سەردار ئیسماعیل، پاڵەوانی لەشجوانیی جیهان و ئاسیا بووە و، سێ جار پلەی یەكەمی یەكەمەكانی لە پاڵەوانێتیی لەشجوانی بەدەست هێناوە. دەرچووی هەر دوو كۆلیژی ئاداب و یاسایە لە زانكۆی سەڵاحەدین-هەولێر و هەڵگری بڕوانامەی ماستەرە لە وڵاتی كەندا، لە بواری خۆراك و ڕاهێنان لە ئەكادیمیای PFTA» «ی ئەمریكی سێ بڕوانامەی جیاوازی بەدەست هێناوە، لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستانیش ڕاهێنەرێكی دیاری وەرزشی لەشجوانی بووە و چەندین یاریزان و پاڵەوانی پێگەیاندووە. لەگفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (وەرزش وەك ئامرازێك بۆ خۆناساندنی نەتەوە)، وەك بەڕێوەبەری گشتیی وەرزش لە هەرێمی كوردستان، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

زۆر سوپاس بۆ بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، دەستخۆشیتان لێ دەكەم بۆ دانانی ئەم ناونیشانە گرنگە «وەرزش وەك ئامرازێك بۆ خۆناساندنی نەتەوە»، بۆ ئەوەی گفتوگۆی لەسەر بكەین، كە بەڕاستی بابەتێكی گرنگە.

سێكتەری وەرزش یەكێكە لە گرنگترین سێكتەرەكانی هەر كۆمەڵگەیەك، لەبەر ئەوەی ئەم سێكتەرە چالاكترین چینی كۆمەڵگە لە دەوری خۆی كۆ دەكاتەوە، كە ئەویش لاوانە، لەمەش زیاتر لەسەر ئاستی جیهان لە خانەی هێزی نەرم پۆلێن كراوە، لەوانەیە زۆر جار ئێمە نەتوانین كارێك بە سیاسەت بكەین، بەڵام بە ڕێگەی وەرزش دەتوانرێت بكرێت، هەر وەك لە چەند ڕۆژی ڕابردوو سەرۆك بارزانی لە میانەی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن ئاماژەی پێ كرد «لەوانەیە كەم كەس بزانێ ناوی سەرۆك كۆماری پورتوگال كێیە؟ بەڵام هەموو جیهان دەزانێ كریستیانۆ ڕۆناڵدۆ خەڵكی پرتوگالە»، بۆ بایەخدان بە وەرزش وەك ئامرازێك بۆ ناساندنی شوناسی نەتەوە و وڵاتی خۆمان زۆر گرنگە.

وەك برایانیش ئاماژەیان پێ كرد، ئەگەر بمانەوێت بایەخ بە وەرزش بدەین، دەبێت لە باخچەی ساوایانەوە دەست پێبكەین، لە لایەك منداڵەكانمان فێری پەروەردەی جەستەیی بكەین و لە لایەكی دیكەش هەستی نەتەوایەتییان لا دروست بكەین.

لەم گفتوگۆیەدا بە شانازییەوە باس لەوە دەكەم كە لە ساڵی 2004 بەشداریم لە پاڵەوانێتیی نێودەوڵەتی كرد، لەگەڵ لێدانی گۆڕانییەكی كوردی نمایشی لەشجوانیم پیشان دا، سەرەتا نەیاندەزانی من كوردم، بەڵام دوای ئەو گۆڕانییە شوناسی من بووە جێگەی پرسیار، زۆربەیان دەهاتن و لێیان دەپرسیم: تۆ خەڵكی كوێت؟ پێم دەگوتن ڕاستە من عێراقیم بەڵام كوردم، دوایی لە ساڵی 2013 بۆ یەكەمین جار لە پاڵەوانێتییەكی جیهانی ئاڵای كوردستانم بەرز كردەوە، بەم هەستە نەتەوایەتییە هەم خۆمم ناساند و هەم نەتەوەكەشمان ناساند.

