پرسی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان و كاریگەرییەكانی لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا، هاوكات چارەسەری بنەڕەتی كێشەی مووچەی مووچەخۆران، یەكێكە لە ئاڵۆزترین و گرنگترین پرسەكانی عێراق و هەرێمی كوردستان. ئەم بابەتە فرەڕەهەندە و كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر سەقامگیریی سیاسی و ئابووریی هەرێمی كوردستان و عێراق هەیە. نەهرۆ ڕەواندزی جێگری سەرۆكی لێژنەی نەوت و گاز لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، لەم دیدارەیدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان، بە وردی ڕەهەندە یاسایی و سیاسی و ئابوورییەكانی هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی تاوتوێ كرد، بەتایبەتی كاریگەرییەكانی لەسەر ژیانی هاووڵاتیان و دابینكردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان و تیشك دەخاتەسەر كۆتاییهێنان بەو «نەزیفە داراییە»ی كە بەهۆی ڕاوەستانی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستانەوە دروست ببوو، كە زیانەكانی بە ٢٨ ملیار دۆلار مەزەندە دەكرێت. دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتیش، بە سەركەوتنێكی مێژوویی لە قەڵەمی دەدات، ئەم سەركەوتنەش دەگەڕێنێتەوە بۆ خۆڕاگری و هەوڵەكانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و تیمی دانوستانكاری هەرێم، هەروەها هەوڵەكانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا و باڵیۆزی ئەمریكا لە عێراق و كونسووڵی ئەمریكا لە هەولێر و هاوپەیمانەكانی دیكەی وڵاتانی ڕۆژئاوا.

 

 

* وەكو جێگری سەرۆكی لێژنەی نەوت و گازی پەرلەمانی عێراق، چۆن دەڕواننە پڕۆسەی دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان و گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی نێوان هەرێم و بەغدا لەسەر دۆسیەیەكی ئاڵۆزی وەك ئەم پرسە؟

- بە خۆشحاڵییەوە لە 27ی ئەم مانگە كاتژمێر ٧ی بەیانی بە بڕی ١٩٠ هەزار بەرمیل هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان دەستی پێكردەوە، هەڵبەتە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان هەروا كارێكی ئاسان و ساكار نەبوو، ئەمە پرسێكی ئاڵۆزە و بە سیاسی كراوە و تێكەڵ بە بەرژەوەندییەكانی میلیشیات و ئەجندەی هەرێمی كراوە. بە درێژایی زیاتر لە دوو ساڵ و نیو بە زیانی سەرووی ٢٨ ملیار دۆلار و تەنانەت بە هێرشی تیرۆریستیی درۆنی بۆمبڕێژكراو، هێرش كرایە سەر سامان و داهاتی هەرێمی كوردستان. ئەم دۆسێییە پێشێلكاریی دەستووری و یاسای بوودجە بووە، دەستپێشخەری و خۆڕاگریی سەرۆكی حكومەت و تیمەكەی و فشارەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكان و كۆمپانیا بیانییەكان و ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕ لە ناوچەكەدا نەبووایە، ئەم هەناردەكردنەوەی نەوتەی هەرێمی كوردستان دەستی پێ نەدەكردەوە. لەبیرتانە لە كۆبوونەوەكانی ئەنجومەنی وەزیران بەردەوام لەپێناو مووچە و قووتی خەڵكی كوردستان سەرۆكی حكومەت جەختی لەسەر نەرمێتی و پابەندبوونی هەرێم دەكردەوە و ڕێنمایی بە تیمی دانوستانكاری هەرێم دەدا، لەكاتێكدا بەداخەوە بەغدا كەوتە هەڵەیەكی مێژوویی و دەستووری و یاسایی كە مەلەفی مووچەی تێكەڵ بە ناكۆكییەكان و پرسی نەوت و داهاتی نانەوتی كرد و مووچەخۆرانی هەرێمی ئازار دا و قووتی خێزان و منداڵەكانیانی بارمتە كرد. هەرچۆنێك بێت پێچەوانەی ویست و خواستی دوژمن و نەیاری ئەم گەلە دوا جار هەرێم و بەغدا گەیشتنە ڕێككەوتن. من نامەوێت برینەكان بكولێنمەوە و لاپەڕە تاریكەكان هەڵبدەمەوە، ئەوەندەی دەمەوێت ئەم دەستكەوتە بۆ ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم و ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق و كۆمپانیاكان و سۆمۆ بگەڕێنمەوە، لەكاتێكدا وەزارەتی نەوتی عێراق ڕۆڵی ئاستەنگ و بەربەستی دەگێڕا، بەڵێ، منیش پێم وایە ڕێككەوتنێكی مێژوویی بووە، چونكە پاساوەكانی بەغدا بە نەناردنی مووچە كۆتایی پێ دێن و بۆ داهاتی عێراق و هەرێمی كوردستانیش گرنگە و دەرگایەكی گەورە لەبەردەم زیادبوونی بەرهەم و هەڵكشانی وەبەرهێنان و پەرەپێدانی كێڵگە نەوتییەكانی كوردستان و دووبارە گەڕانەوەی هەرێمی كوردستان بۆ بازاڕە جیهانییەكان دەكرێتەوە و دەستووری و یاسایی بوونی دەرهێنان و بەرهەمهێنان و وەبەرهێنانی نەوتی و گازی هەرێم دەسەلمێنێت، لەبەر ئەوەی لە سەروبەندی هەڵبژاردن و پێكهێنانی حكومەتی نوێشداین، بۆیە لەو بڕوایەدام ئەم ڕێككەوتنە تا ساڵێكی دیكە دەخایەنێت و دەبێتە بنەمایەكیش بۆ ئامادەكردنی بوودجەی ساڵی 2026.  

