د. بێكەس بریفكانی، بەڕێوەبەری شوێنەوار و كەلەپووری پاریزگای دهۆكە، هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرایە لە بواری شوێنەواری كۆن كە لە فەرەنسا بەدەستی هێناوە. بێجگە لە نامەی دكتۆراكەی، چەندین توێژینەوەی مەیدانیی لە بواری هەڵكۆڵینی شوێنەوار لە شوێنەوارەكانی كوردستان ئەنجام داوە و لە ئێستادا سەرقاڵی لێكۆڵینەوە و هەڵكۆڵینە لەسەر ئەو پارچە بەردانەی كە لە چیای «زاوا» لە دهۆك دۆزراونەتەوە و دەستكردی مرۆڤن و مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ 500 هەزار ساڵ پێش ئێستا. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (شوێنەوار ..كۆدەكانی ناساندنی نەتەوە)، بەم جۆرە باسی لەو كارانە كرد كە لە سنووری پارێزگای دهۆك لە بوارەكانی «هەڵكۆڵین، نۆژەنكردنەوە، هۆشیاركردنەوەی خەڵك، بە گەشتیاریكردنی شوێنەوارەكان» دەكرێن و بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.

 

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەین كە لەسەر ئەم پرسە گرنگە «شوێنەوار و كەلەپوور» ئەم گفتوگۆ ئاست بەرزەی ڕێك خستووە، بەڵام دەمەوێت پێشنیارێك بكەم بۆ بازنەی گفتوگۆ، خۆزگە بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە هەستیارە، زووتر ئێمەتان ئاگادار بكردایەتەوە بۆ ئەوەی خۆمان باشتر ئامادە بكردایە و هەر یەكەمان لەسەر تەوەرێكی جیاواز قسەمان بكردایە، بۆیە من وەك بەڕێوەبەری شوێنەواری دهۆك، هەوڵ دەدەم لەسەر كارەكانی شوێنەواری پارێزگای دهۆك قسەكانی خۆم چڕ بكەمەوە.

برادەران باسێكی زۆریان لەسەر چەندین لایەنی شوێنەوار و كەلەپوور كرد، بەڵام من دەمەوێت تیشك بخەمە سەر بەربەستە گشتییەكان كە چۆن دەتوانین لە ڕێگەی گفتوگۆیەكی كراوە و بنیادنەرەوە، لە داهاتوودا چارەسەری ئەو كێشانە بكەین. ئێمە لە هەرێمی كوردستان بە شێوەیەكی گشتی دەتوانین قسە لەسەر دەستكەوتە باشەكانمان و هەروەها كەموكوڕییەكانمان بكەین. بەداخەوە، پێش ئێستا و بەتایبەتی لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا، ئێمە وەك شوێنەوار لە هەرێمی كوردستاندا هیچ شتێكمان نەبوو، نە پڕۆژەی هەڵكۆڵینی شوێنەواری، نە پڕۆژەی ڕووپێوی شوێنەواری، نە هیچ پڕۆژەیەكی گرنگیدان بە شوێنەوار.

بۆ نموونە، ئەگەر باس لە ڕووپێوی شوێنەواری لە ناوچەی دهۆك بكەم، تا ساڵی 2003 تەنیا 406 شوێنی شوێنەواری لە پارێزگای دهۆك تۆمار كرابوون، بەڵام دوای ساڵی 2012 تا ئەمڕۆ، ژمارەی شوێنەوارە تۆماركراوەكان لە دهۆك گەیشتووەتە 2760 شوێن. ئەمەش لە كاتێكدایە كە تەنیا نزیكەی 60%ی سنووری دهۆك ڕووپێوی بۆ كراوە، واتە 40%ی دیكەی ماوە و لەوانەیە زیاتر لە هەزاران شوێنەواری دیكەش هەبن كە دەتوانین تۆماریان بكەین.

