(*)

گۆڕانكارییە نوێیەكانی سیستمی نێودەوڵەتی، چیتر بە لۆژیكی پێناسە و تێگەیشتنە كلاسیكی ‌و باوەكان هەڵسەنگاندنی بۆ ناکرێت، دۆخەكە تۆڕێكی ئاوێتەیی‌ و تێكەڵاوی پڕ لەململانێیە، ئەوەی ئەمڕۆ روودەدات "ئەنتۆنیۆ گرامشی" پێی دەڵێ "قەیرانی بونیادیی"، لەنێو خودی سیستەمی نێودەوڵەتیدا. بەشێویەكی دیكە، ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێ، تەنها قەیرانی نیزامی نێودەوڵەتی نییە، بەڵكوو قەیرانی سەرمایەداریی نیولیبرالیزمییە، تەنگژەیەكی راگوزەرە لە شێوازێكی هەژموونگەرایی بۆ یەكێكی دیكە، كە خۆی لە ناسەقامگیری ‌و ركابەری كراوە دەبینێتەوە، لەنێوچوونی تاك جەمسەری ‌و سەرلەنوێ بونیادنانەوەی چەند جەمسەریی! لە كۆتایی جەنگی سارد و هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت، وەك تێگەیشتنەكەی "شارلز كراو سامرە" كە دەڵی:"ترۆپكی چركەساتی تاك جەمسەری"ــیە، كاتێك ویلایەتە یەكگرتووەەكانی ئەمریكا هەموو پێناسەكردنەوەی رەوایەتی ‌و ناڕەوایەتی نێودەوڵەتی قۆرخكردو‌و، بنەماكانی نەزمی نوێی جیهانی داڕشتەوە. پەیدابوونی تاك جەمسەری بە سەركردایەتیی ئەمریكا هەر سەركەوتنێكی جیۆسیاسیی نەبوو، بەڵكوو دەربڕی هەژموونی سەرمایەی (دارایی) ئەمریكی، دۆلاری كردە بنەمای نیزامی دارایی جیهانی ‌و شێوازی جیهانگیری نیولیبرالیزمی بەسەر جیهاندا سەپاند. بەڵام ئەم چركە ساتە مێژووییەی تاك جەمسەری بەرەو گۆڕانكاری دیالیكتی هەنگاو دەنێ و وەكو خۆی نامێنێتەوە، بۆیە هەرزوو دیتمان چۆن دووچاری قەیرانێكی بونیادی بوو. كاتێك قەیرانی دارایی 2008 سەریهەڵدا، چونكە چیتر نەیتوانی لەو شێوازەی بەرهەمهێنانی كەڵەكەبوو بەبێ قەیران بەردەەوام بێت، هەر گرامشییە دەڵێ "چینی سەردەست توانای سەركردایەتی لە دەست دەدات، بێ ئەوەی هێزە جێگرەوەكانی بتوانن نیزامێكی نوێ بسەپێنن"، ئەوەتا كۆماری چینی میللی بە سەركردایەتیی حزبی شیوعی وەك "هێزێكی سیستماتیك" نموونەیەكی جیاواز لەنێو خودی سیستەمی سەرمایەداری پێشكەش دەكات ‌و رۆڵی گەورەی جیهانی دەگێڕێت.