دەربارەی كێشەكانی سێكتەری وەرزش، كێشەی هەرە سەرەكیی ئێمە نەبوونی یاسایە، برایانی بەشداربووی ئەم گفتوگۆیە و بەتایبەتی د.ئالان قادر ئەمینداری گشتیی لێژنەی ئۆلمپی كوردستان، هەروەها بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەرزش، پێش ئەوەی من ببمە بەڕێوەبەری گشتی، ڕەشنووسی یاسایەكیان ئامادە كردبوو و درابووە پەرلەمان و خوێندنەوەی یەكەمیشی بۆ كرا، بەڵام لەبەر هەر هۆكارێك بێت یاساكە تێنەپەڕێندرا، پشتیوان بەخودا لەگەڵ دەستپێكی كابینەی نوێ، ئێمە ڕەشنووسێكی دیكە ئامادە دەكەین و سیمینارێكی گەورەش ڕێك دەخەین، بۆ ئەوەی چارەسەرێك بۆ كێشەكان بدۆزینەوە. هەنگاوی یەكەم دەبێت یاسایەكمان هەبێت و لە چوارچێوەی ئەو یاسایەدا كاربكەین، بۆ ئەوەی كێشەكان چارەسەریان بۆ بدۆزینەوە. هەروەها وۆرك شۆپێكیشمان بە چاودێریی نووسینگەی تایبەتی سەرۆكی حكومەت بۆ یەكخستنەوەی دامەزراوە وەرزشییەكان ئەنجام دا.

ئێمە لە كابینەی پێنجەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، وەزارەتی وەرزش و لاوانمان دامەزراند، بەداخەوە لە ساڵی 2009 و لە كابینەی شەشەمدا ئەم وەزاتە لا برا و لایەنە حكوومییەكەی وەرزش ڕاستەوخۆ خرایە سەر وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان، بەداخەوە نەمانی ئەو وەزارەتە گورزێكی كاریگەری لە سێكتەری وەرزش دا، دوای ئەوەی خرایە سەر وەزارەتی ڕۆشنبیری، بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەرزش و بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی لاوان بەپێی بەركەوتەی حزبی دابەش كران، ئەمەش كێشەیەكی دیكەی بۆ دروست كردووین. هەر بۆ نموونە ئێستا دەبێت ناوەندەكانی لاوان سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی وەرزش بن، بەڵام سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی لاوانە، لە هەمان كاتدا دەبێت تیپە میللییەكان سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی لاوان بن، ئێستا سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەرزشە، بۆیە ئێستا ئەگەر من بمەوێت هەموو ناوەندە وەرزشییەكان ڕێك بخەمەوە، دەبێت لە ناوەندەكانی لاوانەوە دەست پێبكەم، ئینجا یانەكان، لەبەر ئەوەی زۆربەی ئەو پاڵەوانانەی كە دروست دەبن لە ناوەندەكانی لاوانەوە دروست دەبن، پاشان دەچنە یانەكان.

لە ساڵی 2023 وۆرك شۆپێكمان لەسەر ڕێكخستنەوەی وەرزش و لاوان كرد، لەو وۆرك شۆپەدا گەیشتینە ئەو ئاكامەی ئەگەر وەرزش بەتایبەتی وەزارەتێكی نەبێت، ئەوا دەبێت بكرێتە دەستەیەكی سەربەخۆ، ئەگەرنا ئەو كێشانەی كە هەمانن چارەسەر ناكرێن. هەر بۆنموونە لەبەر ئەوەی ئێستا بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەرزش سەر بە وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانە، ئەو پارانەی كە خەرج دەكرێن لە بوودجەی وەزارەت خەرج دەكرێن، ساڵی پار كێشەی گەورەمان بۆ دروست بوو و پێیان دەگوتین وەرزش داواكاریی زۆرە و پارەیەكی زۆر خەرج دەكات، وێڕای ئەو قەیرانە دراییانەش كە هەمانن، بەڵام كابینەی نۆیەم كەمتەرخەم نەبووە لە بایەخدان بە سێكتەری وەرزش، ڕاستە هەندێك پرس هەیە وەك پرسی مووچە و كارە خزمەتگوزارییەكان ئەوانە لەپێشترن، بەڵام هەر بۆ نموونە لە ساڵەكانی « 2022، 2023، 2024»پارەی زۆر باش بۆ سێكتەری وەرزش خەرج كراون. ساڵی پار 1.5 ملیار دینار بۆ یەكێتیی تۆپی پێی كوردستان خەرج كراوە، هەمان بڕ بۆ ئەو یانانە خەرج كراوە كە چالاكییان هەبووە. سەبارەت بە ژێرخانی وەرزشی كە زۆر جەختی لەسەر كرایەوە، ڕاستە كاری زۆر بەرچاو بۆ یانەكان نەكراوە، بەڵام تەنیا بۆ نۆژەنكردنەوەی یانەكانی «هەولێر، زاخۆ، دهۆك» هەر یەكەیان بڕی دوو ملیار دیناری بۆ خەرج كراوە، هەروەها بۆ یانەی نەورۆز لە سلێمانی لەلایەن نووسینگەی سەرۆكی حكومەتەوە پارەی بۆ تەرخان كراوە، لەمەش زیاتر ئەو یانانەی بەشدارن لە خولی پلە نایابی عێراق، بەپێی پێویست پارەیان بۆ خەرج كراوە. بۆیە ئەگەر حكومەت پشتگیریی سێكتەری وەرزشی نەكردایە، ئەوا یانەكانی كوردستان لەو ئاستەدا نەدەبوون كە ئێستا دەیانبینین.

