پڕۆفیسۆر مایكل برین، ئوستادی سكوڵی زانستە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانە لە زانكۆی میلبۆرن لە ئوسترالیا، تویژینەوەكانی جەخت دەكاتەوە لەسەر سیستمی فیدڕاڵی و پارتە سیاسییەكان و سیستمەكانی هەڵبژاردن لە وڵاتان و خاوەنی كتێبی» بەرەو فیدڕاڵیزم: نیپاڵ، میانمار، سریلانكا- The Road to Federalism in Nepal، Myanmar and Sri Lanka» ـە و ڕاوێژكاری نێودەوڵەتی بووە لە نووسینەوەی دەستووری دەوڵەتی نیپاڵ بۆ دامەزراندنی كۆمارێكی فیدڕاڵی، لە تویژینەوەكانیدا جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە دیموكراتیەتی ڕاوێژكاری «deliberative democracy» باشترین میكانیزمە بۆ سەرخستنی سیستمی فیدڕاڵی.

لە ئێستا سیستمە مودێرنەكانی حوكمڕانی لە جیهاندا بەردەوام ڕووبەڕووی ئەو ئالنگارییە دەبنەوە كە چۆن هاوسەنگی ڕابگرن لەنێوان پاراستنی فرەیی و حوكمڕانیی باش و لێپرسینەوە. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە گرنگە و شێوازی دیزاینكردنی سیستمێكی سیاسی كە بتوانێت كۆمەڵگەی فرە ئایین و نەتەوە پێكەوە كۆبكرێنەوە و هەموویان لە چوارچێوەی یەك دەوڵەت هەست بە بوونی ناسنامەیەكی نیشتمانی بكەن، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر برین سازدا.

 

 

حوكمڕانی و فرەیی سیاسیی

* زۆرێك لەو دەوڵەتانە بەتایبەتی ئەو دەوڵەتانەی فرەیین و پێكهاتەی نەتەوەیی و ئایینی جیاوازی تێدا دەژین، بۆ ڕێكخستن و بەڕێوەبردنی ئەو فرەییە پەنایان بۆ سیستمی فیدڕاڵی بردووە. بەپێی ئەو ئاكامانەی وەك پسپۆڕێك لەمیانەی توێژینەوەكانت پێی گەیشتوویت، ئایا ئەو هۆكارانە چین كە دەبنە هۆكاری ئەوەی سیستمی فیدڕاڵی سەقامگیر و گشتگیر بێت و كۆی پێكهاتەكان ڕازی بكات؟

- لەگەڵ ئەوەی گەورەترین ئالنگاری لە كاتی دیزاینی دامەزراوە سیاسییەكاندا بۆ بەڕێوەبردنی فرەیی و ڕەخساندنی ژینگەی پێكەوەژیان، ڕەنگە دۆزینەوەی میكانیزمێكی هاوسەنگ بێ لە نێوان ڕاگرتنی سەقامگیری و ژینگەیەك بۆ لەخۆگرتنی جیاوازییەكان. بە تێڕوانینی من یەكەم پێكهاتەی سەرەكی بۆ ڕاگرتنی ئەو هاوسەنگییە دیموكراسییە، دیموكراتییەت باشترین میكانیزمە بۆ بەڕێوەبردنی فرەیی و ڕاگرتنی هاوسەنگی لە نێوان پێكەوەژیان و فەراهەمكردنی ژینگەیەك كە جیاوازییەكان لەخۆی بگرێت و پێكەوە كۆیان بكاتەوە، بەڵام چەندین ڕێگەی جیاوازیش بۆ دیزاینی دامەزراوە دیموكراتییەكان هەیە كە هەندێكیان لەوانی دیكە سەقامگیریی زیاتر لە دەوڵەت دروست دەكەن.

زۆربەی وڵاتە دیموكراتییەكان بە ڕێگەی تێكەڵەیەك ئەنجامدانی ڕیفۆرم لە سیستمی هەڵبژاردن و فیدڕاڵیزەكردنی دامەزراوەكان لە دۆزینەوەی میكانیزمێك بۆ ڕاگرتنی ئەو هاوسەنگییە سەركەوتوو بوون. فیدڕاڵیزم بریتییە لە پێكەوە گرێدانەوەی حوكمڕانیی هاوبەش «Shared-Rule» لەگەڵ حوكمڕانی خۆبەڕێوەبەری «Self-Rule»، بۆیە دەبێت حكومەتی هەرێمەكان و پارێزگاكان مافی خۆبەڕێوەبردنیان هەبێت و ددان بە فرەیی كۆمەڵگەكەدا بنێن، هەروەها دەبێت چەندین دامەزراوەی یەكخەر هەبن كە پێكەوە گرێدان لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكانی دروست بكات.

