جان ڕۆڤنی پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە ئامۆژگای توێژینەوە سیاسییەكان لە پاریس بۆ گوڵان: پێویستە چارەسەری كرداری بۆ كێشە كردارییەكان بگیرێتەبەر
جان ڕۆڤنی، پرۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە سەنتەری دیراساتی ئەوروپی و سیاسەتی بەراوردكاری لە ئامۆژگای توێژینەوە سیاسییەكان لە پاریس. لە توێژینەوەكانیدا جەخت دەكاتەوە لەسەر سیاسەتی ململانێكاری لە ئەوروپا، بە ئامانجی تیشك خستنە سەر هێڵەكانی ململانێی سیاسی لە وڵاتە جیاوازەكاندا، لەگەڵ بایەخدان بەو پرسانەی كە پارتە سیاسییەكان ڕكابەرییان لەسەر دەكەن و ئەو ستراتیژیەتانەی دەیانگرنەبەر. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجام دا، كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە ململانێی سیاسی و شوناسی سیاسی و پەیوەندیی نێوان گرووپە كەمینە و زۆرینەكان و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.
* وەك دەروازەیەك بۆ گفتوگۆ و دیدارەكە، دەمانەوێت ڕوونكردنەوەیەك بدەن، لەبارەی بیرۆكە سەرەكییەكانی پشت توێژینەوەكانتان سەبارەت بە ململانێی سیاسی، شوناسی سیاسی و كاریگەریی دابەشبوونە كۆمەڵایەتی و ئیتنییەكان لە ئەوروپا لەسەر ژیانی دیموكراتیی هاوچەرخ؟
- من لە توێژینەوەكانمان پشتبەستبووم بە كارەكانی هەر یەكە لە «سەیمۆر مارتین لیپسێت» و «ستەین ڕۆكان» كە مشتومڕی ئەوە دەكەن، دابەشبوونە كۆمەڵایەتییە سەرەكییەكان كاریگەرییان لەسەر ڕەنگڕێژكردنی زەمینەی سیاسەتی دیموكراتی هەیە، هەروەها كارەكانی «ویلیام ڕیكەر»، كە پێچەوانەی ئەوان پێیوایە ستراتیژیەتی ژیرانەی سیاسەتمەدارەكان داڕێژەر و پاڵنەری سیاسەتە، كەواتە ململانێی سیاسی دەكەوێتە ژێر كاریگەریی دابەشبوونە قووڵە مێژووییەكان كە پەرە دەستێنن و بەردەوام لەلایەن سیاسەتمەدارەكانەوە ڕاڤە دەكرێن و كاریان لەسەر دەكرێت. زۆربەی توێژینەوەكانم جەخت دەكەنەوە لەسەر تێگەیشتن لە كاریگەریی سیاسیی پرسە ئابوورییەكان، بەتایبەتی ئەو مەترسییە كۆمەڵایەتییە جۆراوجۆرانەی لە گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكان و بەرەوپێشچوونە كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگەكانی دوای پیشەسازییەوە سەرچاوەیان گرتووە. بە هەمان شێوە، من توێژینەوەم لەسەر كاریگەریی پرسی شوناس و بابەتە نائابوورییەكان لەسەر سیاسەت كردووە. لە نێو زانستی كۆمەڵایەتیدا شوناس هاوشانە بە ئایدیۆلۆژیا گەورەكانی ڕۆژگاری هاوچەرخ، لیبڕاڵیزم و سۆشالیزم، بەڵام ئێمە پێمانوایە شوناس بابەتێكی پێش مۆدێرنە، یان تەنانەت دژیەتی. لە دەرئەنجامدا پێمانوایە شوناس بابەتێكی تایبەتی و پێچەوانەی ململانێی سیاسیی ئایدیۆلۆژییە، كە ئێمە بە زۆری پەیوەستی دەكەینەوە بە سیاسەتی ئابوورییەوە، لەگەڵ ئەوەشدا و تەنانەت لە سەدەی 21دا، هەموومان شوناسمان هەیە و هەندێكیان زۆر گرنگن بەلای ئێمەوە. من لە توێژینەوەكانمدا باسم لەوە كردووە كە چۆن خواستە سیاسییەكان و چۆن نوێنەرایەتیكردنی كەمینە ئیتنییەكان دەكرێت ناوەڕۆكێكی ئایدیۆلۆژی بۆ ململانێی سیاسی دیموكراتی دەستەبەر بكەن.