* وردەكاریی ڕێككەوتنەكەی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا سەبارەت بە دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوت چین؟ دەكرێت ڕوونكردنەوەیەكی تێروتەسەل لەسەر چۆنیەتی و میكانیزمی جێبەجێكردنی ئەم ڕێككەوتنەمان بدەیتێ، بەتایبەتی چۆن كۆمپانیاكان دواجار ڕەزامەند بوون لەسەر ڕێككەوتنەكە؟

- بەپێی دوا ڕێككەوتنی نێوان وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و كۆمپانیاكان و وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵی، هەرێم پابەندە بەوەی ڕۆژانە 230 هەزار بەرمیل نەوت بداتە كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوت (سۆمۆ)، ئەمەش بە كرێی 16 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك، ئەم بڕە پارەیەش بە شێوەی عەینی نەوت دەدرێتە كۆمپانیاكان و خۆیان سەرپشك و ئازادن بەوەی چۆن ئەم نەوتەیان ساغ دەكەنەوە و دەیفرۆشن، هەروەها لەم بڕە نەوتە 50 هەزار بەرمیل نەوتیش وەكو بەكارهێنانی ناوخۆ لەلایەن كۆمپانیاكانەوە دەدرێتە هەرێم و بۆ بەكارهێنانی ناوخۆ بەكار دەهێنرێت، ئەگەری زۆریشە ئەم شێوازەی ڕادەستكردنی كرێی كۆمپانیاكان بەشێوەی عەینی نەوت نەوەكو پارە بكرێتە بابەتێكی سەرەكی لە داهاتوودا بۆ داڕشتنەوەی بوودجەی ساڵی 2026ی عێراق، ئەمەش داواكارییەكی كۆمپانیاكان بوو بەوەی زەمانەتی وەرگرتنی موستەحەقاتەكانیان بكەن لەكاتی خۆیدا و دوور لە ڕۆتین و وردەكاریی دارایی و دواكەوتن و فەوتانەوە، ئەم نەوتەش بەپێی نرخی جیهانیی بەرمیلی نەوت لێك دەدرێتەوە و حاڵی كۆمپانیاكانی عێراقیش بە هەمان شێوەیە. سەبارەت بە گەیشتن بە ڕێككەوتن لەگەڵ كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوت، ئەوا بەتەئیكد لێرەدا ڕۆڵی خودی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و تیمەكەی دیار و لەبەرچاوە و هەڵبەتە ئەم كۆمپانیانەش خاوەنی ڕاوێژكار و پلان و دیراسەتی خۆیانن و هەڵسەنگاندنی دۆخەكەیان كردووە، بەتایبەتی دوای ئەوەی لەلایەن هەرێم و ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە نەرمی و پابەندییان بۆ ڕاگەیاندوون و زەمانەتیان پێ دراوە و زۆر لە داواكارییەكانیان كە هەق بوون، لەبەرچاو گیراون.

