كاتێك پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان لە ساڵی ١٩٤٥ واژۆ كرا، ئەم دامەزراوەیە خۆی وەكو پارێزەری سەرەكیی مافەكانی مرۆڤ و یەكسانیی نێوان پیاو و ئافرەت ناساند، بەڵام دوای تێپەڕبوونی نزیكەی 81 ساڵ و دەستاودەستكردنی دەسەڵاتی سەركردایەتیكردن لەلایەن ٩ سكرتێری گشتیدا، هێشتا پۆستی بڕیاردەری ئەم ڕێكخراوە بە دەستی پیاوەوەیە، وێڕای ئەوەی لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی ٢٠١٦دا، كێبڕكێیەكی توند هەبوو لە كۆی ١٣ كاندید، ٧ یان ئافرەت بوون بەڵام دیسانەوە پیاوێك هەڵبژێردرا. بڕیاریشە لە دەستپێكی ساڵی 2027 هەڵبژاردنی سكرتێری دەیەم ئەنجام بدرێت، لە كاتێكدا فشارێكی زۆر لەلایەن ئافرەتانەوە لەسەر ڕێكخراوەكە هەیە بۆ ئەوەی پۆستی سكرتێری داهاتوو بۆ خانمێك بێت. لەو ڕوانگەیەوە خانمانی بەشداربووی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان خوێندنەوەی زیاتر بۆ بابەتەكە دەكەن.

                                                                                    

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

ئاشنا بابان مامۆستای زانستە سیاسییەكانە و لە سەرەتای ڕاپۆرتەكەدا هێما بۆ ئەوە دەكات: « نەتەوە یەكگرتووەكان بەبێ ئافرەتێك لە سەرۆكایەتیدا، پرسیارێك لە دادپەروەری لە سیستەمێكی نێودەوڵەتی ناهاوسەنگدا، دوای هەشت دەیە لە دامەزراندنی نەتەوە یەكگرتووەكان لە ساڵی ١٩٤٥، پۆستی سكرتێری گشتی تەنها لەلایەن پیاوانەوە گیراوەتە دەست كە (٩) نۆ سكرتێری گشتی سەركردایەتیی ئەو ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەیان كردووە، بەبێ ئەوەی یەك ئافرەت بگاتە ئەو پۆستە، لە ڕوانگەی تیۆری هەژموونگەرایی كە ئەم تیۆرییە گریمانە دەكات كە سیستەمی نێودەوڵەتی لەلایەن زلهێزە باڵادەستەكانەوە سەركردایەتی دەكرێت وەك (ئەمریكا، ڕووسیا، چین)، ئەم وڵاتانە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كاریگەرییان هەیە لەسەر هەڵبژاردنی سكرتێری گشتی و پرسی نوێنەرایەتی ئافرەتان لە پێشینە و بەرنامەیان زۆر دوورە، پرۆسەی هەڵبژاردنی سكرتێری گشتی كە لەسەر بنەمای كۆدەنگی سیاسی گرێبەستی نافەرمی بەڕیوە دەچێت.

فێمینیزمی ڕادیكاڵ سیستەمی نێودەوڵەتی وەك پیاوسالاری لە بنەڕەتدا دەبینێت، دەسەڵات و سیاسەتی دەرەوە لە مێژوودا لەلایەن پیاوانەوە بنیات نراوە و جەخت لە پێگەی سكرتێری گشتی دەكاتەوە و وەك هەڵوێستێكی “دەسەڵاتی سەخت” سەیر دەكرێت، بۆیە بە بڕوای لایەنگرانی فێمینیزمی ڕادیكاڵی زیاتر پەیوەندی بە پیاوانەوە هەیە نەك ئافرەتان.

میكانیزمی هەڵبژاردنی ئەمینداری گشتی لە ڕێگەی ئەنجوومەنی ئاساییشی نەتەوە یەكگرتووەكانەوەیە، كە پێنج ئەندامە هەمیشەییەكە دەسەڵاتی ڤیتۆیان هەیە. ئیمتیازی ئەو پۆستە لە دەرئەنجامی هاوسەنگیی سیاسی سەرهەڵدەدات نەك هەڵبژاردنێك لەسەر بنەمای لێهاتوویی یان نوێنەرایەتییەكی دادپەروەرانە. لە سیستەمێكدا كە بەرژەوەندییە ستراتیژییەكان بەڕێوەی دەبەن، ڕیالیزم تیشك دەخاتە سەر دەسەڵات و بەرژەوەندییە نەتەوەییەكان زلهێزەكان بڕیار دەدەن، ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەكاتەوە كە تەنیا لێهاتوویی بەس نییە بەڵكو حیساباتی سیاسی یەكلاكەرەوەیە بۆ ئەو پۆستە.

لە ڕووی مێژووییەوە سیستەمی نێودەوڵەتی مۆدێرن لە ژینگەیەكی سیاسی پیاودا سەریهەڵداوە، كە سەركردایەتی و دیپلۆماسی تەنیا دۆمەینی پیاو بوون، ئەم میراتە بە ئاسانی كاڵ نەبووەوە؛ بەڵكو بەردەوام بوو لە داڕشتنی تۆڕەكانی كاریگەری و ڕێڕەوی پیشەیی لەناو دامەزراوە نێودەوڵەتییەكاندا، لە ئەنجامدا دەرفەتی ئافرەتان بۆ گەیشتن بە پۆستە باڵاكان، لەوانەش پۆستی سكرتێری گشتی، سەرەڕای هەندێك پێشكەوتن لە دەیەكانی ڕابردوودا، سنووردار بوو.

سكرتێری گشتی تەنیا كارگێڕی نییە بەڵكو ئەو ئەكتەرێكی سیاسی و دیپلۆماسییە كە نێوەندگیری لە ململانێ نێودەوڵەتییەكان دەكات و قەیرانە جیهانییەكان بەڕێوەدەبات. ئەم سروشتە سیاسییە، پەسەندكردنی كەسایەتیی خاوەن ئەزموونی نەریتی لە بازنەكانی حوكمڕانیدا بەهێزتر دەكات، ئەو بازنانەی كە لە مێژوودا ئافرەتان تا ڕادەیەكی زۆر تێیدا دوورخراون یان وەلا نراون.

لە ساڵی ٢٠١٦دا دەرفەتێك بۆ شكاندنی ئەم شێوازە هاتبووە ئاراوە، چەند خانمێكی خاوەن لێهاتوویی بەرز خۆیان بۆ ئەو پۆستە كاندید كرد. بەڵام لە كۆتاییدا ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس هەڵبژێردرا، ئەمەش ئاماژەیەكی ڕوون بوو كە كۆدەنگی نێوان زلهێزەكان وەك فاكتەری یەكلاكەرەوە ماوەتەوە.

لەگەڵ كۆڕانكارییەكانی جیهان و پێشكەوتنە بەردەوامەكانی جیهان و شۆڕشی تەكنەلۆژیا و بەردەوام بوونی شۆڕشی ئافرەتان بۆ بەدەست هینانی مافە سیاسی و مەددەنیەكانیان، وردە وردە دەست بە گۆڕانكارییەكان كرا و نەتەوە یەكگرتووەكان شایەتحاڵی زیادبوونی بەرچاوی ژمارەی ئافرەتان بووە لە پۆستە سەركردایەتییەكان لەناو ئۆرگانە جیاوازەكانیدا، شانبەشانی پەرەسەندنی بانگەوازە نێودەوڵەتییەكان بۆ یەكسانی جێندەری لە ئاستە بەرزەكاندا. ئەم گۆڕانكارییە ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی دانپێدانانە كە نوێنەرایەتیی ئافرەتان تەنیا فەرمانێكی ئەخلاقی نییە، بەڵكو پێویستییەكە بۆ بەهێزكردنی شەرعیەتی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان.

نەبوونی ئافرەتێك وەك ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕەنگدانەوەی كەمیی لێهاتوویی بێ توانای ئافرەتان نییە، بەڵكو هۆكارگەلێكی زۆرتر و قووڵتر لە پشت ڕاسپاردنی ئافرەتانە بۆ ئەو پۆستە. بە قبوڵكردنی ئافرەتان وەك سەركردەی نێودەوڵەتی تێڕوانینی وڵاتان سەبارەت بەوەی كێ گونجاوە بۆ ئەو پۆستە، كێ شایەنی بەرپرسیایرێەتی ئەو پۆستەیە، بە بڕوای من لە داهاتوودا ڕوانگەی تێڕوانینی جیهان بۆ توانستەكانی ئافرەتان دەگۆڕێت و سیستەمی نێودەوڵەتی جاریكی تر گۆڕاكاری و پێداچوونەوەی تێدا دەكرێت سەبارەت بە ڕۆڵی ئافرەتان و گرتنە دەستی كایە گشتی و هەستیارەكان بە تایبەتی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان».

لیا سەیفەدین ئەندامی سكرتاریەتی یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «لە ساڵی ١٩٤٥ەوە، كاتێك پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان واژۆ كرا، ئەم دامەزراوەیە خۆی وەك پارێزەری سەرەكی مافەكانی مرۆڤ و «یەكسانیی نێوان پیاو و ئافرەت»ی ناساند. بەڵام دوای تێپەڕبوونی 81 ساڵ و تێپەڕبوونی ٩ سكرتێری گشتی، هێشتا كورسیی هەرە بەرز و بڕیاردەری ئەم ڕێكخراوە، تەنیا بۆ توخمی نێر بووە. ئەمە تەنیا ڕێكەوت نییە، بەڵكو نیشانەیەكە بۆ قووڵیی ئەو نادادییە سیستەماتیكەی كە لەناو جەرگەی سیاسەتی جیهانیدا هەیە.

داتاكان چیمان پێ دەڵێن؟ با سەیری زمان و ژمارەكان بكەین لە مێژووی نەتەوە یەكگرتووەكاندا 9 كەس پۆستی سكرتێری گشتییان وەرگرتووە (تریگڤە لی، داگ هامارشیۆلد، یوتانت، كورت ڤاڵدهایم، خافێر پێرێز دی كویار، بۆترۆس غالی، كۆفی عەنان، بان كی مۆن، و ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس). ڕێژەی ئافرەتان لەم پۆستەدا ٠٪ بووە.

لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی ٢٠١٦دا، كێبڕكێیەكی توند هەبوو لە كۆی ١٣ كاندید، ٧ كەسیان ئافرەت بوون كە خاوەن ئەزموونی وەك سەرۆك وەزیران و وەزیری دەرەوە بوون (وەك هێلین كلارك و ئیرینا بۆكۆڤا). سەرەڕای ئەوەی دروشمی «كاتی ئافرەتێك هاتووە» لە هەموو لایەك دەبیسترا، بەڵام دیسانەوە پیاوێك (گۆتێرێس) هەڵبژێردرا. ئەمە دەری دەخات كە ململانێی هێز لە پشت پەردەكانەوە، لە دەستی پێنج ئەندامە هەمیشەییەكەی ئەنجوومەنی ئاسایشدایە، كە زۆرجار بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیكییەكان دەخەنە پێش پرەنسیپەكانی یەكسانییەوە.

ئایا ماف دەبەخشرێت یان خاوەندارێتی دەكرێت؟

لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە سەرهەڵدەدات كە ئایا ئافرەت دەبێت چاوەڕێ بكات مافەكانی پێ ببەخشرێت؟

یاسای سروشت و فەلسەفەی مافەكانی مرۆڤ پێمان دەڵێن ماف وەرناگیرێت، بەڵكو هەیە.

مرۆڤەكان بە ئازادی و یەكسانی لەدایك دەبن. ئافرەت وەك مرۆڤێك، خاوەنی مافە ڕەواكانی خۆیەتی. ئەو چەمكەی دەڵێت «پیاو دەبێت مافی ئافرەت بدات» چەمكێكی باوكسالارانەی كۆنە، چونكە وای نیشان دەدات كە پیاو خاوەنە و ئافرەت وەرگرە. ئەگەر مافێك ببەخشرێت، مانای وایە دەشتوانرێت لێی بسەنرێتەوە. بەڵام كاتێك وەك خاوەن ماف سەیری ئافرەت دەكرێت، ئەو كاتە یەكسانی دەبێتە ئەركێكی یاسایی.

داتاكانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان دەریدەخەن كە ئەو وڵاتانەی ئافرەت ڕێبەرایەتییان دەكات، لە كاتی قەیرانەكاندا (وەك پەتای كۆرۆنا) سەركەوتووتر بوون. كەواتە نەبوونی ئافرەت لە لوتكەی نەتەوە یەكگرتووەكاندا بەهۆی بێ توانایی نییە، بەڵكو بەهۆی ئەو سەقفە شووشەییەیە كە سیستەمی سیاسیی جیهانی دروستی كردووە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی ڕەگەزێكی دیاریكراو.

نەتەوە یەكگرتووەكان لە ڕووی تیۆرییەوە باس لە پەرەپێدانی بەردەوام و یەكسانیی ڕەگەزی دەكات، بەڵام لە ڕووی پراكتیكییەوە دەستەبژێرێكی سیاسی (زۆربەیان پیاون) بڕیار لەسەر چارەنووسی جیهان دەدەن. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێكخراوەكە لە ناوەوە تووشی قەیرانی شەرعیەت بێت، چۆن دەكرێت داوا لە وڵاتانی جیهانی سێیەم بكەیت یەكسانی پەیڕەو بكەن، لە كاتێكدا لوتكەی هەڕەمی خۆت تەنیا بۆ ڕەگەزێك بێت.

كاتی ئەوە هاتووە نەتەوە یەكگرتووەكان بگۆڕێت بۆ ڕێكخراوێكی مرۆیی ڕاستەقینە، مافی ئافرەت بۆ گەیشتن بە لوتكەی دەسەڵات، دیارییەك نییە پێیان بدرێت، بەڵكو شایستەییەكی مرۆیی و یاساییە كە تا ئێستا زەوت كراوە.

جیهان پێویستی بە تێڕوانینێكی نوێ هەیە، تێڕوانینێك كە تێیدا ڕەگەز نەبێتە بەربەست بۆ بەڕێوەبردن، ئەگەر نەتەوە یەكگرتووەكان بیەوێت لە سەدەی بیست و یەكەمدا بە زیندوویی بمێنێتەوە، دەبێت بیسەلمێنێت كە دروشمەكانی تەنیا بۆ سەر كاغەز نین. سكرتێری داهاتوو نابێت تەنیا باشترین كاندید بێت، بەڵكو دەبێت كۆتایی بەو مێژووە یەكڕەهەندییە بهێنێت كە جیهانی تەنیا بە چاوی ڕەگەزێكەوە بینیوە».

هەرمن ئەحمەد نووسەر و ڕۆژنامەنووسە و ئەندامی كۆمیتەی بەڕێوبەریی كۆنفیدراسیۆنی ڕەوەندی كوردستانییە، لە ڕوانگەی خۆیەوە بەمجۆرە پرسەكە شەن و كەو دەكات» لە ساڵی 1945 كاتێك نەتەوە یەكگرتووەكان دامەزرا، خۆی وەك چرایەكی گەشاوە بۆ پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و یەكسانیی ڕەگەزی بە جیهان ناساند و پرەنسیپی یەكسانیی نێوان پیاو و ئافرەتی بە شێوەیەكی زۆر ڕوون لە چوارچێوەی جاڕنامەی مافەكانی مرۆڤدا جێگیر كرد، بەڵام دوای ئاڵوگۆڕكردنی 9 سكرتێری گشتی، هێشتا كورسیی باڵاترین دەسەڵاتی بڕیاردان لەم ڕێكخراوەیەدا تەنیا لە قۆرخی توخمی نێردایە، ئەمە دژبەیەكییەكی زۆر گەورەیە و درزێكی قووڵ لە نێوان دروشمی بریقەداری سەر كاغەز و واقیعی تاڵی جێبەجێكردندا نیشان دەدات.

ئەم دۆخە چەقبەستووە پرسیارێكی جەوهەری دەورووژێنێت، ئەویش ئەوەیە، بۆچی گەورەترین ناوەندی نێودەوڵەتی كە بانگەشەی یەكسانی دەكات، خۆی ناتوانێت ئەو بنەمایە لە لووتكەی هەڕەمی دەسەڵاتەكەیدا بەرجەستە بكات؟ وەڵامەكە بە هیچ شێوەیەك پەیوەندی بە كەمی یان نەبوونی ئافرەتی لێهاتوو و سەركردەوە نییە، بەڵكو ڕەگ و ڕیشەكەی دەگەڕێتەوە بۆ كۆمەڵێك فاكتەری ئاڵۆزی سیستەمی، جیۆپۆلەتیكی و باڵادەستی پیاوسالاریی قووڵ لەسەر ئاستی جیهاندا.

