د.نوری عوسمان، سەرۆكی نووسینگەی سەرۆكی هەرێمی كوردستانە و ئەندامی كۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموكراتی كوردستانە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەكردنی كێشەكان)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو:

سوپاسی بێپایانی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ گرنگە و كۆكردنەوەی ئەم نوخبە و دەستەبژێرە لە بەرپرسان، بۆ ئەوەی لە كەشێكی ڕاشكاو و بنیادنەردا، تاوتوێی پرسێكی گرنگ و هاوبەش بكەین، كە ئەویش: «عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان»ـە.

ڕەگی كێشەكان: جیاوازی لە دیدگا و خوێندنەوەی دەستووریدا

لە سەرەتادا دەخوازم ئاماژە بەوە بكەم كە سەرچاوەی سەرەكیی جیاوازییەكانی نێوان ئێمە و بەغدا، پێش ئەوەی یاسایی، یان كارگێڕی بێت، پەیوەستە بە «شێوازی تێڕوانین و دیدگا سیاسییەكان» لەهەمبەر سیستمی حوكمڕانیدا. ئەزموونی هەرێمی كوردستان لەسەر بنەمای دامەزراندنی قەوارەیەكی یاسایی و كارگێڕی بووە كە لە ساڵی ١٩٩١ـەوە و دوای كشانەوەی دامودەزگاكانی ڕژێمی پێشوو، توانیویەتی لەسەر پێی خۆی بوەستێت. ئێمە لەم ماوەیەدا خاوەنی دامەزراوەی نیشتمانی، پەیوەندیی دیپلۆماسیی فەرمی و هێزی پێشمەرگە بووین، كاتێكیش شاندە نێودەوڵەتییەكان دەهاتن، وەك قەوارەیەكی شەرعی مامەڵەیان لەگەڵ دەكردین. ئەمە ئەو فەرهەنگە سیاسییەیە كە ژینگەی حوكمڕانیی ئێمەی پێ پێناسە دەكرێت.

لە بەرانبەردا لە بەغدا، زۆربەی ئەو سەركردە بەڕێزانەی كە ئێستا لە لووتكەی بڕیاری سیاسیدان، ڕۆژگارێك لە لای ئێمە لە هەرێمی كوردستان هاوسەنگەر و میوان بوون و لە سایەی ئەم قەوارەیەدا داڵدە دران، ئێمە هەمیشە لە ڕوانگەیەكی مرۆیی و نیشتمانییەوە پشتیوانێكی گەورەیان بووین و مێژوویەكی پڕ لە هاوكاریی هاوبەش لە نێوانماندا هەیە، كە زۆربەیان لە ژیاندا ماون و ئێستاش بە ڕێزەوە باسی ئەو قۆناغە دەكەن، بەشێكیشیان كۆچی دواییان كردووە. كێشەی ئێستا لەوەدایە كە نەوەی نوێی سیاسی لە بەغدا، كە پاشخانی ئەو قۆناغە هاوبەشەیان نییە، زیاتر مەیلیان بەرەو سیستمی مەركەزیی توند هەیە، ڕاستییەكەی، دوای گۆڕانكارییەكانی ساڵی ٢٠٠٣، شێوازی بەڕێوەبردن لە بەغدا گۆڕانی بەسەردا هات، بەڵام شێوازی بیركردنەوەی مەركەزی هێشتا كاریگەریی ماوە، تەنانەت قبووڵكردنی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥یش، ڕەنگە بۆ بەشێك لە هێزە سیاسییەكان تەنیا وەك پێویستییەكی كاتیی ئەو قۆناغە سەیر كرابێت، نەك وەك باوەڕێكی قووڵ و هەمیشەیی بە پرانسیپی فیدڕاڵیزم، چونكە پێشبینیی ئەوەیان نەدەكرد كە لە ئایندەی عێراقدا جڵەوی دەسەڵاتی ڕەها بگرنە دەست.

پاش كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە ساڵی ٢٠١٢، گۆڕانكارییەكی نوێ لە هاوسەنگیی هێز و عەقڵییەتی سیاسیی عێراقدا هاتە ئاراوە، لەو قۆناغە بەدواوە، پێگەی هێزە شیعەكان لە حوكمڕانیدا بەهێزتر بوو. لێرەوە جۆرێك لە «خوێندنەوەی بژاردەیی» بۆ دەستوور و پەنابردن بۆ لۆژیكی «زۆرینەی پەرلەمانی» سەری هەڵدا، بە شێوەیەك كە هەندێك جار تەنیا ئەو بەشانەی دەستوور، یان یاسا جێبەجێ دەكرێن، كە لە بەرژەوەندیی ناوەنددایە و مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستانی پێ پەك دەخرێت، لە كاتێكدا لە سیستمە دیموكراسییەكاندا پاراستنی مافی پێكهاتەكان یەكێكە لە پایە هەرە سەرەكییەكان، بەڵام بەداخەوە ئەم چەمكە لە كولتووری سیاسیی ئێستای عێراق، پێویستی بە كاركردنی زیاتر هەیە بۆ پارێزگاریكردن لە هاوسەنگیی پێكهاتەكان.

ئێستا كاتێك ئێمە داوای جێبەجێكردنی دەستوور دەكەین، لە بەغدا پەنا بۆ یاسا كۆنەكان دەبرێت، بەڵام كام یاسا؟ ئەو یاسایانەی كە پاشماوەی سەردەمەكانی پێشوون (لە قۆناغەكانی عەبدولكەریم قاسم، عەبدولسەلام عارف، ئەحمەد حەسەن بەكر و سەدام حوسێن) و تەنانەت كار بە بڕیارەكانی «مەجلیسی قیادەی سەورە» دەكرێت، لە كاتێكدا دەبێت بنەمای مامەڵەكردنمان ئەو دەستوورە نوێیە بێت كە خۆمان پێكەوە نووسیومانەتە و لەسەر پایەكانی شەراكەت، هاوسەنگی و تەوافق داڕێژراوە، بنەمایەك كە ئێستا لە زۆر شوێندا فەرامۆش كراوە.

لێرەدا جیاوازی لە نێوان دوو خوێندنەوەی جیاوازدا هەیە، لایەنی كوردی جەخت لەسەر سیستمێكی فیدڕاڵیی ڕاستەقینە و پێكەوەژیانی ئارام دەكاتەوە، لە بەرانبەردا لە بەغدا هەوڵ بۆ بەهێزكردنی مەركەزییەت دەدرێت، پێویستە ئەم درز و تێڕوانینە جیاوازە لە ڕێگەی دۆزینەوەی چارەسەری ناوەند و گەیشتن بە لێكتێگەیشتنی هاوبەش پڕ بكرێتەوە، بە شێوەیەك كە بەرژەوەندیی گشتیی هەردوولای تێدا بپارێزرێت.

سەبارەت بە پەیوەندییە مێژووییەكان، دەبێت ئەوە ڕوون بێت كە كورد هەمیشە پاڵپشت و هاوپەیمانی هێزە نیشتمانییەكانی شیعە بووە، ئەمەش بەهۆی ئەو مێژووە هاوبەشەوەیە كە لە كاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ستەم و نادادپەروەریدا كۆی كردووینەتەوە. كێشە مێژووییەكانی كورد لە ڕابردوودا تەنیا لەگەڵ بیركردنەوەی شۆفێنی و نەتەوەپەرستیی تونددا بووە، كە هەوڵی دەدا ناسنامەی خۆی بەسەر پێكهاتەكانی دیكەدا بسەپێنێت.

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ئێمەش پێویستە بە ڕاشكاوی سەیری كەم و كورتییەكانی خۆمان بكەین، ئێمە وەك لایەنی كوردی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٢، كە پێگەیەكی بەهێز و یەكگرتوومان لە بەغدا هەبوو، پێویست بوو جددیتر كار بكەین بۆ چەسپاندن و دامەزراندنی دامەزراوە دەستوورییە گرنگەكان، وەك «ئەنجومەنی فیدڕاڵی». لەو قۆناغەدا بەهۆی جێگیریی دۆخەكەمانەوە دەركمان بەم پێویستییە نەكرد، بەڵام ئێستا ئەو بۆشاییە یاساییانە لە دژی مافەكانمان بەكار دەهێنرێن، بۆیە كاتی ئەوە هاتووە بە یەكگرتوویی و گوتارێكی نیشتمانیی هاوچەرخ ڕووبەڕووی ئەم تەحەددییانە ببینەوە.

لە میانەی سەردانی جەنابی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدا، بە زمانێكی ڕوون و دۆستانە پەیامی خۆمان گەیاندە لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی و پێمان ڕاگەیاندن كە بوونی هێزە چەكدارەكانی دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەكان، مەترسییە بۆ سەر سەقامگیریی ئایندەی عێراق. سەبارەت بەو گرووپانە كە لەژێر ناوی بەرگری و دژایەتیكردنی ئەمریكادا چالاكی دەكەن، پێمان گوتن: لە كاتێكدا هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق كشاونەتەوە، مانەوە و پڕچەككردنی ئەم هەموو هێزە چەكدارە چ پاساوێكی یاسایی و نیشتمانیی هەیە؟

هەروەها ئاماژەمان بەوە كرد كە ناڕەوایە هەرێمی كوردستان بەردەوام بكرێتە ئامانجی هێرشە جۆراوجۆرەكان، كاتێكیش ئەوان بۆ هاوسەنگكردنی دۆخەكە باسی هێرشەكانی سەر بەسرەیان دەكرد، پێمان گوتن كە ئەو هێوركردنەوەیە ناتوانێت گرنگیی ئەو مەترسییانە كەم بكاتەوە كە لەسەر هەرێمی كوردستان هەن. بە ڕاشكاوی بە هاوبەشەكانمان لە چوارچێوەی هەماهەنگیمان گوتووە: «ئەم هێرشانە نەك تەنیا بۆ سەر هەرێم، بەڵكو بۆ سەر داهاتووی تەواوی عێراقی فیدڕاڵ مەترسین».

سەیركردنی پرسی دڵسۆزی بۆ نیشتمان و تۆمەتباركردنی لایەنی كوردی بە نەبوونی وەلائی عێراقی، دوورە لە ڕاستییەوە، ئێمە پێمان گوتن: «ئێمە و ئێوە لە چوارچێوەی یەك جوگرافیای هاوبەشدا دەژین كە ناوی عێراقی فیدڕاڵە، پرسی سەرەكی لێرەدا پێكەوەژیانی ئاشتییانە و جێبەجێكردنی ئەركەكانە، نەك دادوەریكردن لەسەر ویژدانی یەكتر، ئەم جۆرە مامەڵەكردنە دەرفەتی تەبایی كەم دەكاتەوە، با پێكەوە لەسەر بنەمای یەكسانی و ڕێزگرتنی دوولایەنە، ژیانێكی هاوبەش بونیاد بنێین».

پێگەی مێژوویی هەرێم و پاراستنی دەستوور

مێژوو سەلماندوویەتی كە گەلی كوردستان لە بەرانبەر هەوڵەكانی سڕینەوەدا، هاوشێوەی چیاكانی خۆڕاگر بووە و سەرجەم قۆناغە سەختەكانی تێپەڕاندووە. ئێمە لە سەردەمی ئەنفال و كیمیاباراندا كۆڵمان نەدا، بۆیە پێویستە هەمووان پەند لە مێژوو وەربگرن، گەلی كوردستان بەشێكی ڕەسەنی ئەم خاكەیە و ڕەگی داكوتاوە، كەواتە پەیڕەوكردنی پرانسیپی پێكەوەژیان و دیالۆگی بنیادنەر، تەنیا ڕێگەی ڕاستە بۆ هەردوولا. خۆشبەختانە هێشتا لە بەغدا سەركردەی ژیر و خاوەن دیدگا هەن كە دەزانن ناتوانرێت قەوارەی هەرێمی كوردستان لەسەر نەخشەی سیاسی بسڕدرێتەوە، ئەوان باش دەزانن گۆڕینی بنەڕەتیی دەستوور مەحاڵە، چونكە ئەو میكانیزمە یاساییەی دانراوە (كە پێویستی بە دەنگی دوو لەسەر سێی گەل هەیە بۆ ڕەتكردنەوە، یان پەسەندكردن) ڕێگرە لەوەی بە ئاسانی یاری بە دەقە دەستوورییەكان بكرێت.

دەستووری هەمیشەیی عێراق، بەرهەمی هاوكاریی ڕاستەقینەی هەرێمی كوردستان و سەرجەم هێزە سیاسییەكانی عێراقە، ئەگەر پشتیوانی و دەنگی كورد نەبووایە، ئەم دەستوورە هەرگیز پەسەند نەدەكرا، ئەو بەڕێزانەشی كە ئێستا لە بەغدا لە لووتكەی دەسەڵاتدان، خۆیان هاوبەشی سەرەكیی ئێمە بوون لە نووسینەوەی ئەم بڕگانەدا، بەڵام ئەوەی ئێستا لە پەرلەمان دەگوزەرێت، هەوڵێكە بۆ سەپاندنی بڕیارەكان لە ڕێگەی «زۆرینەی پەرلەمانی «یەوە كە زۆرجار ڕەهەندی تایفیی پێوە دیارە، ئەم جۆرە زۆرینەیە نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییە باڵاكانی عێراق وەك دەوڵەتێكی فرەنەتەوە و فرەئایین ناكات.

لە كۆبوونەوەكانماندا لە بەغدا بە ڕوونی پێمان ڕاگەیاندن كە ئێمە نەك تەنیا دژایەتیی حوكمڕانیی ئێوە ناكەین، بەڵكو دەتوانین پاڵپشتێكی بەهێزیشتان بین. هەرێمی كوردستان خاوەن مێژوو و ناسنامەیەكی تایبەتە و نەخشەی كۆمەڵایەتیی هەرێمەكەمان نموونەیەكی جوانی پێكەوەژیانە. لای ئێمە كوردانی سوننە و شیعەی فەیلی، ئێزدی، توركمان و مەسیحییەكان لە سەرجەم پێكهاتەكانیان (كلدان، ئاشووری، ئەرسۆدۆكس و ئەرمەن) وەك یەك خێزان دەژین. كێشەكانی وەك بوودجە، مووچە و شایستە داراییەكانی پێشمەرگە، گرفتگەلێكی تەكنیكین و ئەگەر ئیرادەی سیاسی هەبێت، بە ئاسانی چارەسەر دەبن.

لە كۆبوونەوەماندا لەگەڵ لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی، بە بەڕێز هادی عامریم گوت: «ئەبو حەسەن، لە ساڵی ٢٠٠٥ـەوە پێشمەرگە لە دەستووردا وەك بەشێك لە مەنزوومەی بەرگریی عێراق ناسێندراوە، كەچی تا ئێستا بوودجەی پێویست بۆ پڕچەككردن، یان مووچەی ئەم هێزە لە بەغداوە دابین نەكراوە، و بارگرانییەكە لەسەر شانی حكومەتی هەرێم بووە.

سەبارەت بە پرسی فەرماندەییش، دەستوور ڕوونە، لە ناوخۆی هەرێمدا فەرماندەیی لای سەرۆكی هەرێمە و لە كاتی ئەركی دەرەكی و نیشتمانیی گشتگیڕدا لەژێر فەرمانی سەرۆك وەزیرانی فیدڕاڵدا دەبن. خوێندنەوەی ئینتیقائی بۆ دەستوور، خزمەت بە داهاتووی وڵات ناكات.

جێگەی داخی قووڵە كە ئەو نەوە تێكۆشەرەی پێشووی شیعە كە لەگەڵمان لە سەنگەری ئۆپۆزیسیۆندا بوون، خەریكە جێگەیان دەدرێت بە عەقڵییەتێكی نوێ كە كەمتر بڕوای بە دیالۆگ و مێژووی هاوبەش هەیە. پێویستە ڕۆشنبیریی دەستووری لە عێراقدا بكرێتە مەنهەج و پڕۆگرامی خوێندن، ناگونجێت كەسانێك كە خۆیان قوربانیی یاسا و بڕیارە نادادپەروەرەكانی ڕژێمی پێشوو بوون، ئێستا داكۆكی لە مانەوەی ئەو یاسا كۆنانە بكەن، ئەم هاودژییە پێویستی بە پێداچوونەوەیەكی جددی هەیە.

داواكاریی ئێمە، «شەراكەتی ڕاستەقینە و هاوسەنگە» لە بەڕێوەبردنی وڵاتدا، نەك تەنیا بەشداریكردنی ڕواڵەتی. یەكگرتنی ئێمە لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئارەزوومەندانە و لەسەر بنەمای تەوافق بوو، كاتێك ئەو بنەمایانە پێشێل كران، ڕێفراندۆمی ٢٠١٧ وەك پەرچەكردارێكی سرووشتی بەرانبەر بەو لادانە دەستوورییانە هاتە ئاراوە. ئەمڕۆش، لە كاتێكدا كە لەسەر بنەمای واقیع كار دەكەین، بە هاوكاریی هاوپەیمانان خەریكی ڕێكخستنەوە و یەكخستنی هێزی پێشمەرگەین وەك دامەزراوەیەكی نیشتمانیی بەهێز بۆ پاراستنی قەوارەی هەرێم و دەستوور، كلیل و ڕێگەی ڕاستی چارەسەر تەنیا یەك شتە: گەڕانەوە بۆ دەستوور بەبێ جیاكاری و قبووڵكردنی بنەماكانی شەراكەتی ڕاستەقینە.