* بە گوێرەی توێژینەوەكانتان، كەمینە ئیتنییەكان پشتیوانی لە دامەزراوە لیبڕاڵییەكان دەكەن لە پێگەی لاوازییەوە، نەك لەسەر بنەمای پابەندبوونێكی فیكری، ئایا ئەمە چیمان پێ دەڵێت لەبارەی لاوازی و بەهێزیی ستانداردە دیموكراتییەكان و ئەمە چ ئالنگارییەكی بۆ تێڕوانینی تەقلیدیی پەیوەست بە لیبڕاڵیزمەوە دروست كردووە؟
- من لەم خاڵەوە دەستپێدەكەم كە كەمینە ئیتنییەكان كەمینەیەكی دووانەیین، یەكەمیان، بە پێچەوانەی زۆرینەوە، زۆر بە گرنگی و نیگەرانییەوە لە توانای پاراستنی خەسڵەت و تایبەتمەندییەكانی گرووپەكانیان دەڕوانن، واتە دەیانەوێت ڕێز لەم خەسڵەتانەیان بگیرێت، ئەمانەش داواكاریی قووڵن و پێویستییان بە بارگرانییەكی دارایی گەورە هەیە كە لەلایەن دەوڵەتەوە- واتە لەلایەن زۆرینەوە- لە ئەستۆ بگیرێت. دووەمیان، وەك كەمینە ئەگەری ئەوە هەیە هەمیشە لە پرۆسە دیموكراتییەكەدا بەلاوە بنرێن، ئەمەش كاریگەریی هەیە لەوەی نەتوانن ئامانجە تایبەتییەكانیان بەدی بهێنن. بۆ ئەوەی لەم هەلومەرجانەدا ئامانجەكانیان بهێننەدی، ڕێگەیەكی ڕەوایان لە پێشە، ئەویش پشتیوانیكردنە لەو پرەنسیپە دەستوورییانەی مافی كەمینەكان دەستەبەر دەكەن و كۆت و بەند لەسەر پرۆسەی بڕیاردان دروست دەكەن. كەواتە لێرەدا پاڵپشتیكردن لە لیبراڵیزم هەڵوێستێكی مۆراڵی نییە، بەڵكو ڕێچكەیەكی پراگماتیكییە، واتە چارەسەرێكی كرداریی قبووڵكراوە بۆ كێشەیەكی كرداریی پەیوەست بە ماف و بەرژەوەندیی كەمینەكانەوە، كەواتە من پێشنیاری ئەوە دەكەم، سەرجەم هاووڵاتییان و تەنانەت كەمینەكانیش لە ڕووی پراگماتییەوە پشتیوانی لە دیموكراسییەتی لیبڕاڵی بكەن، چونكە هەروەك «وینستۆن چێرچڵ» دەڵێت: «دیموكراسی خراپترین شێوازی حوكمڕانییە، بەڵام هێشتا لە سەرجەم ئەو شێوازانەی دیكەی حوكمڕانی باشترە كە تا ئێستا تاقی كراونەتەوە».
* زۆر جار پارتە سیاسییەكان پرسی گرووپە ئیتنییەكان وەك ئامرازێك بەكار دەهێنن، یان بۆ ورووژاندنی شوناسی كەمینە، یان بۆ هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن و بەدەستهێنانی دەنگ، ئایا سیاسەتی ورووژاندنی كەمینە ئیتنییەكان دەبێتە هۆی بەهێزكردنی دیموكراسییەتی فرەیی، یان داكشانی؟
- لە ڕاستیدا پرسی بەكارهێنانی گرووپە ئیتنییەكان و ئامانج لەم بەكارهێنانەی، بابەتێكی گرنگە. لە ئەوروپا سەركردە نەتەوەییەكانی زۆرینە ئەم پرسە بەكار دەهێنن لە پێناو زەقكردنەوەی پرسە كەلتورییەكان و لەم ڕووەوە كەمینەكان دەكەنە قۆچی قوربانی و دەنگی گرووپی زۆرینەی پێ كۆدەكەنەوە. بۆ نموونە، لە وڵاتانی وەك بولگاریا و ڕۆمانیا، یان سلۆڤاكیا، هەندێ لە پارتە شكستخواردووەكانی دوای ڕووخانی كۆمۆنیست ئەم پرسەیان ورووژاند، هەروەها پارتە ڕادیكاڵە ڕاستڕەوەكانی ئەوروپاش ئەم كارە دەكەن، ئەم كارەش