* لە قسەكانتدا باسی لایەنی نەرێنیی وەزارەتی نەوتی عێراقت كرد، ئایا چۆن ئەنجومەنی وەزیران توانی بەسەر هەموو ئەو ئاستەنگ و بەربەستانەدا زاڵ بێت، كە ئەم وەزارەتە دەیخستە بەردەم دواخستنی ڕێككەوتنەكە و فەرزكردنی مەرجە نادەستووری و نایاساییەكان؟

- جێگەی داخە لەگەڵ نزیكبوونەوەی هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق ئەم دۆسێیە كرابووە بەشێك لە پڕوپاگەندەی لایەنە سیاسییەكانی عێراق بۆ هەڵبژاردنەكان، وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵیش ڕۆڵی نەك هەر ئەوەندە نەبوو، بگرە زۆربەی جار نەرێنییش بوو، چونكە ئەم وەزارەتە چەندین حزب و بەرژەوەندیی حزبایەتی و لایەنی سیاسیی تێدایە، كە كار دەكەن لەسەر ئەوەی ئەو ڕێككەوتنە جێبەجێ نەكرێت، لە بەرژەوەندیی ئەوان و لایەنە سیاسییەكان و بگرە ئەجندەی هەرێمیدا نییە، كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا چارەسەر بێت، بۆیە گەیشتن بە ڕێككەوتنەكە زیاتر لەلایەن هەردوو ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم (شاندی دانوستانكار) و ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق و كۆمپانیای سۆمۆ و كۆمپانیا ناوخۆ و بیانییەكانی نەوت بوو لە هەرێمی كوردستان، تەنانەت فشاری كۆمپانیا بیانییەكان كە لە هەرێمی كوردستان كار دەكەن، بەهۆی ئەو سیاسەت و بەرنامە هەڵەیەی وەزارەتی نەوتی عێراق پیادەی دەكات، زیانی گەورەیان كردبوو، بۆیە فشارەكانی ئەوانیش لە ڕێگەی حكومەتەكانییەوە ڕۆڵی بەرچاوی هەبوو، ئەوە بوو وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا هەر زوو پێشوازیی لە ڕێككەوتنەكە كردو گوتی: «بەم هەنگاوە بەرژەوەندیی گەلی عێراق لە پێش هەر شتێك دانراوە». ئەگەر ئەم وتەیە لێك بدەیتەوە، دەزانیت كە بەرژەوەندیی دیكەش لە دژای ئەم هەنگاوە هەبووە.

* وەكو كەسێكی شارەزا كە پۆستی جێگری سەرۆكی لێژنەی نەوت و گازی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقت هەیە، پێتوایە تاچەند ئەم دەستپێكردنەوەیە دەبێتە هۆی بووژانەوەی كەرتی وزە و نەوت و زیادبوونی بەرهەمهێنان و وەبەرهێنان لە كەرتێكدا كە لە عێراقدا بەدەست گەندەڵی و بێ بەرنامەییەوە گیرۆدە بووە؟

- ئەم پرسیارە گرنگە و دوو تەوەرە لەخۆ دەگرێت، سەبارەت بە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان، لای هەمووان ڕوون و ئاشكرایە كە گرنگترین سوودەكانی لەم خاڵانەدا كورت دەكەمەوە:

1- كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان سەلماندی لەم دۆسێیەشدا وەكو هەموو دۆسێ و ئاستەنگ و گرفتەكانی دیكە، سەركەوتوو بووە لە پاراستنی ماف و شایستە داراییەكانی خەڵكی كوردستان.

2- چیتر هیچ بیانوویەك بۆ بەغدا نەما تا مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان دوا بخات و بەبیانووی تەسلیم نەكردنی نەوتی هەرێمەوە ئاستەنگ و گرفتی بۆ دروست بكات.

3- هاتنی مووچەی مووچەخۆران بازاڕ و ئابووری و كاسبی و كار و سێكتەرەكان دەبووژێنێتەوە و جووڵەیەكی بەهێزە بۆ ڕەوڕەوەی ئابووری، واتا ئەم بابەتە پەیوەستە بە هەموو هاووڵاتیانی كوردستانەوە.