هاوسەنگیی نێوان دەسەڵاتی هەرێمەكان و یەكپارچەیی وڵات

* لەناو ئەو كۆمەڵگەیانەی دابەشبوونی قووڵی كەلتووری لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكان هەیە، دەسەڵاتی سیاسیی دەوڵەت زۆر بە زەحمەت دەتوانن هاوسەنگی لەنێوان دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبردنی پێكهاتە جیاوازەكان و ناسنامەی هاوبەشی نیشتمانی دروست بكات. ئایا بڕیاردروستكەرانی وڵات چۆن دەتوانن بە شێوەیەك دامەزراوەكانی دەوڵەت بونیاد بنێننەوە كە بتوانێت ئەو هاوسەنگیە ڕابگرێت؟

- زۆر جاران جۆرێك لە هاودژی لەنێوان بەدیهێنانی ئەم دوو ئامانجە بوونی دەبێت، بەڵام دەكرێت بە ڕێگەی دیزانی دامەزراوەكانەوە ئەو هاوسەنگییە دروست بكرێت، وەك فیدڕاڵیزم، یان خۆبەڕێوەبەردنێكی تایبەت، ئەمەش یەكێكە لە چارەسەرە باوەكان و خەسڵەتێكە كە نزیكەی هەموو ڕێككەوتننامەكانی ئاشتیی هاوچەرخ پشتی پێدەبەستێت و بەم ئاراستەیە هەنگاو هەڵدەگرن، هەروەها ئەمە وەڵامێكی ڕاستەخۆ و ڕاشكاوانەیە بۆ ڕێگرتن لە لەبەریەكهەڵوەشانی دەوڵەت، ئەمەش پێی دەڵێن « فیدڕاڵیزمی پێكەوەهێشتنەوە – Holding-Together Federalism» كە مەترسیی بنەڕەتی جیابوونەوە چارەسەر دەكات. بۆ كەمكردنەوەی ئەم مەترسییە گرنگە دەبێت وابەستەیی و پشتبەستن بە یەكتری لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكان و دامەزراوەكانیاندا دروست بكرێت، ئەمەش دەكرێت بە ڕێگەی دامەزراندنی ئەنجومەنی فیدڕاڵییەوە بەدەست بهێنرێت، كە نوێنەرایەتی هەموو پێكهات جیاوازەكانی دەوڵەت پێكەوە كۆدەكاتەوە، لەمەش زیاتر دابەشكردنی داهات و پێكهێنانی حكومەتی فیدڕاڵی دەكرێت بە ڕێگەی ڕێككەوتن لەنێوان لایەنە سیاسییەكان كە نوێنەرایەتی پێكهاتە جیاوازەكان دەكەن، ڕێك بخرێتەوە، هەروەها بە ڕێگەی دیزاینی دامەزراوەكان بۆ پێكهاتە جیاوازەكان لەلایەن خودی خۆیانەوە.

كاریگەریی متمانە لە نێوان دامەزراوە سیاسییەكاندا

* لە توێژینەوەكانتدا زۆر جەخت لەسەر ئەوە دەكەیتەوە «چۆن متمانە بە دامەزراوەكان شێوازی دیموكراتییەكان دیاری دەكات». چ جۆرە متمانەیەك بە دامەزراوە دەتوانێت ڕۆڵی خۆی لە كۆمەڵگە دابەشبووەكان، یان كۆمەڵگەی دوای شەڕ و ململانێ بگێڕێت؟ ئایا چۆن متمانە بونیاد دەنرێتەوە دوای ساڵانێكی زۆر پەراوێزخستنی سیاسی و ناسەقامگیری كۆمەڵگەدا؟

- بوونی متمانە گەوهەری پرۆسەی دیموكراتییە، بەڵام بەداخەوە لەكۆمەڵگە دابەشبووەكاندا زۆر جاران متمانە بە دەگمەن بونیاد دەنرێتەوە، زۆربەی خەڵك دیموكراتی تەنیا بە پرۆسەی هەڵبژاردنەوە گرێ دەدەنەوە، بەڵام هەڵبژاردنەكان تەنیا یەك ئامرازن بۆ بەدیهێنانی ویستێكی گشتگیری هاوبەش و ڕێكخستنی پرۆسەی بریار دروستكردن» Decision- Making».

