ئەڤ جۆرە بابەتە زۆر گرنگن و دڤێت راوەستاندنەکێ بۆ بکەین بۆ هندێ ئایا هەموو جۆرە خێزانەک د ژیانێ دا وەک ئێک ئانکو دەرگەهەکێ ڕا سەحکەنە ژیانێ یان ژی دەرگەهێن جودا و دڤێت هەر ئێک ل گوڕەیی شیانێن خۆ د ژیانێ بگەهیت و سەر بچیت نابیت زێدە ڕۆییێ بکەت و نەکو دیڤڕا دێ زیانێ بینیت ل سەر وان پینگاڤێن هاڤێتی و بەرەڤ دچیت.

ئەڤ بابەتە مە وەرگرتییە بۆ هندێ زێدەتر گرنگی ب ڤان جۆرە بابەتانە بهێتە دان و گرنگی پێ بدەن ژی .

چینا جڤاکی-ئابووری (Socioeconomic Status) تێگەهەکە د جڤاکناسیێ دا کو پلە و ئاستێ خێزانێ یێن جڤاکی، و شیانێن وانا یێن ئابووری دیاردکەت. ئەرێ ئەڤ پلە و ئاستێ خێزان هەی چاوا کاریگەریێ ل سەر بارودوخێ خیزانێ یێ نوکە دکەت؟ و ل سەر ژیان و ساخلەمی و کارێن وانا یێن ڕۆژانە؟ و چاوا ئەڤ پلە و ئاستە دبیتە ئەگەر پاشەڕۆژا زارۆکا ژی بهێتە دەستنیشان کرن هەر ل ڕۆژا لێ دهێنە سەر دونیایێ؟ دێ ل ڤێ گوتارێ ڤان پسیارا جابدەین ب ڕێکا بەرێخۆدانا نموونەیێن چوار خێزانا و هزرکرنێ د دەرئەنجامێت پلەیا وانا یا ئابووری-جڤاکی ل سەر خێزانێ و ل سەر پاشەڕۆژا زارۆکا.

نموونەیێن چار خێزانا و بارودوخێن وان یێن جیاواز:

ئێک: خێزانا کەریمی (چینا ئاست بلند):

کەریم خۆدان بیزنسەکێ مەزن و سەرکەفتی یە، و گەلەک وەبەرهێنان د خانی و شقا و ئاڤاهییا دا هەیە. هەڤژینا وی، رەشا، رێکخراوەکا خێرخازی برێڤەدبەت. دوو زاروک هەنە، هەردوو ژی ل قوتابخانەیێن ناڤدەولەتی ب زمانێ ئینگلیزی دخینن، هەر وەسا فێردبنە موزیکێ و هونەرێ. ل ناڤ ڤیللەکا مەزن دژین، و هاڤینا ژی دچنە دەرڤەی وەلاتی بۆ خۆشی، هەر وەسا هەر دەمێ نەساخ دبن، ل نک باشترین نوژدار و خەستە خۆ دەرمان دکەن. گەلەک گرنگیێ ب خاندنێ و باوەرناما ددەن، و پەیوەندیێن بهێز دگەل گەلەک کەسێن ئاست بلند هەیە. هندەک ئاستەنگێن دکەڤنە رێکا وان ئەوە کو زوی ب زوی دەم بۆ خێزانێ نینە ژبەر کارێ وانا یێ بەردەوام، هەر وەسا دکەڤنە بن فشارەکا مەزن دەمێ هەوڵا پاراستنا جهـ و ئاستێ خۆ یێ جڤاکی دکەن.

دوو: خێزانا صالحی (چینا ئاست باش):

هەردوو دەیک و باب ژی فەرمانبەرێت حکومەتێنە، و ل شقەکا سێ مەزەلی دژین و ترومبێلا خۆ یا تایبەت هەیە. زارۆکێن وانا ل قوتابخانەیێن حکومی دخینن، هەر وەسا دەیک و باب پارا کوم دکەن بۆ هندێ ئەگەر زاروک پێدڤی کورسیکەکا پارالیل یان تایبەت ل زانکۆیێ بن. رۆژێن خوتبە و شەمبییا دچنە دەف مرۆڤێت خۆ یان ژی هندەک جارا دچنە پارکێت گشتی و کەیفێ دبەن. دشێن مەزاختیێن خۆ بێ پێدڤی کەسەکێ ببن بکەن، لێ د هشیارن کو زێدە نەمەزێخن. بۆ وانا گەلەک یا گرنگە خێزان سەقامگیر بیت و چ کێشە بۆ چینەبن، و بهایێ ددەنە کارکرنێ ب کەرامەت و ب دەستڤەئینانا قوتێ کەسی. هندەک ئاستەنگێن دکەڤنە رێکا وان: زێدەبوونا بهایێن کەلوپەلا، نەسەقامگیرییا مووچەی، هەڤسەنگی ناڤبەرا ژیانا کاری و خێزانێ دا.