بە شێوەیەكی سیستماتیكی و مەترسیدار دیموكراسی لاواز دەكات، لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت كاریگەرییەكی دیموكراتی ئەرێنی هەبێت ئەگەر لەلایەن نوێنەرانی گرووپە كەمینەكانەوە بكرێت، كە ئامانجیان پاراستنی مافی كەمینەیە. لەم هەلومەرجەدا بە زۆری ئەم نوێنەرانە هەوڵی هاوكاری دەدەن لەگەڵ لایەنە لیبڕاڵییەكانی نێو زۆرینەدا، ئەمەش دەبێتە هۆی بەهێزكردنی لایەنی لیبڕاڵی و دەستووریی سیاسەت، دیموكراسیش پتر پتەو دەبێت. چەند هەلومەرجێك هەن هاوكاریی ئەم پرۆسەیە دەكەن، یەكەمیان كارێكی باشە ئەگەر پارتێكی كەمینە بنكەیەكی دەنگدانی بەرچاوی هەبێت، كە دەكرێت نوێنەرەكانی هاوبەشییەكی باشیان هەبێت لەگەڵ گرووپەكانی دیكەی نێو دەسەڵاتی یاسادانان. دووەمیان، زەمینە دەسازێنێت «هاوبەشە لیبڕاڵییە زۆرینەكان» كراوە بن لە ئاست هاوكاریكردندا. سێیەم، ئەو كەمینە ئیتنییانەی خەسڵەتی دیكەیان هەیە- جگە لە خەسڵەتی ئایینی- پتر مەیلی ئەوەیان هەیە كە مروونەتی زیاتریان هەبێت و ئاسانتر هاوكاری بكەن. لە كۆتاییدا، گرنگە كە نوخبەیەكی سیاسیی ناوخۆیی نوێنەرایەتیی كەمینە ئیتنییەكان بكەن.
* ئێوە لە توێژینەوەكانتاندا باس لەوە دەكەن كە میراتی مێژوویی كاریگەریی لەسەر سیاسەتی گرووپە كەمینەكان و لەسەر بونیادی دەوڵەت هەیە، ئایا پێتوایە لە ئێستادا كام لەمانە گرنگترن و چۆن پرسی كۆچبەری، یان گۆڕانكاریی دیموگرافی كاریگەرییان لەسەر پەرەسەندنەكانی دەیەكانی داهاتوو دەبێت؟
- لە پەیوەندی بە وڵاتانی ئەوروپاوە، ئەوا گرنگترین پەرەسەندن بریتییە لە بوونی لایەنە سیاسییە لیبڕاڵییەكانی نێو گرووپەكانی زۆرینە، كە ئامادەی هاوكارین لەگەڵ نوێنەرانی گرووپە كەمینەكاندا، لەم هەلومەرجەدا كە ململانێیەكی كەلتووریی توند هەیە- كە زۆرجار دەبێتە هۆی پێكدادانی تێڕوانینە فرەیی و نەتەوەییەكان لە كۆمەڵگەدا- و زەحمەتە هێزە گەورەكانی زۆرینە بەدی بكەین كە بایەخ بە پرسەكانی پەیوەندیدار بە گرووپەكانی كەمینە بدەن. لە نەبوونی هاوبەشیدا، هەندێ لە پاڵنەرە گرنگەكانی لیبڕاڵیزم ڕەهەندێكی كرداری وەرناگرن، ئەمەش وادەكات نوێنەرانی كەمینە، یان هەوڵی هێنانەئارای هاوكارییەكی نابەرهەمدار لەگەڵ لایەنە نالیبڕاڵییەكان بدەن، یان ئەوەتا بە تەواوەتی دەست لە نوێنەرایەتیكردنی كەمینە هەڵدەگرن، لە هەمان كاتدا دیموگرافیاش ڕۆڵێكی گرنگی هەیە. زۆرێك لە كەمینە مێژووییەكانی ئەوروپا پتر ئاوێتەی كەلتووری زۆرینە بوون، ئەمە لەلایەك پێمان دەڵێت كە دووریی و دوژمنایەتی نێوان كەمینە و زۆرینە بە ڕاددەیەكی زۆری داكشاوە. هەروەها دەكرێت بە مانای ئەوە بێت، ژمارەی گرووپە كەمینەكان ئەوەندە كەم بوونەتەوە كە ناتوانن پشتیوانی لە نوێنەرەكانیان بكەن بۆ ئەوەی لە ڕووی سیاسییەوە سەركەوتوو بن.
* لە كارەكانتدا جەخت دەكەنەوە لەسەر ئەوەی كە كەمینە ئیتنییەكان تەنیا لەسەر بنەمای شوناس هەڵسوكەوت ناكەن، بەڵكو هەنگاوی ستراتیژییش هەڵدەگرن لە نێو دامەزراوە سیاسییەكاندا، ئایا ئەمە چ مانایەكی هەیە بۆ ئەو گفتوگۆیانەی لە ئێستادا دەكرێن لەبارەی سیاسەتی شوناسەوە، بەتایبەتی ناكۆكیی نێوان تۆكمەیی دیموكراسی و نوێنەرایەتیی تەوەربەند لەسەر گرووپەكان لەو كۆمەڵگەیانەی زیاتر بەرەو فرەیی دەچن؟
- لە ڕاستیدا دەكرێت لە هەندێ هەلومەرجدا پرسەكانی پەیوەست بە شوناس تەواو یەك بگرنەوە لەگەڵ ململانێی دیموكراتی ئایدیۆلۆژیدا و، بگرە زۆرجار پرسە پەیوەندیدارەكان بە شوناسەوە بە شێوەیەكی بنیادنەر داواكارییە ئایدیۆلۆژییەكان دابڕێژن، كە دەكرێت نوێنەرایەتی بكرێن و گفتوگۆیان لەبارەوە بكرێت لە نێو حكومەتدا، ئەمەش كاریگەریی دەبێت لەسەر بەهێزكردنی دیموكراسی. ئەو ڕاستییەی كە دەكرێت نوێنەرانی كەمینەكان سیاسەتمەداری بەهرەدار بن و توانای تێپەڕاندنی ژینگە ستراتیژییەكەی سیستمە سیاسییەكەیان هەبێت، بەو مانایە دێت كە دەكرێت ئەوانیش سیاسەتمەداری كارا و كاریگەر بن.
* لە كۆتاییدا دەمانەوێت لەسەر چارەنوسی پارتە سیاسییەكان پرسیار بكەین. ئایا پێتان وایە لە كۆتاییدا ئەم پارتانە دەبنە تۆڕێك و تەنیا بایەخ بە پرس و كێشەكان دەدەن، لە كاتێكدا كە كۆمەڵگەكان بەرەو تاكگەرایی زیاتر دەچن و ڕەهەندی دیجیتاڵی هەڵدەكشێت و خەڵكیش پتر بەدگومان دەبن لە ئاست دامەزراوە تەقلیدییەكاندا، یان ئەوەتا خۆریان ئاوا دەبێت و ژیان و بەشداریی سیاسی لە نێو كۆمەڵگە دیموكراتییەكاندا ڕەنگ و شێوەی دیكە وەردەگرن؟
- ئەركی هەرە بنەڕەتیی پارتە سیاسییەكان بریتییە لە سادەكردنەوەی ئاڵۆزیی پرسە سیاسییە جۆراوجۆرەكان و دەستەبەركردنی پێشنیاری سیاسیی پوخت و قابیلی تێگەیشتن بۆ هاووڵاتییان، داهێنانە تەكنەلۆژییەكان و گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی، كاریگەرییان دەبێت لەسەر ئەم پرسانە، بەڵام هیچ لەوە ناگۆڕن كە كۆمەڵگە هاوچەرخەكان بژارەی سیاسیی زۆریان لەبەردەمدایە. پارتە سیاسییەكان هاوكارمان دەبن لە هەڵبژاردنی ئەم بژارانە و هەر كاتێك خواست و داواكاری ئێمەیان بردە نێو دامەزراوەكانی دەوڵەت و حكومەت، ئەوا بەرپرسیار دەبن لە گفتوگۆكردن لە بارەیانەوە و دواتر جێبەجێكردنیان، بەمەش بەرپرسیارێتی دیموكراتی دەخولقێنن، تا ئەو كاتەی خەڵكی بەشدار بن لە بڕیاری سیاسی و هەڵبژاردنی پڕۆگرامە سیاسییەكان و چاودێریكردنی جێبەجێكردنیان و تا ئەو كاتەی دیموكراسیمان دەبێت، پێویستمان بە حزبی سیاسی دەبێت.
