د.جەلال ئەحمەد ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و بەرپرسی بنكەی توێژینەوەی بەشی ڕۆشنبیری وڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و كۆمەڵناسە و مامۆستایە لە كۆلیژی ئادابی زانكۆی سەڵاحەدین- هەولێر، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار. كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

شوێنەوارەكان، بە واتای ئەو شوێن و كەلوپەلە ماددییانەی لە هەر سنوورێكی جیۆسیاسیی دیاریكراودا وەك پاشماوەی ژیان لە بەرچاوان ماونەتەوە، یان دوای كنە و پشكنین دۆزراونەتەوە، ڕەگەزێكی سەرەكی و گرنگن لە فۆڕمەڵەكردنی ناسنامەی كۆمەڵگە و هەر نەتەوەیەك. ئەمە و جیا لەوەی ژێدەرێكی گرنگیشن بۆ شانازیكردن بە ڕابردوو و پێشینان و، زیندووهێشتنەوەی ئینتیمای نەتەوەیی و كەلتوور و ڕەسەنایەتییش، كە ئێمەی كورد وەك تاكە نەتەوەی سەروو پەنجا ملیۆن كەسیی بێ كیان، زۆر پیویستیمان بە تەوزیفكردنی شوێنەوارەكانە لەو بارەیەوە؛ كەچی تا ئێستا وەك پێویست نەمانتوانیوە ئەم كارە ئەنجام بدەین و، بیانكەین بە یەكێك لەو میكانیزمانەی بۆ ناساندنی ناسنامەی نەتەوەییمان پێویستن.

ڕەنگە یەكێك لە هۆكارەكان ئەوە بێت، كە شوێنەوارەكان گەواهییەكی زیندوون لەبارەی مێژووی هەموو ئەو خەڵكانەی لە كات و سەردەمی جیا جیا لە ناوچەیەكدا ژیاون و، جێ پەنجەی هەریەكەیان بە مێژووی سیاسی و كەلتوور و ئایین و كۆی یادەوەریی ناوچەكەوە دیارە. نموونەیەكی زیندوو لەوبارەیەوە، مەزارێكی دێرینی قەدپاڵ چیای سەفینە، كە بۆ كریستیانەكان «ڕەبەن بۆیا»یە و، بۆ ئـێمەی كوردیش، «وسو ڕەحمان»ـە. ئەمە بۆ ناوچە و مەملەكەتێكی وەك كوردستان، كە بە لانكەی مرۆڤایەتی و سەرەتاكانی دەركەوتنی شارستانییەت و كشتوكاڵكردن دادەنرێت، شتێكی ئاساییە و بەجۆرێك لە جۆرەكانیش دەكرێ ئاماژەی پێكەوەژیان، یان پێچەوانەكەی بێت.

لەو سۆنگەیەوە هەرچەندە دەمەوێت بڵێم شوێنەوارەكان لە وێنەی قەڵا و ئامێر و چەك و جلوبەرگ و شوێنی نیشتەجێبوون وپەرستگە و ...تاد، بەسوودن بۆ تێگەیشتن لەوەی خەڵكی لە ڕابردوودا چۆن ژیان و شێوازە ژیانیان چۆن بووە و، چۆن بیریان كردووەتەوە و، بەو هۆیەوەش چۆن مامەڵەیان لەگەڵ یەكتریدا كردووە، بەتایبەت كە لە ڕێگەی شیكردنەوە و لێكدانەوە زانستی شوێنەوارەكانەوە، دەكرێ دەستنیشانی قۆناغەكانی گۆڕان و وەرچەرخانی هزری لە هەموو كایە و بوارەكانی كۆمەڵگەدا بكرێت، بەڵام پاڵپشت بە وتەیەكی بەناوبانگی ناپلیۆن بۆناپارت، كە گوتوویەتی: «ئەو زەریایەی سنوورەكانی دیار نین، موڵكی كەس نییە»، دەمەوێت بڵێم ناحەقی ئەو مێژوونووس و شوێنەوارناسانە ناگرم، كە ئەكادیمی و بابەتییانە كار دەكەن و، ئاسان نییە بۆیان بكەونە ژێر كاریگەریی لایەنگری و سۆزداریی نەتەوەییەوە و، بوێریی ئەوەیان هەبێت مێژوو و شوێنەوارەكان بكەنە نەخشەڕێگە و، كەناڵی سەرەكی بۆ گەڕان بەدوای ڕەگ و ڕیشە و ئەسڵ و نەسەبی نەتەوەییماندا؛ ئەمەش بە حوكمی ئەوەی ئەوان لە ئێمە باشتر ئاگاداری ئەوەن كە دیمۆگرافیای شوێن و سنوورە جیۆساسییەكان، بەردەوام لە گۆڕاندا بوون؛ جا ئەمە بە هۆكاری ڕووداو و كارەساتە سرووشتییەكانی وەك بوومەلەرزە و وشكەساڵی و نەمانی سەرچاوەكانی خۆراك و لافاو و تاعوونەوە بووبێت، یان شەڕ و داگیركاری و ململانێی پاوانخوازیی سیاسی و ئابووری و ئایینییەوە؛ بۆیە نابێ زۆر گلەیی ئەوەیان لێ بكرێت كە بۆ زۆر بە تەنگ ئەوەوە نین شوێنەوارەكان بكەنە ئامرازێك بۆ سەلماندنی ئەوەی كێ میراتگری ڕاستەقینەی ئەو شوێنەوارانەیە، كە لە ناوچەیەكدا هەن و، شوێنەكەش موڵكی ڕەسەنی كێیە. ئەمە بەتایبەت بۆ نەتەوەیەك، كە بە قسەی هەندێك كەس دەمێكە لە ڕووی هەیمەنەوە لە دەسەڵات دابڕاوە و، تەنانەت بە گوتەی هەندێك لەوانەش، كە كورد بە میراتگری مادەكان و هەزبانییەكان و چەندان دەسەڵاتداری دیكەی ناوچەكە لە ڕابردوودا دادەنێن، زیاتر لێكدانەوەی شەخسین و، پشتیان بە بەڵگەیەكی مێژوویی ئەوتۆ و یەكلاكەرەوە نەبەستووە؛ هەر بۆیەش لە زۆرێك لە توێژینەوەكاندا، شوێنەوارەكان وەك موڵك و میراتی مرۆڤایەتی دەناسێندرێن. میسرییەك شانازی بە ئەهرامەكانی میسرەوە دەكات، لەبەرئەوە نا، كە بە مەزندەی ئەو، هەرەمەكان بە دەست و پەنجە و هێز و ڕەنجی باب و باپیرانی ئەو بنیاد نراون، بەڵكو ئێستا ئەو ئەهرامانە لە سنووری وڵاتێكدان بە ناوی میسر و، ئەویش تێیدا هاووڵاتییە و، لە دەرەوەش ئەو ئەهرامانە بوونەتە ناسنامە بۆ وڵاتەكەی و، گەشتیارێكی زۆر لە دەرەوە ڕادەكێشن و، بوونەتە سەرچاوەیەكی باشی داهات بۆیان.