چین شێوازیێكی دیكەی سەرمایەدارییە ( بێ ئەوەی خۆی وەكو دەوڵەتێكی سۆسیالیستی، بلۆكی سۆسیالیستی لە بەرانبەر ئەوی دیكەی رۆژئاوایی سەرمایەداری رابگەیێنێت)، سەرمایە لەلایەن دەوڵەتەوە ئاراستە دەكرێ ‌و پشت بە ناوەندێكی وەربەرهێنان،ژێرخان ‌و بەستنەوەی بازاڕ بە پلاندانانی ستراتیژی دەبەستێت، چونكە چین هەوڵی رووخاندنی نیزامی سەرمایەداری نادات، بەڵكو هەوڵی دابەشكردنەوەی هاوسەنگی لە ناوەندێتی دەدات، لە رێگەی پڕۆژەكانی "پشتێنەی ئابووری و رێگەی ئاوریشم". ئەم پلانە هەر پرۆژەیەكی وەبەرهێنان نییە، بەڵكوو میكانزمی رێكخستنەوەی رێگەكانی بازرگانی جیهانی ‌و تۆڕەكانی بەرهەمهێنانە. بەو مانایەی چین نموونەیەكی ئالنگاری‌ و رێگرییە بۆ هەژموونی ئەمریكا، بەڵام هەر لەناو خودی نیزامە سەرمایەدارییە جیهانییەكەدا. لەم سەردەمەدا گەڕانەوەی رووسیای ئیتیحادی وەك هێزێكی كۆن جەمسەر، دەیەوێ رۆڵی هەبێت، خۆی وەك دەوڵەتێكی سەرمایەداری ئۆلیگاریشی، كە پشت بە پێگەی جیوسیاسی و ئابوورییەكی رەیعی (وزە) و هێزە سەربازییەكەی كە لە توانای ئابوورییەكەی گەورەترە دەبەستێت، لەم روانگەیەوە رووسیا رۆڵی پەكخستنی پلانەكانی ئەمریكا ودراوسێییە ئەوروپاییەکانیشی دەدات، تاوەكو بەشداربێ لە پرسە جیهانییەكان، لە ئەگەری دابەشكردنەوەی هاوسەنگی هێزی جیهانی، هاوپەیمانیشی لەگەڵ هەریەك لە چین ‌و ئێران هەوڵكێكە بۆ ئەو هێزە هاوسەنگییە، بەڵام بە شێوەیەكی تاڕاددەیەك سنووردار، نەك رووبەڕووبوونەوەی راستەوخۆ .ناسینی نەزمی نوێی جیهانی بە سێ جەمسەری ( واشنتن - پەكین - مۆسكۆ) هەموو دۆخەكە پێناسە ناكات، چونكە خوێندنەوەیەكی بەمشێوەیە، هێشتا فۆرمێكی سەقامگیریی نییە، ئەوەی هەیە بریتییە لە فرە جەمسەریی ناسەقامگیری، چونكە هێزەكان بەسەر چەندین ئاستی "ئاوێتە و دژ بەیەك" دابەش دەبن، هێزی دەوڵەتەكان، هەرێمەكان، كۆمپانیا سنوور بڕەكان، تۆڕەكانی ئابووریی و كاریگەرییەكانی تۆڕەكانی ئەنتەرنێت‌ و لێكەوتەكانی رۆڵیان هەیە. لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە بابەتەكەی جۆزێف نای بكەین لەبارەی "هێزە میانڕەوەكان"، لە دوای پێشكەوتنەكانی تەكنۆلۆژیای بواری پێوەندی "هێزی ژیریی دەستكرد"یش دەگرێتەوە، كە توانای دەوڵەتەكان تێپەڕ دەكات. بەكورتی ئاماژە بەچەند بابەتێك دەكەین كە بۆچوونەكە باشتر روون دەكاتەوە:
یەكەم: ستراتیژیەتی ئەمریكا ( لە هەژموونگەراییەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی ئاژاوەكان)، ئەمریكا هەر بەوە وازی نەهێنا وەك تاك جەمسەری سەربازی و پۆلیسی جیهانی رۆڵی دەگێڕا، بەڵكوو هەوڵی خۆ بەرهەمهێنانەوە دەدات لە رێگەی میكانزمی كەممەسرەفتر و میانڕەوتر، واتە لەبری "داگیركردنی راستەوخۆ" سیاسەتەكانی گۆڕی بۆ "ئیمپراتۆریەتێكی قبوڵكراو"، بەگرتنەبەری بەكارهێنانی سیاسەتی ئیدارەدانی ململانێكان، لە رێگەی نمایندەكانی (الوكلا‌و)‌ و سەپاندنی سزاكان لە رێگەی میكانزمی جیۆئابووری و ئاراستەكردن ‌و كۆنترۆڵكردنی ژێرخانی تەكنولۆژیا ‌و زانیاری، شەڕەكان وەك بنەمای لاوازكردنی نەیارەكانی بەكاردەهێنێت. ئەم گۆڕانكارییە لە سیاسەتەكانی ئەمریكا، رێك وەك بۆچوونەكەی میشێل فۆكۆیە، لە تێگەیشتنی بۆ دەسەڵاتداری بەوپێیەی بریتییە لە "تۆڕێكی فرەوانی پەیوەندییەكان" نەك هەژموونێكی ناوەندی، كە ئەمریكا چیتر لە رێگەی هەژموونگەرایی سەربازی لە ئارادانییە، بەڵكوو لە رێگەی " ئەندازەكردنەوەی هەموو بوارەكانی جیهانی" خۆی دەنوێنێ.
