تاوانەكانی ڕژێمی ڕووخاوی بەعس بەرامبەر بە كوردان، هەموو سنوورەكانی بەزاند، لە سەركوتكردنی تاك و ڕووخاندنی گوندەكان و ڕاگواستنەوەی زۆرەملێ هەتا كۆمەڵكوژی و جینۆساید و كیمیاباران، لە هیچ تاوانێك درێخییان نەكرد. تاوانی ئەنفال لە 23ی شوباتی 1988 بە 8 قۆناغی جیاواز و لە شەش ناوچەی جیاوازی كوردستان دەستی پێ كرد، قۆناغی یەكەمی لە 23/2 تا 18/3/1988 بۆ سەر ناوچەكانی دۆڵی جافایەتی، قۆناغی دووەم لە 22/3 تا 1/4/1988 بۆ سەر ناوچەی قەرەداغ، قۆناغی سێیەم لە 7/4 تا 20/4/1988 بۆ سەر ناوچەی گەرمیان، قۆناغی چوارەمیش لە 3/5 تا 15/5/1988 بۆ سەر ناوچەی قەڵاسێوكە و دۆڵی زێی بچووك، قۆناغی 5 و 6 و 7 لە 15/5 تا 26/8/1988 بۆ سەر ناوچەكانی شەقڵاوە و ڕواندز، قۆناغی هەشتەم و كۆتایی، لە 26/8/ تا 6/9/ 1988 بۆ سەر ناوچەی بادینان و سەرجەم ئەو قۆناغانەیش پاش ڕووخانی هەموو گوندەكانی كوردستان لە بەرواری 6ـی ئەیلوولی 1988 بە فەرمی كۆتایی هات، كە جگە لە خاپووركردنی 5 هەزار گوند، 182 هەزار كوردی بێ سەروشوێن كرد. بەشداربووان لەم بەدواداچوونەی گۆڤاری گوڵاندا پەردە لە سەر تاوانەكانی كوردكوژان هەڵدەدەنەوە.

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

 ئەو ئەنفالە بەدناوە لە ئاستی جیهاندا لە قاو درا و هەر یەك لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و پەرلەمانی كوردستان، ڕۆژی 14ـی نیسانی 2008 ئەنفالیان وەك جینۆساید ناساند، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە لەو ڕۆژەدا زۆرترین كورد بێسەروشوێن كران، كە نزیكەی 20 هەزار كەس بوون لە هەر دوو گوندی ملەسوورە و كوڵەجۆی حاجی حەمەخانی گەرمیان.

تراژیدیاكان بریتین لە سەردەمی ڕۆژانی تاڵی ژیانیان لە زیندانەكانی سەماوە و نوگرە سەلمان و تۆپزاوە، ئەو چیرۆكانەش پڕن لە ئازار و برسێتی و تینوویەتی و دەستدرێژیكردن بۆ سەر جەستە و دیمەنەكانی دابڕانی دایك و باوك لە منداڵەكانیان و برا و خوشك و هاوسەرەكان لە یەكتری و جیاكردنەوەیان.

مامۆستا پەرژین جەعفەر حاجی ڕۆستەم، مامۆستای زانكۆ و توێژەر و چالاكوانی بواری جینۆساید و كەسوكاری قوربانی ئەنفال، لە دەستێكی قسەكانیدا هێما بۆ ئەوە دەكات: «پرۆسەی ئەنفالكردنی گەلی كورد یەكێك بوو لە دڕندانەترین و نامرۆڤانەترین تاوانەكانی دژ بە مرۆڤایەتی و بەتایبەتی گەلێكی خاوەن خاك و زمان و كلتووری خۆی، ئەویش لەسەر دەستی كاربەدەستانی حكومڕانانی پیشووی عێراق، كە بەچەند قۆناغێك هەستان بە ئەنفالكردنی گەلی كوردستان و زیندەبەچاڵكردنی منداڵ و ئافرەت و پیاو بەبێ جیاوازیكردن.