جگە لەو چالاكییانەی لەسەر ئاستی ناوخۆ كراون، هەر ئەمساڵ میوانداریی مۆندیالی تۆپی پێی ئافرەتانمان لە هەرێمی كوردستان كرد، تیایدا بڕیار بوو 12 دەوڵەت بەشداری بكەن، بەڵام بە هۆی ڕووداوەكانی مانگی تەمموزی سلێمانی ئەوەی (لالەزار) هەندێك لە تیپەكانی وڵاتانی وەك «سویسرا، كەندا، هایتی و...هتد» بە هۆی ئەو ڕووداوەوە كشانەوە، بەڵام وێڕای ئەمەش كۆمەڵێك هەڵبژاردەی دیاری جیهان وەك هەڵبژاردەی «بەرازیل» كە ناچنە هەموو وڵاتێك، هاتن و بەشدارییان لەو موندیالەدا كرد. خاڵێكی دیكەی ئەم موندیالە ئەوە بوو كە سەرەتا ڕێكخراوی تۆپی پێی بچووككراوەی تایبەت بە ئافرەتان «IMF» داوایان كرد كە تیمی هەرێمی كوردستان وەك تیپی «B» بەشدار بێت و تیپی عێراق وەك تیپی «A» بەشداری بكات، بەڵام ئێمە پێداگریمان كرد و كردمانە مەرج ئەگەر ئێمە وەك تیپی هەرێمی كوردستان بەشداری نەكەین، ئامادە نین ئەسڵەن پێشوازی لە مۆندیالەكەش بكەین، بەڵام وەك بەشێك لە ئامادەبووانی ناو ئەم گفتۆگۆیە موندیاڵەكەیان بینی، هەڵبژاردەی ئێمە وەك هەڵبژاردەی هەرێمی كوردستان بە ئاڵای كوردستان هاوشانی ئاڵای عێراق بەشدارییان كرد، ئەمەش ئەو ڕێگەیەیە كە دەتوانین وەرزش بكەینە ئامرازێك بۆ ئەوەی شوناس و ناسنامەی نەتەوە و وڵاتی خۆمان بە جیهان بناسێنێن.

مەسەلەی یانە وەرزشییەكانیش وەك بەشداربووانی بەڕێز پێش من ئاماژەیان پێ كرد، ئایا یانە وەرزشییەكانی ئێمە بەپێی سیستمی سۆشیالیستی هەڵدەسووڕێن، یان سیستمی سەرمایەداری؟ بێگومان ئەوەی لە عێراق پیادە كراوە، شێوازی سیستمی سۆشیالیستی بووە و حكومەت پشتگیریی وەرزش و لاوانی كردووە، بۆیە ئێستا ئێمە ئەگەر بمانەوێت ئەم سیستمە بگوازینەوە بۆ سیستمی سەرمایەداری و یانەكان خۆیان خاوەنی سەرچاوەی داهاتی سەربەخۆی خۆیان بن، ئەمە پێویستی بە بەرنامەیەكی زۆر ورد هەیە و دەبێت پێشتر هەوڵ بدەین یانەكانمان فێری ماركتینگ و بەبازاڕكردن بكەین. یانەكانی ئێمە كە خاوەنی پڕۆژەی وەبەرهێنانن، بەداخەوە بە ڕێكوپێكی ئەو پڕۆژانە نەكراون و كۆنتراكەكانیان هەرەمەكی بووە و لە چوارچێوەی یاسادا نەبووە. بۆیە ئێستا ئێمە سەرلەنوێ هاتووین ئەو یانە وەرزشییانەی كە موڵكی خۆیان هەیە، ئاسانكارییان بۆ دەكەین بۆ ئەوەی بیكەن بە پڕۆژەیەكی وەبەرهێنان و، یانەكان ببنە خاوەنی داهاتی سەربەخۆی خۆیان و ئەو پارەیە بۆ یانەكە خەرج بكەنەوە و، حكومەت لێیان وەرناگرێتەوە. هەروەها زۆر جاری دیكە لەگەڵ كاپتن سەڵاحەدین گفتوگۆمان لەسەر بە بازاڕكردنی یانە وەرزشییەكان كردووە، گوتوومانە گرنگە یانەیەكی وەك زاخۆ، هەولێر، سلێمانی، دهۆك، كاتێك یارییەك ئەنجام دەدەن، تیشێرتی یانەكە بە نرخێكی سیمبوولی بفرۆشنە هاندەران، هەریەك لەو یاریانە زیاتر لە 20 هەزار هاندەر بۆ سەیری یارییەكەیان دەچن، ئەگەر هەر هاندەرێك تیشێرتێك بە نرخێكی سیمبوولی بكڕێت دەبێتە داهاتێكی باش بۆ یانەكە، هەروەها بۆ ئەوەی وەرزش ببێتە سەرچاوەیەكی دیكەی داهات بۆ هەرێمی كوردستان، پرسی مامەڵەكردنە لەگەڵ یاریزانە پیشەگەرەكان -كە دەبێت ئەم پرسەش بە یاسا ڕێكی بخەینەوە- لە هەموو جیهاندا یاریزانی پیشەگەر باج دەدات، بەڵام لەبەر ئەوەی ئێمە یاسایەكمان نییە ئەم پرسەی پێ ڕێك بخەینەوە، نەماتوانیوە ئەو كارە بكەین، بەڵام بەرنامەمان هەیە بۆ كابینەی داهاتوو كە ڕەشنووسی یاساكە پێشكەش بكەین و یاسایەكی تازە بۆ ڕێكخستنەوەی وەرزش دەربكەین.

خاڵێكی دیكە كە لەم گفتوگۆیە ئاماژەیان پێكرد، ئەنجام نەدانی چالاكیی دیدەوانیی قوتابخانەكانە كە سەر بە وەزارەتی پەوەردەیە، وەك پێشتریش ئاماژەم پێكرد، دەبێت لە باخچەی ساوایانەوە بایەخ بەوەرزش بدرێت، بەڵام وەك ئێستا دەبینین بەداخەوە وانەی وەرزش لە قوتابخانەكاندا بە وانەیەكی لاوەكی دادەنرێت و بایەخی پێویستی پێ نادرێت. بۆیە ئێمە ئەگەر بمانەوێت پاڵەوانێك دروست بكەین، یان هەستی نیشتمانی و وەزرش لە ناخی لاوەكانماندا دروست بكەین، دەبێت لە باخچەی ساوایانەوە دەست پێ بكەین، ئەوجا بۆ قوتابخانەكان و دوایی بۆ ناوەندەكانی وەرزش، لە ناوەندەكانی وەرزشیش ئەو یانە وەرزشییانەی دادەمەزرێن، دەكرێت بە ئاستی چالاكییەكانیان مۆڵەتیان پێ بدرێت و پشتگیری بكرێن. پێشتر ساڵی وا هەبووە مۆڵەت بە 50 یانەی وەرزشی دراوە، بەڵام لە ساڵانی دوایی بۆ ڕێكخستنەوەی ئەم لایەنە گرنگە تەنیا مۆڵەتمان بە چوار یانە داوە.

خاڵێكی دیكە كە دەمەوێت ئاماژەی پێبكەم، بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی كاریگەر بكرێتە ئامرازێك بۆ ناساندنی نەتەوە، بەشداریكردنی فراوانە لە چالاكی و پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەكان، لەوانەش یارییەكانی ئۆڵمپی، بەداخەوە ئێمە وەك لێژنەی ئۆڵمپیی كوردستان ئەندام نین لە لێژنەی ئۆڵمپیی جیهانی « IOC» كە لێژنەی ئۆڵمپیی جیهان 206 ئەندامی هەیە، یانزەیان تەنیا هەرێمن و ئەندامن وەك «هۆنگ كۆنگ، ماكاو لە چین، گوام، پۆرتۆڕیكیۆ لە ئەمریكا، بەرمۆدا، كایمان لە بەریتانیا و.. هتد». پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا هەرێمی كوردستان وەك ئەو هەرێمانە دەتوانێت ئەندامیەتی لە لێژنەی ئۆلمپی جیهان وەربگرێت؟ لە وەڵامدا دەڵێم: ئەگەر پێش ساڵی 1996 هەوڵمان بدایە ببینە ئەندامی لێژنەی ئۆڵمپی كە ئەوكات وەك دەسەڵاتێكی دیفاكتۆ مامەڵە لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكرا، ئەگەری زۆر بوو كە ببووینایە بە ئەندامی لێژنەی ئۆڵمپیی جیهانی، بەڵام ئەو دەرفەتە لە دەست درا و لە دوای ساڵی 1996یشەوە كە پەیماننامەی لێژنەی ئۆڵمپی گۆڕانكاری بەسەردا هات، بڕیاریان دا تەنیا دەبێت دەوڵەتانی ئەندام لە نەتەوە یەكگرتووەكان بە ئەندامی لێژنەی ئۆڵمپی وەربگیرێن، هەرێمی كوردستان ئەو مافە نایگرێتەوە، بەڵام لە دوای ساڵی 1996یش چەندین دەرفەت هاتنە پێشەوە، بەڵام بەداخەوە سوودمان لێوەنەگرت، وەك:

1- لە ساڵی 2003 دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی بەعس، یەكەمین كۆبوونەوە بۆ دووبارە بونیادنانەوەی لێژنەی ئۆڵمپیی عێراق لە سلێمانی ئەنجام درا، ئەگەر ئەو كات پێداگریمان بكردایە لەوەی لێژنەی ئۆڵمپیی عێراقی بە فەرمی ددان بە لێژنەی ئۆڵمپیی كوردستان بنێت، ئەوا ئێستا بە ڕێگەی لێژنەی ئۆڵمپیی عێراق دەمانتوانی داوای پشتگیری بكەین بۆ ئەوەی ئەو ئەندامیەتییە وەربگرین.

2- لە ساڵی 2004 لە ئیدارەی سلێمانی لێژنەی ئۆڵمپی كوردستان دامەزرا، بەڵام لە ئیدارەی هەولێر ئەنجومەنی باڵای وەرزش دامەزرا، ئەم دوو دامەزراوەیە وەك خۆیان مانەوە هەتا لە ساڵی 2006 بە بڕیارێكی زارەكیی بەڕێز نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی حكومەتی كوردستان لە كابینەی پێنجەم، ئەو دامەزراوەیە بەناو لێژنەی ئۆڵمپی كوردستان ڕێك خرانەوە، بەڵام بە یاسایی نەكرا و پڕۆژە یاسایەكی بۆ ئامادە نەكرا، بۆ ئەوەی ئەم یەكگرتنەوەیە پشتگیرییەكی یاسایی بۆ دروست بكرێت.

3- بەپێی ماددەی 115ی دەستووری عێراقی ساڵی 2005، وەرزش لە چوارچێوەی دەسەڵاتە سنووردارەكانی حكومەتی فیدڕاڵی نییە و دەبێت حكومەتی فیدڕاڵی بە هاوبەشی لەگەڵ حكومەتی هەرێمەكان سیاسەت و ستراتیژیەتی دابڕێژێت و بە هاوبەشی دامەزراوە وەرزشییەكان بەڕێوە بەرێت، ئەوجا بۆ ئەوەی خۆمان لەناو چالاكی و پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەكان وەك هەرێمی كوردستان ببینینەوە، ئەوا دەبێت لە ڕێگەی ماددەی 115ی دەستوورەوە حكومەتی فیدڕاڵی ناچار بكەین، بە هاوبەشی سێكتەری وەرزش لە عێراقدا بەڕێوە ببرێت، بەمەش دەتوانین خۆمان لەناو لێژنەی ئۆڵمپیی عێراق بەهێز بكەین و وەك هەرێمێكی فیدڕاڵ بەشداریی چالاكی و پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەكان بكەین، نەك وەك پارێزگایەك، لەبەر ئەوەی هەرێمی كوردستان بەپێی دەستوور هەرێمێكە لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و تەنیا پارێزگایەك نییە.

دوایین خاڵ كە دەمەوێت هەڵوەستەی لەسەر بكەم و یەكێكە لە دەستكەوتە گەورەكانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ پێشخستنی سێكتەری وەرزش، ڕەزامەندیی ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بوو، بۆ پاداشتكردنی ئەو پاڵەوانە وەرزشییانەی لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتی نازناوی گەورە بەدەست دەهێنن، پاداشت بكرێنەوە، ئەمە هەنگاوێكی زۆر گرنگە و هاندانێكی زۆر باشە لەبەر ئەوەی یاریزانەكانی كوردستان هەست دەكەن، حكومەت پشتیوانییان دەكات و ڕێز لە سەركەوتنەكانیان دەگرێت.