سێ: خێزانا زانای (چینا ئاستێ کرێکاران):

باب ل کۆمپانیەکا ئاڤاکرنا خانی و شقا کاردکەت، و دەیک ژی یا بێ کارە، خێزان ژی ماڵەکێ بچیک ل جهێن دەوروبەر یێن باژێری (دەرڤەی باژێری) کرێکرییە. زارۆک ژی دچنە قوتابخانەکا دەرڤەی باژێری کو ژمارا قوتابییا لێ زێدەیە، و سەرچاوەیێن پێدڤی بۆ بەردەستکرنا خاندنەکا ب کوالیتی لێ نینە. خێزان تنێ دشێت پێدڤێین سەرەکی یێن ماڵێ بەردەست کەت، و کەیفخۆشی ل نک وان ل ناڤ ماڵێ بخۆ دایە، وەک دیتنا تەلەفزیونێ یان ژی مەزاختنا دەمی ل سەر سوشیال میدیا. بهایێن وان یێن خێزانی گرنگیێ ب هەڤکاریێ، گوهداریکرنا دەیک وبابا، ودیفچوونا رێنمایا، و بهێنفرەهی و سەبرێ ددەت. هندەک ئاستەنگێن دکەڤنە بەر رێکا خێزانێ ژی ئەڤەنە: نەسەقامگیرییا دارایی، نەشێن خزمەتگوزاریێن پزیشکی یێن باش بدەستڤەبینن، و دەرفەتێن خاندنێ یێن کوالیتی خراپ بۆ زاروکێن وان.

چار: خێزانا حسێنی (چینا بێ کاری و هەژارا):

باب کارێ خۆ بەری دوو ساڵا ژ دەست دا، و نوکە هندەک رۆژێن کێم جار جار کارەکێ دەمکی دکەڤیتە بەر دەستێ وی. دەیک ژی دمینیتە ل ماڵ و سێ زارۆک یێن هەین. پشتبەستنێ ب هاریکارییا حکومەتێ، رێکخراوێن خێرخازی و هاریکارییا کەس و کاران دکەن بۆ بڕێڤەبرنا ژیانا خۆ. کورێ مەزن ژی ناچیتە قوتابخانێ چونکی هاری بابێ خۆ دکەت. ل ناڤ خانیەکێ بێ سەروبەر کو مەزەلەک تنێ تێدا هەیە دژین، ئەو ژی ل جهەکێ گەلەک دویر ژ باژێری. بهایێن خێزانی گرنگیێ ب باوەریێ ب خودێ و ئیمانێ، و پشتەڤانییا ئێک و دوو، و هیڤیێن گەش بۆ پاشەرۆژێ ددەت. گەلەک ئاستەنگ یێن هەین، ژ وانا ژی: هەژاری، شەرما جڤاکی، سترێس، پاشەرۆژەکا نەخۆش دهێتە پێشبینی کرن بۆ زارۆکا.

 

کاریگەریێن ل سەر خێزانێ و زارۆکا:

ئێک: کاریگەری ل سەر ژینگەها خێزانێ و ساخلەمیێ

ل دیف ڤان نموونان، ئەم دبینین کو ئاستێ ماددی ڕاستەوخۆ دیار دکەت کا خێزان د چ جۆرە ژینگەهەکێ دا دژین و چەوا سەرەدەریێ دگەل نەساخیێ دکەن. خێزانا کەریمی د ناڤ خۆشی و ڤیللان دا دژین و بۆ هەر نەساخیەکێ دەستێ وان دگەهیتە باشترین نوژداران، لێ ژ لایێ دەروونی ڤە مژویلی پاراستنا پێگەهێ خۆنە. ل بەرامبەر، خێزانا صالحی ژیانەکا ناڤین و بێ ئاریشە هەیە، لێ خێزانێن وەکی زانا و حسێنی د بارودۆخێن نەباش یێن ئاکنجیبوونێ دا دژین.

ئەڤە دبيتە ئەگەرێ پەیدابوونا فشارێن دەروونی و جەستەیی یێن زێدە، ب تایبەت بۆ خێزانا هەژار کو نەشێن خزمەتگوزاریێن ساخلەمیێ بدەستڤەبینن، و ئەڤ چەندە مەترسیێ ل سەر ژیانا وان دروست دکەت.

دوو: دەرفەتێن خاندنێ و پێگەهاندنا زارۆکان

جوداهییا هەرە مەزن د ناڤبەرا ڤان چینان دا ل سێکتەرێ خاندنێ دا دیار دبیت، کو ئەڤە دەستپێکە بۆ دیارکرنا پاشەرۆژا زارۆکان. زارۆکێن کەریمی ب فێربوونا زمانێ ئینگلیزی و شارەزاییێن جودا ل قوتابخانێن تایبەت، دێ د پاشەرۆژێ دا دەرفەتێن کاری یێن جیهانی هەبن. زارۆکێن صالحی ژی د پاراستینە ب رێکا قوتابخانێن حکومی و پشتەڤانییا دەیبابان. لێ ئاریشە ل دەف خێزانا زانای و حسێنی یە؛ زارۆکێن وان د قوتابخانێن قەلەبالغ دا دخینن یان ژی نەچار دبن دەست ژ خاندنێ بەردەن (وەکی کوڕێ حسێنی) دا کو کار بکەن. ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت کو زارۆکێن هەژار ژبەر نەبوونا کواڵێتییا خاندنێ، کێمتر دەرفەت هەیە د پاشەرۆژێ دا ژ بازنێ هەژاریێ دەرکەڤن.

سێ: تۆرا پەیوەندییان و ئاڤاکرنا پاشەرۆژا کاری

لایەنێ دی یێ گرنگ ئەوە کو پارە و پلەیا جڤاکی پەیوەندیێن ب هێز (واستێ) دروست دکەن. کەریم و خێزانا وی ب رێکا پەیوەندیێن خۆ یێن ئاست بلند دشێن ب ساناهی کار و بزنسان بۆ زارۆکێن خۆ مسۆگەر بکەن. خێزانا صالحی ب رێکا باوەرنامێ و کارێ حکومی سەقامگیریێ دپارێزن. لێ بۆ خێزانا زانای و حسێنی، ژبەر نەبوونا سەرمایەی و پشتبەستن ب هێزا دەستی یان هاریکارییان، گەلەک ب زەحمەتە بشێن کارێن باش یێن ب مووچەیێ بلند بدەستڤەبینن. ئەڤە نیشان ددەت کو “هەژاری” و “دەولەمەندی” گەلەک جاران وەک میراتەکێ ژ دەیبابان بۆ زارۆکان دمینیت و گۆهڕینا وێ یا ب زەحمەتە.

دەرئەنجام

ئەڤە نیشا مە ددەت کو پلە و ئاستێ خێزانێ و بارودوخێ وانا یێ ئابووری و جڤاکی کاریگەرییەکا مەزن هەیە ل سەر ساخلەمییا وانا یا دەروونێ، جەستەیی و پاشەرۆژا زارۆکان. ژبەر هەبوونا سەرچاوە و پەیوەندییان ل خێزانێن ئاست بلند، ساخلەمیا وانا باشتر دبیت و ژیانا وانا خۆشتر دبیت و هەر وەسا پاشەرۆژا زارۆکێن وانا مسۆگەر ترە. بەرۆڤاژی دگەل خێزانێن ئاست نزم، دبیت هەر ل رۆژا بهێنە سەر دونیایێ بارودوخێ زارۆکا یێ خراب بهێتە دەستنیشان کرن، هەر ل دەسپێکێ ژی بۆ باشەرۆژەکا خراب دچن. تێگەهەکێ دی یێ هەی د جڤاکناسیێ دا دبێژنی ڤەلڤینا جڤاکی (Social Mobility) ئەڤە ژی جۆرەک بۆ هەیە دبێژنی ڤەلڤین بەرەف سەری. ل وی دەمی چێدبیت دەمێ زارۆکێن خێزانێن هەژار خۆ ژ چینا هەژاریێ خلاس دکەن و بلند دبن ل پاشەرۆژێ د پلە و ئاستێ جڤاکی و ئابووری دا. ئەڤە ژی ب رێکا خاندنێ و باوەرنامێ و دەرفەتان ژلایێ حکومەتێ ڤە رویددەت. ل جڤاکێن پێشکەفتی، گەلەک ڤەلڤین بەرەف سەری یا هەی، ژبەر هندێ ژی بارودوخێ جڤاکی هەمیێ باشتر لێ دهێت دگەل دەمی.

ژێدەر…👇

نڤیسین: احمد مصطفى