دووەم: رۆژهەڵاتی نێوەڕاست وەك گۆڕەپانێكی بەرهەمهێنانەوەی هێز :شەڕەكانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست چیتر شەڕی باو و كلاسیكی نییە، بەڵكوو شێوازێكی نموونەیی "شەڕی تێكەڵاوە"، چونكە دۆخی جیوسیاسی لەگەڵ ئایین-تایفەگەرایی، ئابووریی لەگەڵ ئاسایش ‌و میدیا لە شەڕەكاندا ئاوێتەی یەكتری بوونەوە، هەموو بەیەكەوە وێنەیەکی نوێی شەڕەكان پیشان دەدەن، سەرەڕای قەیرانێكی بونیادی لە دروستبوونی ئەو دەوڵەتانە، كە خۆی لە "قەیرانی دەوڵەت"ــدا دەبینێتەوە. وادێتە پێشچاو كە هێزە هەرێمایەتییەكان تەنها داردەست نین، بەڵكوو بوون بە كارەكتەری سیاسی لەناوچەكەدا، ئەمەش جارێكی دیكە جۆرێك لە هاوسەنگی پێكدەهێنن. توركیا، ئێران وڵاتانی كەنداوی (عارەب)، پیادەی سیاسەتێك دەكەن دەكرێ ناوی بنێین "سەربەخۆیی ستراتیژیی رێژەیی"، بە جۆرێك جێگۆڕكێ لەنێوان هێزە گەورەكانی جیهان دەكەن لەسەر بنەمای لۆژیكی پراگماتیكی و بەرژەوەندی نزیك مەودا، نەك وەكو پێشتر لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژی دابڕاو سیاسەت بكەن، بگرە لەوەش بەرچاوتر، ئێستا كارەکتەرە هەرێمایەتییە نا دەوڵەتییەكانیش رۆڵی دەوڵەت لەناو دەوڵەت بەپێی بەرژەوەندیی دەركی دەگێڕن. بۆیە دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی نیوەڕاست تەنها گۆڕەپانی شەڕ و ململانێ نین، بەڵكوو گرێكوێرەی سەرمایەداریی جیهانین، چونكە ناوچەكە بەسەرچاوەیەكی سەرەكی وزە‌ و رێڕەوە بازرگانییەكان دادەنرێت، لەو شەڕەی ئەمریكا‌ و ئیسرائیل لە دژی ئێران، بەڕووونی دیارە ململانێیە بۆ سەرچاوەی وزە ‌و دابەشكردنەوەی ناوچەی هەژموون‌ و كۆنتڕۆلكردنی رێڕەوەكانی بازرگانیی جیهانی، كە شەڕ(ناوی شەڕی رەواو نا رەوای لەسەر ناسەپێت)، بووەتە میكانزمێك بۆ سەرلەنوێ رێكخستنەوەی بواری ئابووریی جیهانی.