4- هەناردەكردنەوەكە دداننانە بە دەستووری و یاسایی دەرهێنان و بەرهەمهێنان و گواستنەوە و، تەنیا فرۆشتنەكەی نەوت دەمێنێت كە لە ڕێگەی سۆمۆوەیە، وەڵامێكی كەمەرشكێنی نەیار و دوژمنانی كوردیش بوو، تەنانەت زامنیی بە كۆمپانیاكانیش دا كە گرێبەستەكانیان یاساییە.

5- كەرتی وزەی و نەوت و گازی هەرێمی كوردستان دەبووژێتەوە و وەبەرهێنان ڕووی تێ دەكات و كۆمپانیاكان دەتوانن پەرەپێدان لە كێڵگەكانیاندا بكەن، هەرهیچ نەبێت لە ماوەیەكی كورتدا بگەنەوە ئاستی (286،418) بەرمیلی ڕۆژانە.

6- لەكاتی ئەگەری شەڕ و ڕاوەستانی بەندەری بەسڕا، عێراق دەروازەیەكی دیكەی لە ڕێگەی بۆڕیی كەركووك- جەیهانەوە دەبێت بۆ هەناردەكردنی نەوتەكەی.

7- ئەم ڕێككەوتنە بە چاودێری و سەرپەرشتیی ئەمریكایە و نانەوەی گرفت و ئاستەنگ بۆ جێبەجێكردنی ڕێككەوتنەكە زەحمەتە.

8-  ڕێككەوتنەكە هانی ڕاكێشانی وەبەرهێنان لە كەرتی نەوت و گاز دەدات و لە ئێستاوە كۆمپانیاكان دەستیان كردووە بە خۆئامادەكردن بۆ پەرەپێدانی كێڵگەكانیان.

9- حكومەتی عێراق دەبێت لەمەودوا بە جددی و كردارییەوە ڕێگە لە هێرشی درۆنی بۆمبڕێژكراو بگرێت، كە زیانی گەورە بە ئابووریی هەرێم و عێراقیش دەگەیەنێت، بەتایبەتی كە بەشی هەرە زۆری نەوتەكە دەگەڕێتەوە سەر داهاتی عێراق، ئەو داهاتەی كە تووشی كەمیی سیولە و كێشەی دارایی بووە.

10- چارەسەربوونی كێشە تەكینكی و دارایی و سیاسییەكانی نێوان توركیا و عێراق لەسەر سزاكان و خەرجی و تێچوونی گواستنەوەی نەوت و دووبارە واژۆكردنی گرێبەستێكی نوێ چارەسەر كراوە و ئەمەش لایەنی ئەرێنیی زۆرە.

11- ئەم ڕێككەوتنە ئەگەری زۆرە ببێتە بنەمایەك بۆ بوودجەی ساڵی 2026 و هەناردەكردنەكە زۆر پێویست بوو، بەتایبەتی لە سەروبەندی هەڵبژاردن و دواتر پێكهێنانی حكوومەت و ئامادەكردن و پەسەندكردنی بوودجە كاتێكی زۆری دەوێت.

12- گەڕانەوە و دابینكردنی هەلی كار بۆ دەرچوویەكی زۆری زانكۆكانی كوردستان، بەتایبەتی خاوەن بڕوانامەكانی تایبەت بە نەوت و زانستە پەیوەندارەكانی دیكە كە بەداخەوە بەهۆی ڕاگرتنی هەناردەی نەوت لەدوای بڕیاری دادگای ناوبژیوانی پاریس، ژمارەیەكی زۆر لە فەرمانبەر و كارمەندانی گەورە كۆمپانیاكان بێكار بوون.