هەر بۆیە پەنابردن بۆ «دیموكراتیەتی ڕاوێژكاری – Deliberative Democracy» باشترین میكانیزمە بۆ دۆزینەوەی بەرژەوەندییە هاوبەشەكان بە ڕێگەی پێكەوە بیركردنەوە و پێكەوە كاركردن، بە دوور لە كاریگەریی دەسەڵاتی سیاسی، یان سەربازی، یان ئابووری. لەم پرۆسەیەدا كۆمەڵێك میكانیزم هەن وەك، ئەنجومەنی هاووڵاتیان لەناو فەزای گشتی و ڕاپرسیی ڕاوێژكارییانە سەلماندوویەتی متمانە لەنێوان گرووپە جیاوازەكان دروست دەكات و گوتاری توندئاژۆ خاو دەكاتەوە و، زەمینەیەكی هاریكاری بۆ چارەسەری داهێنەرانە دێنێتە ئاراوە. زۆر جار دروستكردنی ئەم ژینگە سادەیە دەتوانێت پلاتفۆرمێك بخولقێنێت كە هەموو بەشداربووە جیاوازەكان هەست بە ئارامی بكەن بۆ خستەڕووی بۆچوونەكانیان.

وەرگرتنی پەند لە ئەزموونە جیاوازەكانی فیدڕاڵیزم

* لە یەكێك لە توێژینەوەكانت لەسەر ناوچەی ئاسیا و ئۆقیانووسی ئارام «Asia-Pacific and beyond» باس لە ئەزموونی ئەو وڵاتانە دەكەیت. ئایا ئەو كۆمەڵگەیانەی كە لە هەوڵی دامەزراندنی سیستمی حوكمڕانیی هاوبەش و ڕێزگرتنی جیاوازەكان دەدەن، دەبێت چ وانەیەك لەو ئەزموونانە وەربگرن؟

- زۆربەی دەوڵەتان جۆرێك لە سیستمی فیدڕاڵیزمیان دامەزراندووە، وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ باڵادەستی و زاڵبوونی دەسەڵاتی سیاسی و ئابووریی نەتەوەی سەردەست، گرفتی سەرەكیی ئەم وڵاتانە فرەیی ئیتنی و ئاینیی نییە، بەڵكو باڵادەستی و زاڵبوونە كە هەوڵ دەدات بە ناوی بونیادنانی دەوڵەتەوە فرەیی نەتەوەیی و ئایینی بتوێنێتەوە.

من هەوڵم داوە سێ وانەی سەرەكی لە توێژینەوەكە دیاری بكەم، لەگەڵ ئەوەی كە هەرە گرنگەكەیان پەیوەندیدار بێت بە دیزاینی هەرێمە خۆبەڕێوەبەرەكان كە دەبێت بە شێوەیەك ئەو هەرێمانە، یان ئەو پارێزگایە دیزاین بكرێت، كە نەتەوەی باڵادەست لەو هەرێمە ئەو دەسەڵاتەی نەبێت كە پێكهاتەكانی دیكە بتوێنێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی ڕێگا لە باڵادەستیی گرووپی زۆرینە بگرین، بۆیە پرسی جیابوونەوەش وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد لەو شوێنانە ئەگەری زیاتر دەبێت كە نەتەوەی باڵادەست وەك گرووپێكی خۆسەپێن مامەڵە لەگەڵ پێكهاتەكانی دیكە دەكات.

