چەمكی هۆكارگەرایی (Causality) هەوڵێكی ئەقڵانییە بۆ دۆزینەوەی مانایەك لە ناو لێشاوی ڕووداوەكاندا. ململانێی فەلسەفی: پێكهاتەی ئەقڵ یان جەوهەری واقیع؟ ئیمانوێل كانت: پێی وابوو هۆكارگەرایی «قاڵبێكی پێشوەختە» لە ناو میشكی مرۆڤدا. واتە ئێمە ناتوانین جیهان بەبێ هۆكار و ئەنجام ببینین، چونكە ئەقڵمان بەو شێوەیە دیزاین كراوە تا زانیارییەكان ڕێك بخات. دەیڤید هیوم: بە دیدگایەكی گومانگەرایانەوە دەڵێت: ئەوەی ئێمە دەیبینین تەنیا دووبارەبوونەوەی ڕووداوەكانە، نەك پەیوەندییەكی زەرووری. بۆ نموونە: چونكە هەمیشە دوای «برووسكە» دەنگی هەورەترشقەمان بیستووە، وا دەزانین یەكەمیان هۆكاری دووەمیانە، لە كاتێكدا ئەوە تەنیا خوویەكی مێشكمانە. لە فیزیای كلاسیكەوە بۆ جیهانی تەمومژاوی كوانتەم لە فیزیای كلاسیكیدا (نیوتن)، هۆكارگەرایی بنەمایەكی ڕەها بوو؛ گەردوون وەك كاتژمێرێكی گەورە دەبینرا، بەڵام فیزیای كوانتەم ئەم متمانەیەی هەژاند: ئاستی وردیلەكان(كوانتەم): لە جیهانی ئەتۆمدا، شتەكان هەمیشە بەهۆی هۆكارێكی دیاریكراو ڕوو نادەن، بەڵكو هەموو شتێك بەپێی ئەگەرەكان (Probability) كار دەكات. ڕاستییە تاڵەكە ئەوەیە: گەردوون ناچار نییە بەپێی پێوەرە ئەقڵییەكانی ئێمە ڕەفتار بكات، بەڵكو ئەوە ئێمەین كە هەوڵ دەدەین گەردوون بخەینە ناو چوارچێوەی تێگەیشتنی خۆمانەوە.