(*)

لە درێژەی باسەکەدا و بۆ تێگەیشتنێکی وردتر لە جیاوازی نێوان دادگای باڵای فیدراڵی و ئەنجوومەنی دەوڵەت لە سیستەمی یاسایی عێراقدا، پێویستە قووڵتر بچینە ناو ماددە دەستوورییەکان و کاریگەریی بڕیارەکانیان.
دادگای باڵای فیدراڵی و ڕۆڵی دەستووری (ماددەی 93ی دەستوور):
دادگای باڵای فیدراڵی، وەک لە ماددەی (93)ی دەستووری عێراقی ساڵی 2005دا هاتووە، دەسەڵاتێکی دادوەری سەربەخۆ و باڵایە کە ئەرکی پاراستنی باڵادەستیی دەستوور و یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییە دەستوورییەکانی پێ سپێردراوە. ئەرکەکانی ئەم دادگایە بە حەوت بڕگە لەو ماددەیەدا دیاریکراون، کە لێرەدا سەرنج دەخەینە سەر گرنگترین بڕگە بۆ پرسی ناکۆکییەکانی نێوان هەرێم و فیدراڵی:
بڕگەی چوارەم (ماددەی 93): "یەکلاییکردنەوەی ئەو ناکۆکییانەی لەنێوان حکوومەتی فیدراڵی و حکوومەتی هەرێمەکان و پارێزگا و شارەوانی و ئیدارە خۆجێیەکان ڕوودەدات." ئەم بڕگەیە زۆر ڕوونە و دەسەڵاتی یەکلاکەرەوە بە دادگای باڵای فیدراڵی دەدات بۆ هەموو جۆرە ناکۆکییەک کە لەنێوان ئاستە جیاوازەکانی حکومڕانیدا سەرهەڵدەدات. ئەمانەش دەکرێت بریتی بن لە:
کێشەکانی بودجە و داهاتی نانەوتی: وەک ئەو ناکۆکییەی لە پرسیارەکەدا ئاماژەی پێکراوە، سەبارەت بە چوارچێوەی داهاتە نانەوتییەکان کە هەرێم دەبێت بیداتە بەغدا. ئەم جۆرە ناکۆکییانە پێویستیان بە لێکدانەوەی دەستووری هەیە بۆ دیاریکردنی ماف و ئەرکی هەردوولا.
کێشەی مووچە: هەر ناکۆکییەک لەسەر دابینکردن یان دابەشکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، دەکەوێتە چوارچێوەی دەسەڵاتی ئەم دادگایە.
ناکۆکی لەسەر دەسەڵاتەکان: هەر ناکۆکییەک سەبارەت بەو دەسەڵاتانەی کە دەستوور دیاری کردوونی بۆ حکوومەتی فیدراڵی یان هەرێمەکان، دەبێت لەلایەن ئەم دادگایەوە یەکلایی بکرێتەوە.
بڕیارەکانی دادگاکە: بەپێی ماددەی (94)ی دەستوور، "بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵی، کۆتایین و پابەندکەرن بۆ هەموو دەسەڵاتەکان." ئەمە خاڵێکی یەکلاکەرەوەیە. واتە هیچ لایەنێک، چ حکوومەتی فیدراڵی بێت یان حکوومەتی هەرێم، بۆی نییە پابەند نەبێت بە بڕیارەکانی ئەم دادگایە.
ئەنجوومەنی دەوڵەت و ڕۆڵی ڕاوێژکاری (ماددەی 101ی دەستوور و یاسای ژمارە 71ی 2017):
ئەنجوومەنی دەوڵەت، کە بەپێی ماددەی (101)ی دەستوور دامەزراوە، دەستەیەکی دادوەریی سەربەخۆیە. ئەرکەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە یاسای ژمارە (71)ی ساڵی 2017 (یاسای ئەنجوومەنی دەوڵەت)دا ڕوون کراوەتەوە، کە یاسای ژمارە (65)ی ساڵی 1979ی هەمووارکردووەتەوە. ئەرکەکانی ئەم ئەنجوومەنە پێکدێن لە:
دادوەری کارگێڕی (القضا‌و الاداری): ئەمە بە واتای لێکۆڵینەوە و بڕیاردان دێت لەسەر ئەو ناکۆکییانەی لەنێوان هاووڵاتییان یان دەستە و دامەزراوە حکوومییەکان و دامەزراوە کارگێڕییەکاندا درووست دەبێت. بۆ نموونە، سکاڵا لەسەر بڕیارێکی کارگێڕی فەرمانگەیەک یان فەرمانبەرێک.
بۆچوون دەربڕین (افتا‌و): ئەمە یەکێکە لە ئەرکە سەرەکییەکانی، کە بریتییە لە پێدانی ڕاو و بۆچوونی یاسایی بە دامەزراوە حکوومییەکان لەسەر ئەو پرسانەی کە لە کاتی جێبەجێکردنی یاساکاندا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. لێرەدا، کاتێک ئەنجوومەنی وەزیران داوای ڕاو بۆچوون لە ئەنجوومەنی دەوڵەت دەکات سەبارەت بە ناکۆکی داهاتە نانەوتییەکان، دەکەوێتە ئەم چوارچێوەیەوە.
داڕشتنەوەی پڕۆژە یاساکان: ئەنجوومەنی دەوڵەت ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە پێداچوونەوە و داڕشتنەوەی پڕۆژە یاساکان پێش ئەوەی ڕەوانەی پەڕڵەمان بکرێن.
جیاوازی سەرەکی و هێزی پابەندبوون:
خاڵی جەوهەری جیاوازیکردنەکە لێرەدایە:
دادگای باڵای فیدراڵی: دەسەڵاتی "یەکلاییکردنەوە" (فچ المنازعات)ی هەیە، واتە بڕیارەکانی دادوەرییانە و هێزی پابەندکەریان هەیە بەپێی ماددەی 94ی دەستوور. ئەمە وای لێ دەکات تاکە دامەزراوە بێت کە بتوانێت کێشەکانی بودجە، مووچە، و داهاتە نانەوتییەکانی نێوان هەرێم و بەغدا بە شێوەیەکی یاسایی یەکلایی بکاتەوە.
ئەنجوومەنی دەوڵەت: دەسەڵاتی "بۆچوون دەربڕین" (افتا‌و)ی هەیە، نەک یەکلاییکردنەوە. واتە بۆچوونەکانی تەنیا ڕاوێژکارین و هێزی پابەندکەریان نییە. دامەزراوەکان دەتوانن سوودی لێ وەر بگرن، بەڵام پابەند نین بە جێبەجێکردنی. لەبەر ئەوە، ناتوانێت کێشەکانی تایبەت بە بودجە و مووچە کە ناکۆکی دەستووری قوڵن لەنێوان حکوومەتی فیدراڵی و هەرێمدا، بە شێوەیەکی پابەندکەر چارەسەر بکات.
بە تێڕوانینێکی یاسایی، ئەو داوایەی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە ئەنجوومەنی دەوڵەتی کردووە سەبارەت بە ناکۆکی داهاتە نانەوتییەکان، هەرچەندە ڕێکارێکی یاساییە بۆ وەرگرتنی ڕاوێژ، بەڵام بێ کاریگەریی دەبێت لەسەر یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکە چونکە بڕیارەکانی ئەنجوومەنی دەوڵەت لەم بوارەدا هێزی پابەندکەریان نییە. چارەسەری کۆتایی تەنیا لە ڕێگەی دادگای باڵای فیدراڵییەوە دەبێت.

 

(*)ماستەر لە یاسا