وانەی دووەم ئەوەیە كە حكومەتێكی لۆكاڵیی بەهێز دابمەزرێت كە پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی لەگەڵ هاووڵاتیان و وەڵامدانەوەی هاووڵاتیانەوە هەبێت، وانەی سێیەمیش ئەوەیە كە سیستمی هەڵبژاردنی تێكەڵاو سیستمی سیاسی لەسەر بنەمای هاوبەشیی تێكەڵاو دابمەزرێت، بەمەش سیستمی پارتی فرە نەتەوە زیاتر دەبنە هۆكاری دروستكردنی پەیوەندیی ئاشتییانە لەنێوان نەتەوە جیاوازەكاندا، هەروەها ئەمە باشتر كاریگەری دەبێت كە گرووپە كەمینەكانیش پارتی سیاسیی خۆیان هەبێت، بە ڕێگەی دروستكردنی هاوپەیمانی دەتوانن لەگەڵ پارتە گەورەكان بوونیان هەبێت، ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە ئەو پارتە سیاسییانەی تەنیا نوێنەرایەتیی گرووپێكی باڵادەست دەكەن، هۆكاری زۆر خراپن بۆ دیموكراتی و تواندنەوەی فرەیی لە كۆمەڵگەدا.

عێراق و هەرێمی كوردستان

* لە عێراقدا، سەبارەت بە پەیوەندییەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان، پرسەكانی حوكمڕانی، پێكەوەژیان، پەرەپێدانی دامەزراوەكان هەتا ئێستاش بە شێوازێكی سەنتڕاڵی مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت، ئایا لە ڕوانگەی بەراوردكاری سیاسییەوە ئایا بنەما دڵنیایی ئەوە گەرەنتی دەكات كە بەهێزبوونی حكومەتی لۆكاڵی هۆكارێكە بۆ سەقامگیری، نەك دابەشبوونی وڵاتەكە؟

- لەبەر ئەوەی لە عێراقدا یەك هەرێمی فیدڕاڵی هەیە، كەواتە دەكرێت بڵێین حوكمڕانیی خۆبەڕێوەبەری هەرێمی كوردستان دەكەوێتە چوارچێوەی خۆبەڕێوەبەری تایبەتەوە «special outonomy»، یەكێك لەو ئالنگارییانەش كە ڕووبەڕووی خۆبەڕێوەبردنی تایبەت دەبێتەوە بە بەراورد بە سیستمی فیدڕاڵیی تەقلیدی، ئەوەیە كە ئەم یەكە سەربەخۆیە كەمتر ئارەزوومەندە بەشداری لە دامەزراوەكانی حكومەتی ناوەندی بكات، ئەمەش واتە لاوازیی بوندە پێكەوە گرێدراوەكان لە نێوانیان و شكستهێنان لە بونیادی ناسنامەیەكی مەدەنیی هاوبەش، ئەوەی گرنگە بۆ ئەوەی سەقامگیری بێتە ئاراوە كە ئەو هەرێمەی خۆبەڕێوەبردنێكی تایبەتی هەیە بەشداری هەڵبژاردنەكان و دامەزراوەكانی حكومەتی ناوەندی بكات وەك پەرلەمان و ئەنجومەنی پیران و ئەنجومەنی وەزیران، هەروەها بەشدار بێت لە دابەشكردنی داهاتەكان، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پرانسیپەكانی سیستمی فیدڕاڵی كە پێشتر ئاماژەم پێكرد، ئەمەش جۆرێكە لە تێكەڵەیەك لە حوكمڕانیی هاوبەش و خوبەڕێوەبردنی سەربەخۆ، هەر بۆیە خۆبەڕێوەبردنی تایبەتی بەبێ حوكمڕانیی هاوبەش بەرەو دابەشبوونی زیاتر هەنگاو هەڵدەگرێت.

- نوێنەرایەتیی سیاسی و ناسنامە.

- چۆن سیستمی سیاسی گەرەنتی ئەوە دەكات كە نوێنەرایەتیكردن لەو سیستمەدا گەڕەنتییە بۆ فرەیی و ناسنامەی پێكهاتە جیاوازەكان لە هەمان كاتیشدا بەرژەوەندییە باڵاكانی دەوڵەتەكەش بپارێزێت، ئایا شێوازێكی لەم جۆرە سیستمە هەیە كە توانیبێتی هەردوو ئامانجەكە بەرجەستە بكات؟