سێیەم: ئەوروپا هێزێكی ئابووریی پاشكۆی پەراوێزخراو لە گۆڕانكارییەكانی جیهانیدا: باسكردن لە دۆخی ئەوروپا، پێویستی بە بابەتێكی تایبەتتر هەیە بە فرەوانی شیكبكرێتەوە، لە دەرفەتێكی دیكەدا قسەی لەسەر دەكەین، بەڵام ئەوەی بۆ ئێستا پێویستە بگوترێت، وڵاتانی ئەوروپا سەرەڕای توانا ئابووریی ‌و كاریگەرییەكانیان، بەڵام لە دۆخێكی سەرلێشواوی‌ و لە دەستدانی ستراتیژیی سەروەریدا دەژین، واتە وڵاتانی ئەوروپا وەك ئەندامی یەكێتیی ئەوروپا و رێكخراوی ناتۆ، ئێستا كەوتوونەتە پەراوێزی گۆڕانكارییەكانی ئەندازەكردنەوەی هاوسەنگی هێزی جیهانی، وەك یۆرگن هابرماس دەڵێ، نەیانتوانی پرۆژەی یەكگرتوویییان وەك كارەكتێكی سیاسی تەواوبكەن، پرۆژەی مۆردێنەتە تەواو نەكرا. ئەوروپا هەربە پاشكۆیی پێرەوی سیاسەتەكانی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا خۆیان هەڵپەسارد، بە مشێوەیش رۆڵی یەكێتیی ئەوروپا وەك كارەكتەرێكی سیاسی بەرەو دواوە دەگەڕێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا خاوەن هێزێكی ئابووری و جیوسیاسی ئەوتۆیە كە توانای بونیادی هەیە لەو قەیرانە دەربازی ببێت، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا دەتوانن بە یەكگرتوویی ئەوە بكەن ‌و خۆیان لە پەراوێزی سیاسیی جیهانی دەربازبكەن‌ و ببنە كارەكتەرێكی سیاسیی رێژەیی؟. لەم بارودۆخەدا ، ئایا چەمەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان وەكو خۆی ماون؟ چەمكە كلاسیکیەكان، بە تایبەتی چەمەكەكانی قوتابخانەی واقیعی وەك لەلای هانس مۆرگن ساو، چیتر ناتوانن هەڵسەنگاندن بۆ رەوشی جیهانێكی تێكئاڵاو بكەن، جیهانی نوێ، سەردەمی جیهانگیری سەروەری وڵاتانی خستەژێر پرسیار، ئابووری سنووربڕ ئاسایشی نەتەوەیی دەستەوەستان كرد، جۆرو هەڵایسانی شەڕەكان، پرسی رەوایەتی ‌و ناڕەوایەتی گوتارە میدیاییەكانی سەرلێشواو كردووە. بەم دۆخەوە ئێمە لەبەردەم پێداویستییەكی گرنگی هەنووكەیین، كە پێویستە جارێكی دیكە بوارێكی نوێ بۆ داڕشتنەوەی تیۆرەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بكەینەوە، لەسەر بنەمای نوێ، كە هەڵوەشانەوەی ناوەندێتی و بەرفرەبوونی كارەكتەرە سیاسیە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەكان ‌و هەڵپەساردنی بەڵگەنامە‌و پەیاماننامەكانی نێودەوڵەتی لەبەرچاو بگرێت. هەنووكە نەتەوەیەكگرتووەكان دوای زیاتر لە حەفتاوپێنج ساڵ لە دامەزراندنی، وەك دامەزراوەیەكی پەكخراو و پەراوێزخراو لە رووداوە جیهانییەكان دا دێتە پێشچاو، ئەمەش بەهۆی پێكهاتەی ئەنجوومەنی ئاسایش و مافی ڤیتۆی پێنج دەوڵەتە هەمیشەییەکە، لێرەدا بەڕوونی ناكۆكی لەنێوان رەوایەتی یاسای نێودەوڵەتی و واقیعیەتی سیاسی بەدیار دەكەوێت.