ئایا ئێمە لە بواری شوێنەواردا درەنگ كەوتووین یان كارێكمان ئەنجام داوە؟ وەك كاركردن، دەبینین كە ئێمە وەك شوێنەوار كارێكی باشمان كردووە، بەڵام هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستەی كە دەمانەوێت. ئێمە باسی شوێنەوار بە چەند قۆناغێك دەكەین و هەڵیدەسەنگێنین «ڕووپێو، هەڵكۆڵینی شوێنەوار، پاشان نۆژەنكردنەوە و پاراستنیان، لە هەمووشیان گرنگتر، بڵاوكردنەوەی هۆشیاری و گەشتیاریكردنی شوێنەوارەكانە».

لە پارێزگای دهۆكدا، لە ماوەی ئەو چوار ساڵەی من بەڕێوەبەری شوێنەواری دهۆك بووم، نزیكەی 24 ملیۆن دۆلارمان لە ڕێگەی ڕێكخراوە و زانكۆ بیانییەكانەوە هێناوە بۆ ئەنجامدانی كار لە شوێنەوارەكانی پارێزگای دهۆك، ئەمەش بە پشتیوانیی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی شوێنەوار و هەماهەنگییان لەگەڵ ئەو هەموو تیمانە بوو، بەتایبەتی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، هاوكارییەكی زۆریان كردووە بۆ ئەوەی بتوانین كاری باش بكەین. ئەگەر سەیری ڕۆڵی حكومەت بكەین لەسەر پاراستنی شوێنەوار، یان ئەگەر سەیری ئەو كارانە بكەین كە لە پارێزگای دهۆك كراون، دەبینین كە پێكهاتوون لە پێنج جۆر كار «نۆژەنكردنەوە، هەڵكۆڵینی شوێنەواری، هۆشیاركردنەوەی خەڵك، ڕووپێوی شوێنەواری، گەشتیاریكردنی شوێنەوارەكان»، ژمارەیەكی زۆری شوێنەوارەكانی پارێزگای دهۆك كاری باشیان بۆ كراوە، بەڵام هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستەی كە دەمانەوێت هەموویان بۆ كەرتی گەشتوگوزار ئامادە بكەین.

وەك لە سەرەتایدا باسم كرد، ئێمە لە هەرێمی كوردستان سنوورێكمان هەبوو كە ئێستا زۆر فراوانتر بووە. بۆ نموونە، برادەران باسی كۆتا دۆزینەوەی ئەشكەوتی شانەدەریان كرد، پێش ئێستا ئەوەی كە ناسراو بوو، تەمەنی نزیكەی 60،000 ساڵ بوو، بەڵام ئێستا لە نزیكەی 75،000 ساڵ پێش ئێستا ژیان لەو ئەشكەوتە هەبووە، ئێمە هەندێك پارچەی بەردی دەستكردی مرۆڤمان لە چیای «زاوا» دۆزیوەتەوە كە تەمەنیان بۆ 500 هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، كە ئەویش مرۆڤی «هایدڵبێرگ»ـە، هەر بۆیە ئەگەر لێكۆڵینەوەكان ئەم دۆزینەوەیە پشتڕاست بكەنەوە، ئەوا زۆر كۆنترە لە شانەدەر، هەروەها لە دەڤەری «مێرسیدیا» بەتایبەت لە ئەشكەوتەكاندا هەندێك بەردمان دۆزیوەتەوە و ئێستا كار لەسەر ئەوە دەكەین، بزانین هی كام ئەشكەوتە، تا بتوانین هەڵكۆڵینی شوێنەواری لەوێ بكەین و بزانین ئەو پارچە شوێنەوارییە لە چ ئەشكەوتێكەوە هاتووە.

