکدارەکان, گۆڕانکارییەکانی سیاسەتی هێزە گەورەکان، هەموویان بە شێوەیەک پەیوەندییان بە ئارامی و ئەمنیەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە.
لەم بارودۆخەدا، هەر هەوڵێک بۆ دروستکردنی هاوکێشەیەکی ئەمنیی نوێ, پێویستی بە هاوکاریی ڕاستەقینە و ڕێککەوتنی سیاسی و ڕێزگرتن لە سەروەریی وڵاتان هەیە, هاوپەیمانییەکان چ لە چوارچێوەی هاوپه‌یمانی مەککەدا بن و چ لە ڕێککەوتنە ئەمنییەکانی نێوان وڵاتاندا, نابێت تەنها بە بنکە سەربازی و هێزی چەک پێناسە بکرێن, بەڵکوو پێویستە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش, ڕێگری لە شەڕ و پاراستنی سەروەریی نیشتمانی دامەزرێن.
لەم نێوه‌نده‌دا کوردستانیش ناتوانێت بگره ئه‌سته‌مه خۆی لە کاریگەریی ئەم گۆڕانکارییانە بپارێزێت, هەر گۆڕانێک لە هاوکێشەی سیاسی و ئەمنیی عێراق و ناوچەکەدا، دەتوانێت ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر دۆخی سیاسی و ئابووری و ئەمنیی هەرێمی کوردستان دابنێت, بۆ کوردستان گرنگترین ئەرک ئەوەیە کە لەگەڵ چاودێریکردنی وردی گۆڕانکارییەکان, بنەماکانی یەکڕیزیی ناوخۆیی, دامەزراوەی بەهێز, ئابووریی بەردەوام, توانای بڕیاردانی سەربەخۆ بەهێز بکات, لە ناوچەیەکدا کە هاوکێشەکانی زوو دەگۆڕێن, ئەو گەل و دەوڵەتانەی پلانیان بۆ داهاتوو هەیە و لە ئێستاوە خۆیان ئامادە دەکەن, توانای بەرەنگاربوونەوەی قەیرانەکانیان زیاتر دەبێت.
نەتەوەیەک کە تەنها چاوەڕێی بڕیارەکانی ئەوانی دیکە بێت, گومانی تێدا نیه لە کاتی گۆڕانکارییە گەورەکاندا بەرژەوەندییەکانی خۆی لەدەست ده‌دات, بۆیە پێویستە کوردستان لە ئێستاوە بە دیدێکی ستراتیژی سەیری داهاتوو بکات, نەک تەنها چاوەڕێی ئەوە بێت کە هێزە گەورەکان چ بڕیارێک دەدەن, بەڵکوو خۆی ببێتە خاوەنی بڕیار و ئامادەیی خۆی بۆ هەموو ئەگەرییەکان زیاد بکات.
ئەمڕۆ پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە ئەمریکا دەڕوات یان دەمێنێتەوە, بەڵکوو ئەوەیە کە دوای ئەم گۆڕانکارییە, کێ دەبێتە خاوەنی بڕیار؟
ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه دەتوانن سەروەریی خۆیان بپارێزن؟
یان ناوچەکە جارێکی دیکە دەبێتە مەیدانی شەڕی به‌وه‌كاله‌ت و ململانێی هێزەکان؟
ئەوەی داهاتوو دەیسەلمێنێت, تەنها کات نییە, بەڵکوو بڕیارە سیاسییەکان و هۆشیاریی نەتەوەیی و ئامادەیی ستراتیژیی ئەمڕۆیە.
لە قۆناغی گۆڕانکارییە گەورەکان, ئەوەی چارەنووس دیاری دەکات تەنها ئەو هێزە نییە کە دەڕوات, بەڵکوو ئەو هێز و دەوڵەتانەن کە ئامادەیی خۆیان بۆ دوای ڕۆیشتنی ئەو هێزە چۆن داڕشتووە.