هێزە گەورەكانی جیهان بەتایبەتی ئەمریكا، وەها مامەڵە لەگەڵ نەتەوەیەكگرتووەكان دەكات، كە میكانزمێكی داردەستەیە، ئەوەش رێك ئەو بۆچوونەیە كە ئیدوارد كار پێناسەی دەكات و دەڵێ: "نیزامی دەولی رەنگدانەوەی هاوسەنگی هێزی جیهانییە نەك بەهاكان)دادپەروەری، ئازادی، دیموكراسی) (القیم المجردە)، هەر بۆیە پاشەكشێ‌و هەڵوەشانەوە لە جیهانگیری نیولیبراڵلیزمدا دەبینین، كە خۆی لە گەڕاندنەوەی سەرمایەیە بۆ ناو دەوڵەت ‌و بەدیاركەوتنی سیاسەتی "ئەمریكا لەپێشدا" بەنموونەی خۆپارێزی(الحمائیە) دەنووێنێ، كە دەوڵەتەكان ناچارن لەگەڵ واقیعیەتی سیاسی خۆبگونجێنن. بۆ تێگەیشتن لە رووداوە هەنووكەییەكان، پێویستە خۆمان لە دووانە كلاسیکییەكان رزگاربكەین(شەڕوئاشتی، ناوەندێتی و پەراوێز، باكووری دەوڵەمەند‌ و پێشكەوتوو لە بەرانبەر باشووری هەژارو دواكەوتوو)، واتە پێویستە لەجوغزێكی فرەوانترەوە سەیری جیهان بكەین، لەسەر بنەمای ئابووریی سیاسی جیهانی، شیكردنەوە ی چیڕۆكە سەپێنراوەكان و هەژموونی کولتووری ‌و تیۆرییەكانی دوای كۆلۆنیالیستی (داگیركاری راستەوخۆ)، چونكە لە سەردەمی نوێ، هێز تەنها داگیركردنی خاك نییە، بەڵكوو داگیركردن و كۆنتڕۆلكردنی چەمك ‌و مانا بەخشینە بە رووداوەكان ‌و "گێڕانەوەی زاڵەكان"، واتە پێدانی تێگەیشتنە بەهەر كارێك، تەنانەت ئەگەر دژی لۆژیکی تێگەیشتنی كلاسیكیش بوو لە رووداوە سەردەمییەكاندا. لەكۆتایی ئەم بابەتەدا دەتوانین بە كورتی بڵێین: سیستەمی نێودەوڵەتی لە قۆناخی نوێی درووستبوونەوەدایە، پەڕینەوە لەو سیستمە بۆنیزامێكی نوێی (دوای سەرمایەداری)، هێشتا بە تەواوی فۆرمەڵە نەبووە، واتە هەنگاونانە بۆ فرە جەمسەری لەناو خودی سەرمایەدارییدا، ئەو نیزامە نێودەوڵەتییە نوێیە، بە سیمای فەوزای (ئەنارشیزمی) رێكخراو، لەهەموو سووچێكی ئەم جیهانە هاوبەشمانایە دەناسینەوە، لەم سەردەمەدا هەژموونی راستەخۆ پاشەكشێ دەكات، هەرچەندە لەناوناچێت‌ و هێزی نوێ پەیدادەبن، بەڵام سەقامگیری ناهێنێ. بۆیە پرسیاری سەرەكی بریتییە لە قسەكەی هێنری كسینجەر كە دەڵێ " گرنگ نییە چۆن نەزمی جیهانی مسۆگەر دەكەین، بەڵكو چۆن ئیدارەی دەدەین‌ و بەبێ ئەوەی هەرەس بهێنێ"، ئەم چركە ساتە مێژووییە كراوەیە، تێیدا سیاسەت ململانێ نییە لەسەر هێز، بەڵكوو ململانێیە لەسەر پێناسەكردنەوەی خودی جیهان بەهەموو لێكەوتەكانییەوە.

 

(*)

 رۆژنامەنووس ‌و شرۆڤەكاری سیاسیی