ژمارەیەكی زۆر هەڵكۆڵینی شوێنەواری لە پارێزگای دهۆك ئەنجام دراون، بۆ نموونە، یەكێك لەوانە «گرێ ئامیانە» و «گرێ ئاسنگەران»ـە كە یەكێكە لە گەورەترین و گرنگترین شوێنەوارەكان لە پارێزگای دهۆك، یەكێك لە خاڵە گرنگەكان لەوێ شێوازی ناشتنی مردووەكانە؛ ئەمە بەڵگەیەكی زۆر گرنگە كە مرۆڤ گرنگی بە مردووەكانی داوە، هەروەها لە هەمان كاتدا ئەو ئاژەڵ و ماڵاتانەی كە لەگەڵیان ژیاون و سوودیان لێ وەرگیراوە، گرنگیی زۆریان پێ دراوە و لەگەڵ خۆیان ناشتوویانن.

ئەگەر باس لە ڕۆڵی حكومەت و هەروەها هێنانی ئەو تیمانە بكەین كە دێن و لە هەرێمی كوردستان كار دەكەن، بەتایبەتی لە پارێزگای دهۆك، توانیمان وەك باسم كرد، ژمارەیەكی زۆر شوێنەوار تۆمار بكەین و هەڵكۆڵینی شوێنەواری و نۆژەنكردنەوەیان بۆ بكەین. ئێمە لە هەرێمی كوردستان زۆر شتی دەگمەنمان هەیە كە دەتوانین سوودیان لێ وەربگرین بۆ كەرتی گەشتوگوزار، چونكە بابەتی سەرەكی ئەوەیە چۆن دەتوانین ئەو شوێنەوارانەی كە هەمانن بگەینینە خەڵك و ئەو ناسنامەیەی كە وەك كوردستان هەمانە، بتوانین پێشانی جیهانی بدەین، ئەمەش هەمووی دەبێت لە ڕێگەی گەشتوگوزارەوە بێت.

لە كوردستان، تەنیا یەك شوێنمان لە لیستی یونسكۆ تۆمار كراوە، ئەویش قەڵای هەولێرە، ئێمە لە ئێستادا لە پارێزگای دهۆك لەسەر سی شوێن كار دەكەین، كە بتوانین لە لیستی یونسكۆ تۆماریان بكەین. یەكێكیان لایەنی كەلتووری و ڕۆشنبیریی پەرستگای لالشە، و دەڤەری ئامێدی كە لە ساڵی 2011 چووەتە ناو لیستە كاتییەكانی یونسكۆ. چوار شوێنی دیكەش لە دهۆك ئامادە كراون (پڕۆژەی ئاودێری)، كە گەورەترین و كۆنترین پڕۆژەی ئاودێرییە لەسەر ئاستی جیهان. ئەم نموونانەم باس كرد، بۆ ئەوەی بڵێم كە ئەمە بەڵگەن لەسەر ئەو مێژووە گرنگەی كە لە هەرێمی كوردستان هەمانە و دەتوانین بڵێین ئەو شتانەی كە هەمانن، هەمیشە لەسەر ئاستی جیهان یەكەمین بوون.

ئەو پڕۆژەی ئاودێرییەی كە باسم كرد، گەورەترین و كۆنترین پڕۆژەی ئاودێرییە لەسەر ئاستی جیهان، كە لە پارێزگای دهۆكە، نزیكەی 340 كیلۆمەتر ئاو لە دهۆكەوە بۆ نەینەوا، پایتەختی ئاشوورییەكان لەو كاتەدا گوازراوەتەوە، واتە ئەگەر تەكنەلۆژیای ئێستا بە هەموو توانا و ئامرازە نوێیەكانی وەك توتاڵستەیشن و درۆن و ڕووپێوی هەوڵ بدات، ناتوانێت پڕۆژەیەكی لەو شێوەیە ئەنجام بدات، گواستنەوەی ئاو بە درێژایی 340 كیلۆمەتر و كۆنترۆڵكردنی دۆڵ و ڕووبار و ئاستە جیاوازەكان، ئەمە بەڕاستی بێوێنەیە و دەتوانین سوودی لێ وەربگرین بۆ گەشتوگوزار.