- سیستمەكانی هەڵبژاردن لە كۆمەڵگە دیموكراتییەكاندا گرنگترین دامەزراوەن كە پەیوەندییان بە نوێنەرایەتیی سیاسییەوە هەیە. سیستمی هەڵبژاردنی نوێنەرایەتی ڕێژەیی «PR» لەم سیستەمە ئەولەوییەت ئەوەیە هەموو پێكهاتەكان نوێنەرایەتیی سیاسییان دەبێت، بەڵام لە سیستمی هەڵبژاردنی زۆرینەدا وەك سیستمی براوەی یەكەم « fisrt-post-the-post» ئەوا تەنیا یەك براوەی بازنەی هەڵبژادن نوێنەرایەتیی ئەو بازنەیە دەكات و ئەولەوییەتیش لەم سیستمە پاراستنی سەقامگیرییە، بەشێك لە وڵاتانی ئاسیا سیستەمی هەڵبژادنی تێكەڵ «ڕێژەیی و زۆرینە» پیادە دەكەن، ئەمەش وەك گەرەنتییەك بۆ ئەوەی كەمینەكان لە نوێنەرایەتیی سیاسی بێبەش نەبن. كێشەی سیستمی هەڵبژاردنی ڕێژەیی ئەوەیە كە لە زۆر حاڵەتەدا ژمارەیەكی زۆر لە پارتە سیاسییەكان نوێنەرایەتییان لە پەرلەماندا دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە بۆ پێكهێنانی حكومەت هاوپەیمانییەكی زۆر گەورە و فراوان دروست بكرێت، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی سەقامگیری حكوومی لەرزۆك بێت، بەڵام سیستمی زۆرینەش بە تەنیا ئەوا زیدەڕۆیی دەكات لە قەبارەی زۆرینەدا، واتە ژمارەیەكی زۆر پارت و پێكهاتەكانی دیكە لە پرۆسەی سیاسی دوور دەخاتەوە، بەڵام لە كاتی دروستكردنی سیستمێكی تێكەڵ لە «ڕێژەیی و زۆرینە»، هەر بۆ نموونە 50% بە شێوەی ڕێژەیی بێت و 50% بە شێوەی زۆرینە و هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی كاندیدەكانیش بێت، ئەمە واتە حزبە گەورەكە پێویستی بەوە دەبێت پارت و لایەنی دیكە لە پێكهێنانی حكومەتدا بەشدار بكات.

چارەنووسی ئایندەی حوكمڕانی لە كۆمەڵگە دابەشبووەكاندا

* ئەگەر مەزندە بۆ ئایندە بكەین، چ ئاراستەیەك شێوازی حوكمڕانیی كۆمەڵگە دابەشبوو، یان فرە پێكهاتەكان دیاری دەكات؟ ئایا سیستمە سیاسییەكان چۆن خۆیان لەگەڵ جیهانگیری و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا دەگونجێنن و لەهەمان كاتدا شەرعییەتی دیموكراسیش بپارێزن؟

- وای دەبینم كە دوو ئاراستەی سەرەكی هەن كە بە شێوەیەكی تایبەتی بۆ ئایندە گرنگ دەبن، یەكەمیان ڕۆڵی زیاتر بە دیموكراسییەتی ڕاوێژكاری بدرێت، وەك یەكخستنی ئەو ئامرازانەی پێشتر لە وەڵامەكانم ئاماژەم پێكردن، ئەم ئاراستەیە دەتوانێت یارمەتیدەر بن لە باشتركردنی چونیەتی شەرعییەتی دیموكراتی و زاڵبوون بەسەر ئەو كێشانەی پەیوەستن بە هەڵبژاردنی كێبڕكێی دیموكراتی و سیستەمی براوە و دۆڕاوەكانی ئەو سیستمە. دووەم «حوكمڕانیی فرەئاست – Multilevel Governance»، ئەمەش نەك تەنیا وەك فیدڕاڵیزم، بەڵكو لەسەر ئاستی ستوونی و ئاسۆیی بۆ حوكمڕانی، ئاستی دیكەش بەشدار بن لەوانەی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و ڕێكخراوەكانی سەرووی نەتەوە و ئاستە جیاوازەكانی حكومەت.لە هەمان كاتدا ئاراستەیەك هەیە كە پێی وایە ڕۆڵی زیاتر بە حكومەتە لۆكاڵەكان بدرێت، كە دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرێك لە سیستمی فیدڕاڵیزم كە پێی دەگوترێت « hourglass federalism» كە تیایدا هەردوو ئاستی هەرێم و ناوەند بەهێزن، بەڵام ئاستی پارێزگا بەراورد بە هەرێم و ناوەند لاوازترە، پێموایە ئەمە ڕێگەچارەیەكی زۆر گونجاوە بۆ كۆمەڵگە فرە پێكهاتەكان.