زانكۆ وەكو ناوەندێكی فێرخوازی مەعریفی و زانستی، مەبەست لێی پێگەیاندنی كادیری پسپۆڕە لە بوارە جیاوازەكانی كۆمەڵگە و، هەروەها ئەنجامدانی توێژینەوە و بڵاوكردنەوەی مەعریفەیە. لە پێشدا مەهامی زانكۆ تەنیا لە لایەنێكدا قەتیس دەبوو، بۆ نموونە ئەگەر ئێمە بۆ مێژوو بگەڕێینەوە، دەبینین زانكۆكانی جیهان زیاتر بایەخیان بە بواری ئایینی داوە. زانكۆی بۆلۆنیا كە لە سەدەی دوازدەی زایینی لە ئەوروپا دامەزراوە، زانكۆیەكی ئایینی بوو، زیاتر مەهامی پەرەپێدان بوو بە بواری ئایینی. ئەو كاتە لە (Middle Age) سەدەكانی ناوەڕاست لە ئەوروپا بەگشتی ئایین بەسەر هەموو سێكتەرەكانی كۆمەڵگەدا زاڵ بوو، زانكۆش بەشێك بوو لەو دامەزراوانەی كە ئامانجی بوو زیاتر بەشدار بێت لە پرۆسەی بە ئایینیكردنی كۆمەڵگەی ئەوروپای سەدەكانی ناوەڕاست. پاشان وردە وردە مەهامی زانكۆ گۆڕا، لە سەردەمی ڕێنێسانس زانكۆ لەو جوغزە قەتیسماوە دەرچوو، زیاتر بەرەو كۆمەڵگە پەلوپۆی هاویشت، زیاتر بەرەو كرانەوەی عەقڵ و بیری مرۆڤەكان هەنگاوی نا. زانای گەورە لە زانكۆ وەكو بژاردەیەكی كارا كەوتنە خزمەتكردن و بەرتەسككردنەوەی ئەو ڕیتمە ئایینییەی كە لە سەدەكانی ناوەڕاست لە ئەوروپا باو بوو، بەڵكو توانییان تا ڕاددەیەكی زۆر كاریگەری جێبهێڵن لە پێشخستنی كۆمەڵگە و كرانەوەی عەقڵی ئەورووپییەكان. ئەم پرۆسەیە لە سەردەمی ڕۆشنگەرییش بەردەوام بوو، لە سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسیش بەردەوام بوو، لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا زانكۆ بەشداری كرد لە شۆڕشەكە. واتە زانكۆ بووە بەشێك و بووە جەمسەرێك لە شۆڕشی پیشەسازی لە ئەوروپا. زۆربەی داهێنانەكان لە زانكۆوە سەرچاوەی دەگرت، پاشان بەرەو كۆمپانیاكان و كارگەكان دەخزا و لەوێندەرێ پراكتیزە دەكرا و، توانییان بە هۆی عەقڵی زانكۆوە ئامێرە پیشەسازییەكان دروست بكەن و، لە پێشكەوتنی كۆمەڵگەدا بەشداری گەورەی پێ بكەن. ئەم بابەتە هەنگاو بە هەنگاو بەرەو پێشەوە چوو، لە سەدەی بیستەمیش زانكۆ بووە بەشێك لە چارەسەری گرفتە كۆمەڵایەتی و گرفتە ئابوورییەكان، تەنانەت دواتر بەشدار بوو لە شۆڕشی تەكنەلۆژیاش لە ئەوروپا و دواتریش لە هەموو جیهان، ئەوەی كە ئەمڕۆ هەیە بەشی زۆری زادەی پێشكەوتنی زانكۆكانی دونیایە.

پرسیارە گرنگەكە ئەوەیە، ئایا لای ئێمە زانكۆ لە كوێدایە؟ ئایا زانكۆ توانیویەتی ئەو ئامانجە گەورانە بەدەست بهێنێت؟ ئەو ئامانجانە بپێكێت كە بۆ كۆمەڵگە پێویستە؟ لای ئێمە پێناسەی زانكۆ تەنیا كورت دەكەینەوە لە ڕستەیەك، ئەویش زانكۆ بریتییە لە پێگەیاندنی كادیری زانستی بۆ كۆمەڵگە. لەكاتێكدا زانكۆ تەنیا ئامانجەكەی ئەوە نییە و مەبەستەكەی زۆر زۆر لەوە گەورەترە، زانكۆ شوێنی ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستییە، توێژینەوە لە هەر پرسێك كە لەناو كۆمەڵگەدا دێتە پێشەوە، هەر گرفتێك لەناو كۆمەڵگەدا دێتە پێشەوە. زانكۆ لەڕێگەی ئەو دەزگایانە، ئەو كۆلێژانە و ئەو ناوەندە توێژینەوانەی كە هەیەتی، هەڵدەستێت بە ئەنجامدانی توێژینەوە بۆ چارەسەركردنی پرسە گەورەكانی ناو كۆمەڵگە بەگشتی و چارەسەركردنی گرفتەكان و كێشەكان. بۆ نموونە ئێمە گرفتی یاسایی كە دێتە پێشەوە، كۆلێژی یاسامان هەیە، لەڕێگەی توێژینەوە ئەو پرسانە چارەسەر دەكەن. پرسە كۆمەڵایەتییەكان بە هەمان شێوە، ئابوورییەكان بە هەمان شێوە. پرسی دەستووری، بۆ نموونە ئێستا ئێمە كێشەی دەستووریمان لەگەڵ بەغدا هەیە، زۆر گرنگە سوود لە ئەزموونی مامۆستایانی زانكۆ و لە بیرمەندانی زانكۆ و نوخبەی زانكۆ وەربگیرێت بۆ چارەسەركردنی ئەو پرسانە و ئەو كێشانەی كە ئێمە لەگەڵ دەوروبەر و لەگەڵ بەغدا هەمانە. پاشان بەڕاستی دەبێت زانكۆ ببێتە ناوەندێكی ڕاوێژكاری بۆ حكومەت. هەر گرفتێك كە لەناو وڵات دێتە پێشەوە، یەكێك لە فاكتەرە گرنگەكانی چارەسەركردنی هەر پرسێك كە دێتە پێشەوە، دەستنیشانكردنی ئەو گرفتەیە، كە چۆن ئێمە یەكەمجار بتوانین دەستنیشانی بكەین پاشان چارەسەری بۆ بدۆزینەوە. زانكۆ ئیشی دیاریكردنی ئەو كێشانەیە، واتە لە بنەڕەتەوە لە كێشەكە دەكۆڵێتەوە، دەزانێت كێشەكە سەرەتا لە چی دروست بووە، پاشان دێت چارەسەری بۆ دەدۆزێتەوە.

بۆیە ئەركی زانكۆ زۆر زۆر گەورەتر و گرنگترە لەوەی كە ئێمە تەنیا لەو ڕستەیەدا قەتیسمان كردووە. زانكۆ دەتوانێت ڕۆڵی وەك پەرلەمان بێت، با بڵێین چۆن پەرلەمان دەزگایەكی تەشریعییە و یاساكان زۆربەی لەوێ دەردەچن، لە وڵاتانی دونیاش هەروایە، ڕاوێژ بە زانكۆ و بە ناوەندە ئەكادیمییەكان دەكەن، بۆ ئەوەی كە هەر فەقەرەیەكی تەشریعی، هەر خاڵێكی یاسایی كە لە پەرلەمانەوە دەردەچێت، لە دەزگای تەشریعییەوە دەردەچێت، دەبێت بە فیلتەری زانستی و ئەكادیمیی توێژەران و لێكۆڵەرەوان تێپەڕێت. ئەوان بڕیاری لەسەر بدەن كە ئایا لەڕووی زانستییەوە هیچ كێماسییەكی هەیە؟ هیچ كێشەیەكی هەیە؟ هیچ گرفتێكی هەیە؟ پاشان بڕواتە ناو كۆمەڵگە ئەو تیۆرە پراكتیزە بكرێت. بۆیە زانكۆ ئەمڕۆ بەشدارییەكی كارای لە پێشكەوتنی كۆمەڵگە، لە كرانەوەی عەقڵی كۆمەڵگە، لە دروستكردنی تاكی ڕۆشنبیر و هۆشیاریی كۆمەڵایەتی دەگێڕێت، دەبێت ئێمەش هەر بەو چاوە سەیری زانكۆكان بكەین.