لەژێر ڕۆشنایی ئەمە و، هاوكات لەگەڵ ژیان لە سەردەمێكدا، كە لەمەودا كەس ناتوانێ نكۆڵی لە بوون و ڕۆڵی كاریگەریی كورد لە ناوچەكەدا بكات، من بە پێویستی نازانم شەیدا و وێڵی گەڕان بین بەدوای ئەوەدا، كە شوێنەوارەكان دەیسەلمێنن ئێمە لە كەیەوە لێرە دەژین و، گەلی هەرە ڕەسەنی ئەو ناوچەیەین، بەڵكو ئەوەی گرنگە و نكۆڵیی لێ ناكرێت، ئەوەیە لەمەودا بیر بكەینەوە و هەوڵ بدەین شوێنەوارەكانی سنووری هەرێمی كوردستان زیاتر و باشتر بپارێزین و، بیانكەین بە ئامرازێك بۆ زیاتر ناساندنی كوردستان و ناسنامەی نەتەوەییمان بە دنیای دەرەوە. بۆ ئەنجامدانی ئەم كارەش، دەبێت هەڵمەتێكی چڕوپڕی كنە و هەڵكۆڵێن بە سەرپەرشتیی تیمی تایبەتی زانستی و هاوردەكردن و بەكارهێنانی ئامراز و ئامێری سەردەمی و پێشكەوتوو، دەست پێ بكرێت، دەبێ هەوڵ و فشاری جدی هەبێت بۆ تۆماركردنی شوێنەوارەكان بەناوی هەرێمی كوردستان لەسەر نەخشەی جیهان؛ دواتر هەڵمەتێكی فراوان ماركێتینگی نەتەوەیی و نیشتمانی لە هەموو ئاستەكاندا بەڕێوەببردرێت و، لەپێناو ڕاكشانی سەرنجی ژمارەیەكی زۆری گەشتیار لە وڵاتانی دیكەوە بۆ سەردانكردنی ئەو شوێنەوارانە و، لەوێوە ئاشنای هەندێك لە تایبەتمەندی و شوناس و كۆیادەوەری نەتەوەیەك بەناوی كوردییان بكەین. لە سۆنگەی هەستی نەتەوەیی و نیشتیمانییەوە، دەبێ پاسەوان و تیمی تایبەت هەبن ڕاهێنانی زانستی و پیشەییان پێ بكرێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوانەی كە بازرگانی بە شوێنەوارەكانەوە دەكەن. توێژینەوە ستراتیژییەكانی ئەو بوارەش، فەندی ماددی و مەعنەوی بكرێن، بایەخێكی تایبەت بە شوێنەوارناس و پێگەیاندنی كادری زانستی لە بواری شوێنەوارناسی وەك بەشێك لە سیاسەتی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و نیشتیمان بدرێت. تیمێكی هەماهەنگ لە پسپۆڕانی بواری جینناسی و ئەنترۆپۆلۆژیای فیزیكی و شوێنەوارناسان پێك بهێندرێت دوای دروستكردنی تاقیگەییەكی تایبەت بە پشكنینی ئەو پاشماوە مرۆییانەی لە شوێنەوارەكان دەدۆزرێنەوە و، بەراوردكردنیان بە تەواجودی ئێستای مرۆیی لە هەمان شوێندا. ئەمەش وەك ئامادەسازییەك بۆ هەر ئەگەر و پێشهاتێك، كە لە ئەنجامی گۆڕانی دیمۆگرافی و بەردەوامیدان بە پیادەكردنی سیاسەتی شۆڤێنی لە ناوچەكە بكەوێتەوە، دەبێ ئاگاداری ئەوە بین كە ئێستا شوێنەوارەكان وەك هێزی نەرم، بەشێكن لە ستراتیژ و میكانیزمێكی خەباتی نەتەوەیی.