ئەم پرۆسە تراژیدییە دژ بە گەلی كوردستان كۆمەڵێك لێكەوتە و كاریگەری درێژمەودا و كورتمەودای لە نێو كۆمەڵگەی كوردستانی بەجێهێشت، لە ئەنجامی چەند توێژینەوەیەكی زانستی مێژوویم لە بارەی پرۆسەی ئەنفال و پرسی جینۆساید و لە هەمانكاتیشدا خۆم وەك قوربانییەكی ئەو پرۆسەیە كە زۆرینەی خانەوادەكەم لە نێو پرۆسەكەدا ئەنفالكران، لە پێنج تەوەر یاخود لە پێنج بوار دەتوانم باس لەو پرسە بكەم.

لە ڕووی مرۆیی و كۆمەڵكوژییەوە، ناوچەی گەرمیان ناوچەیەكی دەوڵەمەندی سرووشتی كشتوكاڵی و ئاژەڵیی و ڕێژەیەكی زۆری هاووڵاتی تێدا نیشتەجێبوون، ئێستاش بە هەمانشێوەیە یەكێكە لە سەرمایە گەورەكانی مرۆیی كوردستان، حكومەتی عێراقی هەستی بە تەبایی و هەماهەنگی نەتەوەیی و نیشتمانی و خەباتگێڕی لە نێو گەرمیانییەكان كردبوو، دەیزانی زۆرترینیان هاوسۆزی خەباتی نەتەوەیی خۆیانن، بۆیە دەستی برد بۆ بنبڕكردنی چەند نەوەیەك، بەم كۆمەڵكوژییەش توانی تراژیدییەكی مرۆیی بەسەر گەرمیان بهێنێت و زۆرینەیان ئەنفال بكات و بەشێكی دیكەیان لە سێدارە بدات و بەشێكیشیان زیندانی بكات.

لایەنیكی دیكەی ئەم پرۆسەیە كە پێموایە دیراسەیەكی وردی دامەزراوەكانی بەعس لە پشتەوەی ئامانجەكە بوون، ئەویش هەڵوەشاندنەوەی شیرازەیی خێزانی بوو، چونكە خێزان بنەمایەكی گرنگ و یەكەمینی كۆمەڵگەیە، بە تایبەتی وەك باسم كرد گەرمیان لەم ئاستەدا زۆر پتەو و كاریگەربوو، بۆیە لە ڕێی پرۆسەی ئەنفالەوە توانی كاریگەرییەكی گەورە دروست بكات لەسەر هەڵوەشاندنەوەی شیرازی خێرانی، بۆ نموونەی ڕێژەی ئافرەتی بێ پیاو یاخود پێچەوانە و منداڵی بێسەرپەرشتیار و بارگرانی لەسەر ئافرەتان زیاتر كرد، كە بیر لە بژێوی ژیانیان بكەنەوە و هێندە سەرقاڵی خێزانی نەبێت، چونكە ڕووبەڕووی ژیانێكی سەختی دەرەوەی ژینگەی گوند بوونەوە، لە گوندا كاری هەرەوەرزی و یەكگرتوویی بنەماڵەكان هەبوو، بەڵام كاتێك خێزان چووە نێو كۆمەڵگە زۆرەملێیەكان ئەم بابەتە كاڵبووەوە تا ئاستی نەمان.

ئابووری گەرمیان لەسەر چەند پایەك بەندبوو، گوندەكان سەرچاوەی ئەو پایە گرنگانەی ئابووری و بژێوی بوون، بە كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و پەلەوەری بژێوییەكی تاڕادەیەكی باشی بۆ خانەوادەكان دابین دەكرد و سەرچاوەی خۆراك و ژیانی شارەكانیش بوو، حكومەتی عێراقی كۆمەڵێك ئابڵووقەی لەسەر كورد دانابوو كە ئاستی بژێوییان نەگات بە ئاستێكی نۆڕماڵ، بەڵام گوندەكان ئەم ئاستەیان پڕكردبووەوە، بۆیە حكومەتی عێراقی لە كاتی پرۆسەی ئەنفال گوندەكانی وێران كرد و تەختی زەوی كردن، ئاژەڵەكانیان دزی، قەدەغەی خستە سەر گەڕانەوە بۆ كشتوكاڵ و ئاژەڵداری، ئیدی لە كۆمەڵگە زۆرەملێیەكان دەستیكاری گوندنشینەكان كورت بوو بەڕادەیەك هەژاری باڵی بەسەریاندا كێشا و تاكو ئێستایش كاریگەری ئەو دۆخە بەردەوامە.

هەموو ڕووداوێكی تراژیدی بەدوای خۆیدا ئازاری دەروونی و لێكەوتەی ناساغی و ناسەقامگیری دەروونی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، ئەنفالكردنی گەرمیان و گەرمیانییەكان بە ئازارترین دۆخی دەروونی دروستكرد، خەمۆكی باڵی كێشا بەسەر ڕۆحی هەزاران خانەوادە، سەرلێشێواوی و گەڕان بەدوای كەسوكاریان بووە گەورەترین وەهمی چاوەڕوانی و ساڵانێكی زۆر لە چاوەڕوانی هاتنەوەی كەسوكاریان بەڕێكرد، ئەمە بووە نەخۆشی، ئێستایش چەندین خێزان هەن بەم دەردەوە گیرۆدەن و ژیانیان لە نێو خەمۆكی و نەخۆشیدا بەڕێ دەكەن.

حكومەتی عێراقی پێشتر كاری لەسەر گۆڕینی دیموگرافی كوردستان كردبوو وەك سیاسەتێكی توندوتیژ بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان، لەم پرۆسەیەدا گۆڕینی دیموگرافی یەكێك لە لێكەوتەكانی بوو، گوندنشینەكانی ناچار كرد لە كۆمەڵگەی زۆرە ملێ بژێت، تێكەڵەیەك لە شێوازی جیاوازی ژیان و بژێوی و بیركردنەوە و ئاستی خوێندەواری، گوندەكان وێران بوون و كۆمەڵگە زۆرەملێیەكانیش وەك دۆزەخێك بەبێ خزمەتگوزاری پڕكرد لە گوندنشینەكان، ئاستی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان ڕەسەنایەتی لە دەستدا، ئەمەش كاریگەری خراپی دروستكرد و وایكرد گوندەكان بە ئاوەدانكراوەیی نەمێنێ و نەوەیەك هاتنە نێو ژیان ڕەتی بكەنەوە ژیانی گوند هەڵبژێرن».

د. حسێن ئیسماعیل خان دەلۆ /مامۆستای زانكۆ /دكتۆرا لە مێژووی نوێ و هاوچەرخ

ئەنفال پرۆسە و هەڵمەتێكی قەڵاچۆكردن و لەناوبردنی كورد بوو لەساڵی ١٩٨٨ دەستی پێكرد، ساڵانێكی زۆر بوو حكومەتی عێراقی پلانی دادەڕێشت بۆ ئەوەی كورد قەڵاچۆ بكات، بەتایبەت بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد لەڕەگ و ڕیشەوە دەربهێنێت، بۆ ئەم مەبەستەش ٢٢ی شوباتی ساڵی ١٩٨٨ لە قۆناغی یەكەمی پڕۆسەی ئەنفال دەستی پێكرد كە ناوچەكانی سەرگەڵ و بەرگەڵ و دووكان و شارباژێڕ و پیرەمەگروون و چەند ناوچانەیەكی دیكەی گرتەوە، دواتر قۆناغەكانی تری بەدوادا هات، بەداخەوە ئەم پرۆسەیە ناو نرابوو ئەنفال كە لەلایەن سەرۆكی لەناوچووی عێراق سەدام حوسێن ئەم دەستەواژەیە بەكارهات، كە بە ناوی سوڕەتێكی قورئانی پیرۆز بوو، كە مەبەست و مانا و شڕۆڤەی ئەم وشەیە بۆ دەست بەسەرداگرتن و تاڵانكردن و لەناوبردنی كافرەكانە بۆ ئەوەی كە هەرچی دەستكەوت و سامانێكیان هەیە لە جەنگدا بۆ ئیسلامەكان بێت، ئەویش بەو كارە قێزەوەن و نامرۆڤانەی مەبەستی ئەوە بوو كورد وەكو كافر و گاور لە قەڵەم بدات، تاكو شێتگیرانەتر دارودەستەكەی حكومەتی عێراق هەڵمەتبەرن و چاوپۆشی لە بردنی سەروەت و سامان و قەتلوعام كردنی گەلی كورد نەكەن.

بێگومان لەم پرۆسەیەدا دەستپارێزی نەكرا لە منداڵ، گەورە، ئافرەت، بەساڵاچوو، چەكدار و بێ چەك هەرچی بەردەستی بكەوتایە ڕاپێچی دەكرد، ئەم پاكتاویكردنی نەژادی و قەڵاچۆكردنی كورد هەر لە ساڵی ١٩٨٨ڕووی نەدا بەڵكو لە ساڵانی ڕابردوودا لە ساڵەكانی 1960 و 1961 كورد ئەنفالكراون، بگرە لە سەردەمی پاشایەتیشدا كورد ئەنفال و تەرحیل و تەهجیر و تەعریب كراوە، ئەو ڕژێمە دەیویست مۆركی كوردبوون لە كوردستان دابماڵێت و هەمیشە كوردستانی بە شیمال عێراق ناودەبرد.

 لە دوای نسكۆی ١٩٧٥یش بەشێكی زۆری ناوچە سنوورییەكانی بەناوی هێڵی سنووری ناوچەكانی خانەقین و پێنجوین ئەو هێڵانەی كە دەكەوێتە ناو سنووری ئێرانەوە ڕاپێچی كردن و گواستنیەوە بۆ ئۆردووگا زۆرەملێكان، لە دوای ١٩٧٥یش خەڵكێكی زۆری بۆ سەماوە و حلە و بابل و خواری عێراق گواستەوە.

جگە لەوەش ئەنفالی بارزانییەكان كە ٨٠٠٠بارزانی ئەنفال كران، هاوكات هەر لە ساڵی١٩٨٨ شاری هەڵەبجە كیمیاباران كرا ٥٠٠٠شەهید و ١٠٠٠٠برینداری لێكەوتەوە، پرۆسەی ئەنفال ڕاماڵینی تەواوی ناوچەكە بوو، بۆ قەتلوعام كردن هێزێكی سەربازی زۆری خستبووە خزمەتی ئەم پرۆسەیە، قۆناغی سێیەمیش ناوچەی گەرمیانی گرتەوە چەمچەماڵ و قادركەرەم و كفری و كەلار لەم قۆناغەدا پرۆسەی ئەنفال تێیدا گەیشتە لوتكە و لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ٧ی نیسان هەتاوەكو ٢٠ی نیسان تەواوی ناوچەی گەرمیان كۆنتڕۆڵ كرا، ئەنفالێكی زۆری تێدا كرا بۆیە ١٤ی نیسان وەك ڕۆژی ئەنفال چاوی لێدەكرێت، چونكە لەو ڕۆژەدا خەڵكێكی زۆر ئەنفال كران و گواسترانەوە بۆ گۆڕەتوو و نوگرەسەلمان.

ئەنفال كاردانەوەیەكی خراپی لەسەر كۆمەڵگەی كوردی دانا، تاوەكو ئەمڕۆش كۆمەڵێك ئافرەتی ڕەش پۆش چاوەڕێی گەڕانەوەی منداڵەكانیانن، زۆربەشیان بە حەسرەوەتەوە سەریان نایەوە و مردن، تەنانەت دەگێڕنەوە هەندێك دایك هەبوون شەوانە جێگەی منداڵەكانیان ڕادەخست و بە درێژایی شەو چاوەڕێی هاتنەوەی منداڵەكانیان بوون، لە ئەنجامدا ٥٠٠٠گوند خاپوور كرا ئەوەش وایكرد خەڵكی زیاتر بێكار و دەست بەتاڵ بن.

تاوەكو ئەمڕۆش دەرهاوێشتەی كاریگەرییە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكان بوونیان ماوە و ئەو كارەساتە تا ڕادەیەك شیرازەی خێزانەكان و شیرازەی كۆمەڵگەی كوردی تێكداوە، بەداخەوە ژێرخانی ئابووری ئێستای ئێمە تەنیا پشت بەستنە بە نەوت و سامانە سروشتییەكانی ژێر زەوی، لە كاتێكدا كوردستان زەمینەیەكی لەباری هەیە بۆ سەروەتی ماسی، سامانی ئاژەڵی و كشتوكاڵ كردن، بەڵام بەداخەوە هیچ بایەخی پێنادرێت هەمومان وەكو زەڕنەقوتە چاوەڕێی موچەین».

سەعید مەموزینی چاودێری سیاسییە و سەبارەت بە هەمان پرس ڕایوایە: « ئەنفال ستەمێكی گەورە بوو لە نەتەوەی كورد كرا بەداخەوە، بێ شك ئەنفال بە چەندین قۆناغ تێپەڕی، قۆناغ بە قۆناغ توند تر و ستەمكارانە تر بوو، ئەوەی زۆر جێگەی نیگەرانییە ئەوەیە كە دەوڵەتێكی ئیسلامی ئایەتێكی قوڕئانی پیرۆزی بە ناوی ئەنفال بەكارهێنا و دژی ژمارەیەك لە هاووڵاتیانی خۆی وەستایەوە، دەرهاوێشتەكانی ئەنفال خراپ و كاریگەر بوون و بووە هۆكاری قەتلوعام و ڕاگواستن، ئەوان دەستیان نەپاراست لە سووتاندن و ڕووخاندنی مزگەوت و كەنیسە و تەنانەت سڵیان لە كوشتنی ئاژەڵیش نەكردەوە، جێگەی داخە ئەوكات لەو قەتلوعامەدا كۆمەڵێك جاش چاوساغ و ڕێنیشاندەری ئەو ڕژێمە بوون، مایەی نیگەرانییە كە هیچ یەكێك لەو جاشە كوردانە سزا نەدراون و تەنانەت هەندێكیان خەڵاتكراون.

بەخۆشحاڵییەوە سەرەڕای ئەو هەموو زوڵم و ستەمە خەڵكی كورد خۆڕاگر بوون و هیچ كات لە بەرامبەر دوژمنانی كورد و كوردستان شكۆ و شەرەفی كوردبوونیان نەشكاند و سەری بەرزیان بۆ دوژمن نەوی نەكرد، دووبارە ناوچەكانی خۆیانیان كە وێرانكرابوون ئاوەدانكردەوە، مایەی خۆشحاڵییە ئەوانەی كوردیان ئەنفال كرد كەوتنە قەفەسی دادگا و بە سزای خۆیان گەیشتن لە سەرووی هەممیانەوە عەلی حەسەن مەجید و سەدام حوسێن.

تاوانی ئەنفالكردنی كوردان تاوانێكی هێندە گەورە بوو كە نەدەتوانرا بە زمان گوزارشتی لێبكرێت، كە نە لەگەڵ دین نە لەگەڵ ئینسانیەت نە لەگەڵ عورف دەگونجا شتێك بوو تەنیا لە سەدام و دارودەستەكەی دەوەشایەوە كە ئەو تاوانە ئەنجامبدەن، ئەنفال چیرۆك و تراژیدیایەكی ناخهەژێنە، میلەتی كورد بە گشتی تامی ئەو ئازارانەیان كرد كە لە سەردەمی ئەو ڕژێمەدا و لەلایەن ئەو ڕژێمە دەرهەق بە تاكەكان ئەنجامدراون، مەبەستی ڕژێم تەنیا كوشتنی كورد نەبوو بەڵكو تاواندنەوەی ڕەگ و ڕیشەی كورد بوو، پێویستە ئەو مەرگەسات و ناخۆشیانە لە بیرنەكرێن و لە مێژوودا بە ئەمانەتەوە بنووسرێنەوە، بۆ ئەوەی لە قوتابخانەكاندا منداڵەكانمان بەو ئازارانە ئاشنا بكرێن و پەندی لێوەربگرن، هەر میلەتێك عیبرەت لە مێژوو وەرنەگرێت ئەو مێژوو و ڕووداوانە دووبارە دەبنەوە.»