یەكەم هۆكاری بنەڕەتی، میكانیزمی هەڵبژاردنی سكرتێری گشتی، ئەم پۆستە هەستیارە زیاتر لەوەی لەسەر بنەمای لێهاتوویی و شایستەیی دیاری بكرێت، قوربانی ململانێی بەرژەوەندییە سیاسییەكان و هاوكێشەی هێزی وڵاتە زلهێزەكانە، بەتایبەتی هەر پێنج وڵاتە خاوەن مافی ڤیتۆكە لە ئەنجوومەنی ئاساییش، بڕیارە چارەنووسسازەكان زۆرجار لە ژوورە داخراوەكاندا و لەسەر بنەمای تەوافوقی سیاسی دەدرێن، لەم ژینگەیەشدا كە مێژوویەكی درێژی پیاوسالاری هەیە و هاوپەیمانێتییەكان تێیدا زاڵن، كاندیدە پیاوەكان هەمیشە وەك بژاردەی سەلامەتتر و گونجاوتر دەبینرێن و چانسی زیاتریان پێ دەدرێت.

لە لایەكی دیكەوە، كێشەی پێوەرە نەریتییەكانی پاڵاوتن هەیە، زۆرجار كاندیدە بەهێزەكان لە ناو بازنەی سەرۆك كۆمار، سەرۆك وەزیران، یان وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانەوە هەڵدەبژێردرێن، بەو پێیەی هێشتا نەخشەی سیاسیی جیهان بە ڕێژەیەكی زۆر لە لایەن پیاوانەوە كۆنترۆڵ كراوە، ئەو دەروازانەی كە دەبنە پردێك بۆ گەیشتن بە پۆستی سكرتێری گشتی، خۆبەخۆ بە ڕووی ئافرەتاندا تەسك كراونەتەوە و دەرفەتی بەشداریكردنیان بەرتەسك كردووەتەوە.

هەروەها ناكرێت ڕۆڵی كەلتوور و چوارچێوە كۆمەڵایەتییەكان نادیدە بگرین، لە هۆشیاریی باوی زۆرێك لە كۆمەڵگەكاندا، هێشتا چەمكی سەركردایەتی و دەسەڵاتی ڕەها بە شێوەیەكی نائاگا بە توخمی نێرەوە گرێ دراوە، بەهۆی ئەم تێڕوانینە هەڵەیەوە، ئافرەتان دەبێت دوو هێندەی پیاوان هەوڵ بدەن بۆ سەلماندنی تواناكانیان و بەدەستهێنانی متمانەی نێودەوڵەتی، ئەمە بێجگە لەوەی تۆڕە دیپلۆماسی و لۆبییە سیاسییە بەهێزەكانی جیهان، زۆربەی كات لە لایەن پیاوانەوە ئاراستە دەكرێن و لە كاتی بڕیارداندا پاڵپشتیی یەكتر دەكەن.

بەتاڵی و نەبوونی ئافرەتێك لە كورسیی بڕیاردەری نەتەوە یەكگرتووەكاندا، تەنیا كەموكوڕییەكی ئیداری ڕێكخراوێك نییە، بەڵكو ئاوێنەیەكە وێنەیەكی ڕوونی نایەكسانیی سیستەمی سەركردایەتیی جیهانمان پێشان دەدات.

 هەرچەندە ئەم ڕێكخراوە ڕۆڵی هەبووە لە بڵاوكردنەوەی هۆشیاریی یەكسانیی ڕەگەزی، بەڵام ئەگەر بیەوێت ببێتە نموونەی باڵا و متمانەی خۆی لەدەست نەدات، دەبێت گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی و سیستەمیی لە ناوخۆیدا بكات. چونكە یەكسانیی ڕەگەزی بە گوتاری بریقەدار و گفتوگۆی دیپلۆماسییەتی نەرم نایەتە دی، بەڵكو پێویستی بە تێكشكاندنی قۆرخكارییەكان و پێدانی دەسەڵاتی ڕەها و نوێنەرایەتییەكی ڕاستەقینەیە بە ئافرەتان لە لوتكەی بڕیاردانی جیهانیدا».