لە هەمان كاتدا، ئێمە گەورەترین و كۆنترین كارگەی دروستكردنی شەرابمان لە پارێزگای دهۆك دۆزیوەتەوە. ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كە خاكی كوردستان، بەتایبەتی پارێزگای دهۆك، خاكێك بووە كە هەموو ئیمپراتۆرییەكان، یان چینی دەسەڵاتدار و شاهانەی شارەكانی دیكەی عێراق، وەك مووسڵ، یان شارەكانی نزیك دهۆك، هاتوون تا لەو ترێ بەناوبانگ و بەسوودەی هەرێمی كوردستان شەراب دروست بكەن.

هەروەها، گەورەترین و كۆنترین شەڕی مێژوو لەسەر ئاستی جیهان لە پارێزگای دهۆك ڕووی داوە، كە پێی دەگوترێت شەڕی گۆگامێلا (Gaugamela). ئەمە گەورەترین شەڕ بوو لە نێوان ئەسكەندەری گەورەی مەقدۆنی و داریوشی سێیەمی فارسی، كە لە ئەنجامدا ئەسكەندەر سەركەوت بەسەر سوپای گەورەی داریوشدا.

لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، هەروەها لە ساڵانی پێشوودا، دوای دابەزینی ئاستی ئاو لە بەنداوی مووسڵ، چەندین شاری گەورە كە لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا ژێرئاو كەوتبوون و شارستانیەتی كوردییان تێدابوو، دەركەوتنەوە، بەتایبەتی ئەو سنوورەی كە بەنداوی مووسڵی تێدایە، نزیكەی 164 گردی شوێنەواری هەن هەموویان هی سەردەمی میتانییەكانن، كە بنەچەی كوردن، واتە باپیرانمان بوون. ئەمانە هەموویان ژێرئاو كەوتبوون و دواتر دەركەوتنەوە، وەك شاری «زاخكۆ- كەمونە». هەروەها چەند ڕۆژێك لەمەوبەر نزیكەی 40 گۆڕمان لە ناو بەنداوی مووسڵ دۆزییەوە كە هی سەردەمی «هلنستی» بوون.

كەواتە، ئێمە دەتوانین لە ڕێگەی ئەو شوێنەوارە گرنگانەی كە هەمانن، من تەنها باسی پارێزگای دهۆكم كرد، لەوانەیە برادەرانی دیكە لە هەولێر و سلێمانی و شوێنەكانی دیكە شتی گەورەتر و باشتریان هەبێت، سوودیان لێ وەربگرین بۆ كەرتی گەشتوگوزار و ئەو ناسنامەیەی كە هەمانە، بە هەموو جیهانی بناسێنین. باشترین بەڵگەش ئەوەیە كە كاك كەیفی باسی پڕۆژەی ئایكان-ی «ICCAN»ی كرد؛ وەك چۆن مۆندیالی تۆپی پێ هەر چوار ساڵ جارێك دەكرێت، ئایكانیش هەر دوو ساڵ جارێك دەكرێت. ئێمە وەك كوردستان، ئەمساڵ وەك دەوڵەتێك لە 50 وڵاتدا بەشدار بووین، لە كۆی 756 بابەت، ئێمە وەك كوردستان 100 بابەتمان هەبوو. هەروەها ناوی كوردستان لەسەر هەموو هۆڵەكاندا هەبوو، ئەمە شتێكی گرنگە، بەڵام كاری زۆرتری دەوێت.

پێشنیاری من لەم گفتوگۆیەدا بۆ پاراستنی شوێنەوارەكان ئەوەیە «هیوادارم ئەم گفتوگۆ و بازنەیە ببێتە دەرفەتێكی گرنگ، چونكە ئەمڕۆ بۆ یەكەم جارە بابەتی شوێنەوار بەم شێوەیە بێتە گۆڕێ و لە ناوەندی حزبێكی سیاسیدا ببێتە پرسێك و بە ڕاشكاوانە گفتوگۆی لەسەر بكرێت، ئەمە بەڕاستی شتێكی زۆر باشە بۆ ئێمە، بە هیواین هەموومان پێكەوە بتوانین ئەو ناسنامە ڕەسەنەی نەتەوەییمان وەك خۆی پێشانی هەموو جیهانی بدەین.