* ئێوە وەكو لێژنەی نەوت و گاز لە پەرلەمانی عێراق، تا چەند ئاگاداری دۆسیەكانی گەندەڵی و بەقاچاخبردنی نەوتن؟ ئایا دۆسێی تێكەڵكردنی نەوتی عێراق بە نەوتی ئێران و هەناردەكردنی بەقاچاخ لە بەندەرەكانی بەسڕاوە بەكوێ گەیشتووە؟

- لەئێستادا بڕی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی بۆڕیی كەركووك- جەیهانەوە دیارە، بەڵام ئەوەی دیار و ڕوون نییە بڕی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی عێراقە، جێگەی داخە لەم دواییانەدا لە ناوەندە جیهانییەكانیشدا بابەتی تێكەڵكردنی نەوتی عێراق بە نەوتی ئێران و بەقاچاخبردنی بوو بە دۆسێیەكی مەترسیدار، ئەمە ئەركی هەموو پەرلەمانتارەكان و بە پەرلەمانتارە كوردەكانیشەوە كە كار لەسەر بەدواداچوونی ئەم كەیسە بكرێت، چونكە دواجار ئەمە داهاتی عێراقە و ئێمەی كوردیش پشكمان لەم داهاتەدا هەیە و ناكرێت بە گەندەڵی بەفیڕۆ بچێت. پێویستە هەوڵ بدەین دۆسێی نەوتمان تێكەڵ بەم گەندەڵی و بێسەروبەرییەی عێراق نەكەین و بە دووری بگرین. بەغدا و لایەنە میلیشیاتە دەستڕۆیشتووەكان و لایەنە سیاسییەكانیان دەیانەوێت دۆخەكە بەو شێوەیە بمێنێتەوە كە خزمەت بە بەرژەوەندییەكانیان و بەردەوامیی گەندەڵی دەكات.

* لە هەرێمی كوردستان لە وەرزی زستان و سەرما نزیك بووینەتەوە و بابەتی دابینكردنی نەوتی سپی بە یەكێك لە پێداویستییەكانی هاووڵاتیان دادەنرێت. ئایا بۆ ئەم بابەتە چی كراوە و تاچەند داوا لە حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ دەكرێت، بڕێك لە نەوتی پاڵپشتیكراومان بۆ دابین بكات و، وەكو ساڵانی دیكە خۆی لە جێبەجێكردنی ئەم ئەركە دوور نەخاتەوە؟

- من پێشتریش لە ڕێگەی گۆڤارەكەتانەوە ڕامگەیاندبوو كە هەرێمی كوردستان ڕۆژانە پێویستی بە نزیكەی 112 هەزار بەرمیل نەوت هەیە، بەڵام ئەوان تەنیا 50 هەزار بەرمیل نەوتیان بۆ چوار پارێزگاكەی هەرێمی كوردستان، بۆ بەكارهێنانی ناوخۆ دیاری كردووە، كەواتە ئەمە بڕێكی ئێجگار كەمە، مەگەر حكومەتی فیدڕاڵی پشكی هەرێم لە بەرهەمە پاڵپشتیكراوەكانی وەك بەنزین و گازوایل و نەوتی سپی بنێرێت. ئێمە بە پاڵپشتی و لە ڕێگەی نووسینگەی شێخ بابۆ 502 هەزار لیتر نەوت كە 2500 بەرمیلە، دابین دەكەین بۆ ئەم زستانە و وەكو كاری خێرخوازی بۆ خەڵكی كەمدەرامەت و ناوچە شاخاوییەكانی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران دابەشی دەكەین، وابزانم وەزارەتی سامانە سرووشتییەكانیش لە ئێستاوە ئامادەكارییەكانی دەست پێكردووە بۆ دابینكردنی نەوتی سپی بۆ هاووڵاتیان و، بە تەئكید ئەوانیش لە ناوچە شاخاوییەكانەوە دەستی پێ دەكەن، هیچ ساڵێكیش بەغدا ئەم مافەی بە هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان نەداوە، لەكاتێكدا ئەوان بە بوودجەی گشتیی هەموو عێراق، واتە بە هەرێمی كوردستانیشەوە، نەوتی سپیی پاڵپشتیكراو تەنیا بەسەر هاووڵاتیانی پارێزگاكانی ژێر دەسەڵاتی خۆیاندا دابەش دەكەن و وەكو زۆر ماف و شایستەی دارایی دیكە هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستانیان لێ بێبەش كردووە، ئەو بڕە كەمەشی كە بە دواكەوتنێكی زۆرەوە دەینێرن، زۆر زۆر كەمترە لە پێداویستیی هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان.