پێشەکی

داستانی خواکوڕک، کە لە ١٩ی تەممووز تا ٥ی ئەیلوولی ١٩٨٨، واتە بۆ ماوەی ٤٥ ڕۆژ، لە ناوچەی خواکوڕکی دەڤەری برادۆست ڕوویدا، یەکێکە لە داستانە هەرە گرنگ و پڕشنگدارەکانی مێژووی خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی کوردستان. ئەم ڕووبەڕووبوونەوە گەورەیە لەنێوان هێزی پێشمەرگەی کوردستان و سوپای زەبەلاحی ڕژێمی بەعس بوو. بەعس بە ئامانجی کۆتاییهێنان بە شۆڕشی کورد و دەستبەسەرداگرتنی ناوچە سنوورییەکانی نێوان عێراق، ئێران و تورکیا، هێرشێکی بەرفراوان و بێبەزەییانەی دەستپێکرد. بەڵام، بەرگری قارەمانانەی پێشمەرگە، لەژێر سەرکردایەتی ڕاستەوخۆی سەرۆک مەسعود بارزانی، بووە هۆی تێکشکاندنی خەونەکانی ڕژێم و تۆمارکردنی سەرکەوتنێکی مێژوویی.

 پێگەی جوگرافی و ستراتیژی خواکوڕک

ناوچەی خواکوڕک دەکەوێتە دەڤەری برادۆست و ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٥٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، کە لە ٣٠ گوند پێکهاتووە. ئەم ناوچەیە بەهۆی هەڵکەوتە جوگرافییەکەیەوە، کە دەکەوێتە سێگۆشەی سنووری (عێراق-ئێران-تورکیا)، خاوەنی پێگەیەکی ستراتیژیی گرنگ بووە. چەندین چیا و لووتکەی بەرز وەک شیلیێ، سەری چالێ، کۆراوا و دالانپەر ناوچەکەیان کردووەتە قەڵایەکی سرووشتی کە بەرگری لێکردنی ئاسانتر دەکات. لە حوزەیرانی ١٩٨٢ەوە، خواکوڕک بووە ناوەندێکی گرنگی سەرکردایەتی شۆڕش و بنکە و بارەگاکانی پێشمەرگە، کە کاریگەرییەکی ئەرێنی هەبوو لەسەر چالاکبوونی پێشمەرگە دژی دامودەزگاکانی بەعس.

 هۆکارەکانی سەرهەڵدانی داستانەکە

سەرهەڵدانی داستانی خواکوڕک چەند هۆکارێکی سەرەکی هەبوو:

1.  سەرکەوتنەکانی پێشمەرگە و پێکهێنانی بەرەی کوردستانی:  لە ساڵی ١٩٨٧دا، حزبە سیاسییەکانی کوردستان چەندین چالاکیی هاوبەشیان ئەنجامدا و سەرکەوتنی گەورەیان بەدەستهێنا، کە بووە هۆی پێکهێنانی "بەرەی کوردستانی" لە تەممووزی ١٩٨٧. ئەم سەرکەوتنانە گورزی کوشندەیان لە ڕژێمی بەعس دا.

2.  شکستەکانی بەعس لەگەڵ ئێران:  ڕژێمی عێراق لە شەڕی هەشت ساڵەی خۆی لەگەڵ ئێران (١٩٨٠-١٩٨٨) تووشی چەندین شکست بوو. ئەم دۆخە سەدامی نیگەران کردبوو، بۆیە پەنای بردە بەر پڕچەککردنی سوپاکەی.

3.  پلانەکانی بەعس بۆ سەرکوتی کورد و هەڵمەتی ئەنفال:  لە ئاداری ١٩٨٧، عەلی حەسەن مەجید (عەلی کیمیایی) وەک نوێنەری سەدام لە باکوور دامەزرا و دەسەڵاتی ڕەهای پێدرا بۆ جێبەجێکردنی پلانەکانی بەعس، لەوانە هەڵمەتی ئەنفال، کە لە شوبات تا نیسانی ١٩٨٨ ئەنجامدرا. لەم هەڵمەتەدا، بە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، سەدان هەزار کەسی سڤیل شەهید و ئەنفال کران.

4.  کۆچی بە کۆمەڵ و پێویستیی پاراستن:  بەهۆی ترس و تۆقاندنی بەعسەوە، خەڵکی کوردستان ڕوویان لە سنوورەکانی ئێران و تورکیا دەکرد. لێرەدا، هێزی پێشمەرگە وەک ئەرکێکی نیشتمانی و نەتەوەیی بڕیاری بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمی دا بۆ پاراستنی خەڵکی ئاوارە.

5.  کۆنترۆڵکردنی ڕێگای سەرەکی:  یەکێکی دیکە لە ئامانجەکانی بەعس، دەستبەسەرداگرتنی ڕێگای سەرەکی لقی یەک بوو لە دەڤەری بادینان، بۆ پچڕاندنی پەیوەندییەکانی سەرکردایەتی شۆڕش لەگەڵ ئەو ناوچەیە.

 هێزە بەشداربووەکان

 هێزی عێراقی:  سوپای عێراق هێزێکی زۆر و گەورەی بەکارهێنا، کە لە فرقەکانی (٣٣، ٤٥، ١٨، ٣٥)، لیواکانی (٦٦ و ٦٨ی هێزی تایبەت، ٧٠٢ و ٤٠٢ی پیادە، ١٢٠ی مغاویر، ٢ی هێزەکانی ناوخۆ)، فەوجەکانی (١ی مغاویر، ٣ی لیوای ٢ی مغاویر، ١ی سەربەخۆی مغاویر)، هێزی چەکدارانی بەکرێگیراو (جاش)، چەندین کەتیبەی تۆپ و تانک، و ژمارەیەکی زۆر فڕۆکەی جەنگی و هەلیکۆپتەر پێکهاتبوو.

 هێزی پێشمەرگە:  هێزی پێشمەرگە، بە سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی سەرۆک مەسعود بارزانی، لە هێزەکانی ئاوارە، بارزان، حەمرین، خەبات، ڕێکخراوەکانی سەربە سەرکردایەتی شۆڕش (کارۆخ، سۆرداش، گۆفەند، گۆڕەز، ئاراس)، دەستەی تایبەتیی تۆپخانەی شۆڕش، هێزی کۆمەکی باباگوڕگوڕ و زمناکۆ، هێزی بەرگری میللی، هێزەکانی لقی دوو و سێ و چوار، مەفرەزەیەکی حزبی شیوعی عێراق، و لێژنەی ئازادی (بە سەرپەرشتی نێچیرڤان بارزانی بۆ دابینکردنی ئازووقە) پێکهاتبوو.

 سەرهەڵدان و بەڕێوەچوونی شەڕ

داستانی خواکوڕک لە ١٩ی تەممووزی ١٩٨٨ دەستی پێ کرد، تەنیا دوو ڕۆژ دوای ڕەزامەندی ئێران بۆ وەستاندنی شەڕ لەگەڵ عێراق. پێشمەرگە بڕیاری دا بەرگری لە خاکی کوردستان و گیانی خەڵکی بکات. سەرۆک مەسعود بارزانی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی شەڕەکەی دەکرد و فەرماندەکانی وەک فازل میرانی و حەمید ئەفەندی شانبەشانی پێشمەرگەکان دابەش بووبوون بەسەر میحوەرەکاندا.

یەکەمین پێکدادانی گەورە لە ٢١ی تەممووز لەسەر چیای شەکیو ڕوویدا، کاتێک سوپای عێراق بە هەلیکۆپتەر هێزێکی دابەزاند. پێشمەرگەکانی هێزی حەمرین لە ٢٢ی تەممووز هێرشیان کردە سەریان و شکستیان پێهێنان و سێ سەربازی عێراقی بە دیل گیران.

لە ٢٧ی تەممووز، سوپای عێراق بەناوی (توکلت علی اللە) هێرشێکی گەورەی دەستپێکرد بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە. هەرچەندە سەرەتا چەند هاوڵاتییەکی سڤیل گیران، بەڵام پێشمەرگە وەک پەرچەکردارێک هێرشیان کردە سەریان و هێرشەکەیان تێکشکاند، ٢٤ سەرباز، کە چواریان ئەفسەر بوون، بە دیل گیران و زیاتر لە ١٠٠ سەربازی مغاویر کوژران. لەم شەڕەدا سێ پێشمەرگە شەهید بوون.

هەر لە ٢٧ی تەممووزدا، هێزێکی ئێران و حزبوڵڵا کە بێئاگا بوون لە پێشڕەویی سوپای عێراق، لە گەلی ڕەش کەوتنە کەمین و کوژران.

لە ٣ی ئاب، سوپای عێراق پەنای بردە بەر بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە بەرزاییەکانی نازداری داغ و بارەگاکانی پێشمەرگە. لە ئەنجامدا ٦٠ پێشمەرگە بریندار بوون و بەشێکیان نابینا بوون، هەروەها زیانێکی زۆری گیانی بە ئاژەڵەکانی ناوچەکە گەیاند.

لە ٨ی ئاب، سوپای عێراق هێرشێکی گەورەی کردە سەر میحوەرەکانی موسلۆک و شێخانۆک. لە ١٠ی ئاب، پێشمەرگە هێرشێکی سوپای عێراقی بۆ سەر ملەزەرد تێکشکاند و فەرماندەی فەوجی ٣ی لیوای ٦٨ی هێزی تایبەت بەبرینداری گیرا و دواتر گیانی لەدەست دا. هەر لەو ڕۆژەدا، هێزێکی کۆماندۆی عێراقی کە نزیکەی ١٥٠ سەرباز بوون، لە دۆڵە ترشێن دابەزین، بەڵام پێشمەرگە بەتەواوی لەناوی بردن.

شەڕەکان بە درێژایی مانگی ئاب بەردەوام بوون، لەوانە شەڕی کۆراوا و قەبری زاهیر لە ١٣ی ئاب. لە ١٥ی ئاب، سوپای عێراق بە تۆپبارانێکی چڕ دەستی پێ کرد و پاشان هێرشی زەمینی ئەنجامدا، بەڵام پێشمەرگە بە تووندی بەرپەرچی دانەوە و هێرشەکەیان تێکشکاند. سەرۆک مەسعود بارزانی ئاماژەی بە ورەی بەرزی پێشمەرگە و کەوتنەوەی ٤٦ لاشەی عێراقی لە مەیدانی شەڕدا کرد.

لە ١٩ و ٢٠ی ئاب، شەڕەکە گەرمتر بوو و پێشمەرگە گورزێکی گەورەی لە لیوای ٧٠٢ی سەربە فیرقەی ٤٥ی فەیلەقی ١ دا و چەندین ئەفسەر و فەرماندەیان کوژران. لە ڕۆژانی دواتردا، دوو هەلیکۆپتەری عێراقی خرانە خوارەوە.

لە کۆتاییەکانی مانگی ئاب، سوپای عێراق هێرشەکانی چڕتر کردەوە بۆ سەر کۆراوا، بەتایبەتیی بۆ دەستبەسەرداگرتنی لووتکەی ستراتیژیی سەری کۆراوا و چیای ڕەقیب. پێشمەرگەکان ڕێگرییان لێکردن.

سەرى کۆراوا بەرزترین لوتکەى ناوچەى خواکوڕکە بۆیە بە شوێنێکى ستراتیژى دادەنرا لە ڕووى سەربازییەوە بەو هۆکارەوە سوپاى عێراق زۆر گوشارى دەخستە سەر تاکوو دەستى بەسەردا بگرێت و دەسەڵاتى بڕوا بەسەر دەوروبەرى، جگە لەوەش بەرزاییەکى دیکە لە کۆتا خاڵی سنوورى عێراق بوو بە ناوى چیاى ڕەقیب لە ڕۆژاواى خواکوڕک، کە هیچ هێزى پێشمەرگەى لێ دانەمەزرابوو لەبەر بەربڵاوى بەرەى شەڕ، سوپاى عێراق هەوڵێدا کەوا لە دواوە واتا لەناو خاکى وڵاتى تورکیاوە خۆى بگەیەنێتە ئەو بەرزاییە و پشت لە هێزى پێشمەرگە بگرێت، بەڵام کە پێشمەرگە بەمەیان زانى هێزێکیان پێکهێنا لە پێشمەرگەکانى هێزى بارزان و پێشیان پێ گرتن، لە قەدى چیاى ڕەقیب ڕووبەڕوویان بوونەوە و لە بەرانبەریان وەستان، نەیانهێشت بێنە پێشەوە تا شەڕەکە کۆتایی هات بڕیارى پاشەکشە درا.

لە ٢٧ و ٢٨ی ئاب، بەهۆی چڕی هێرشەکانەوە، چەندین پێشمەرگە شەهید و بریندار بوون. لە ٣٠ی ئاب، شەڕێکی سەخت لە کۆراوا ڕوویدا و هێرشەکەی عێراق تێکشکێندرا. سۆرکان ملاعومەر، یەکێکی دیکە لە قارەمانەکانی ئەم داستانە بوو، کە لە شەڕێکی بێ بەرانبەردا دژی ڕژێمی بەعس لە سەری کۆراوا بەسەختی بریندار بوو.

پاشەکشەی پێشمەرگە و کۆتایی داستانەکە

سەرەڕای سەرکەوتنە سەربازییەکانی پێشمەرگە و لێدانی گورزی کوشندە لە سوپای عێراق، کەمبوونەوەی تەقەمەنی و دەستپێکی وەرزی سەرما و سۆڵە، وای کرد کە دۆخەکە بۆ پێشمەرگە قورس بێت. لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٨٨، سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری پاشەکشەی هێزی پێشمەرگەی دا و تا ٦ی مانگ تەواوی هێزەکان لە سەنگەرەکان کشانەوە.

 زیانەکان و دەستکەوتەکان

 زیانەکانی سوپای عێراق:  سوپای عێراق زیانێکی گەورەی گیانی و ماددی بەرکەوت. نزیکەی ١٠٠٠ سەرباز و جاش کوژرا و بریندار بوون و ناسنامەی ٣٥٠ کەسیان کەوتە دەستی پێشمەرگە. لە ئاماژەیەکی دیکەدا باس لە کوژرانی ٨٤٥٠ سەرباز و چەکداری بەکرێگیراو کراوە کە زیاتر لە ١٠٠٠ پلەداری سەربازی تێدابوو. ژمارەیەکی زۆر سەرباز و پلەداریش بە دیل گیران، بەڵام بە فەرمانی سەرکردایەتی شۆڕش ئازاد کران. چوار فڕۆکەی هەلیکۆپتەر خرانە خوارەوە و ڕێژەیەکی زۆر چەک و تەقەمەنی لەدەست درا.

 زیانەکانی پێشمەرگە:  لەو داستانەدا ٣٨ پێشمەرگە شەهید بوون و ١٠٤ پێشمەرگەی تر بریندار بوون.

 دەستکەوتەکانی شۆڕش:  پێشمەرگە بڕێکی زۆری چەک و کەلوپەلی سەربازی دەستی بەسەردا گرت، لەوانە زیاتر لە ٦٠٠ پارچە چەکی سووک و قورس و ١٨ ئامێری جیهازی بێتەل.

 ئەنجام و کاریگەرییەکان

داستانی خواکوڕک لە ڕووی سیاسی، سەربازی و ستراتیژییەوە بایەخێکی زۆری هەبوو:

داستانی خواکوڕک، کە لە ڕووی سیاسی، سەربازی و ستراتیژییەوە خاوەنی بایەخێکی یەکجار زۆر بوو، نموونەیەکی بەرچاوی خۆڕاگری و سەرکەوتنی گەلی کوردە لە بەرانبەر ستەم و ستەمی ڕژێمی بەعسدا. ئەم داستانە لە ماوەی ٤٥ ڕۆژدا ڕوویدا و تیایدا هێزی پێشمەرگە توانی سەرکەوتنێکی گەورە بەدەست بهێنێت، بە جۆرێک کە زۆربەی هێرشەکانی سوپای عێراقی تێکبشکێنێت و پلانەکانی بەغدا پووچەڵ بکاتەوە.

لە ڕووی سەربازییەوە، داستانی خواکوڕک سەلماندی کە پێشمەرگە، سەرەڕای کەمیی ژمارە و چەک، دەتوانێت بەرگرییەکی قارەمانانە بکات و دوژمنێکی زۆر بەهێزتر لە خۆی تووشی شکست بکات. ئەم سەرکەوتنە سەربازییە تەنیا لە سنووری خواکوڕکدا نەما، بەڵکوو کاریگەرییەکی دەروونی و سەربازی گەورەی لەسەر هەموو ناوچەکە دانا.

ڕژێمی بەعس، دوای کۆتاییهاتنی شەڕی ئێران و عێراق، پێی وابوو کە کاتی ئەوە هاتووە کۆتایی بە شۆڕشی کورد بهێنێت و بەرگرییەکانیان تێکبشکێنێت. بەڵام داستانی خواکوڕک ئەم خەونەی بەتەواوی لەناو برد و نیشانیدا کە شۆڕشی کورد هێشتا زیندووە و پێشمەرگە بەردەوامە لە خۆڕاگری. ئەم خۆڕاگرییە بۆ ماوەی ٤٥ ڕۆژ بەردەوام بوو و بووە هێمایەک بۆ ئیرادە و پێداگری گەلی کورد.

 

سەرۆک مەسعود بارزانی، بە دیدێکی دووربینەوە، پێشبینی گۆڕانکارییە گەورەکانی عێراقی کردبوو. ئەم پێشبینیانە دواتر بە داگیرکردنی کوێت لە ئابی ١٩٩٠، جەنگی کەنداو و پاشان ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ دژی ڕژێمی بەعس هاتنە دی. ئەم ڕووداوانە دەریانخست کە خەباتی کورد تەنیا خەباتێکی ناوخۆیی نەبوو، بەڵکوو بەشێک بوو لە گۆڕانکارییە گەورەکانی ناوچەکە.

شەڕی خواکوڕک دەنگدانەوەیەکی گەورەی لە میدیا جیهانییەکاندا هەبوو، وەک ڕادیۆی لەندەن و ئاژانسی ئەسۆشەیتد پرێس، کە بەوردی چاودێری ڕووداوەکانیان دەکرد و ڕاپۆرتیان لەسەر دەدا. ئەم میدیایانە ئاماژەیان بە دڕندەیی و بێڕەوشتی ڕژێمی بەعس دەکرد لە بەرانبەر گەلی کورددا، لە هەمان کاتدا ستایشی خۆڕاگری و قارەمانێتیی شۆڕشی کوردیان دەکرد. ئەم دەنگدانەوە جیهانییە یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی گەلی کورد و کێشەکەی زیاتر بناسرێت و هاوسۆزی نێودەوڵەتی بۆیان درووست ببێت.

داستانی خواکوڕک تەنیا شەڕێک نەبوو، بەڵکوو قۆناغێکی گرنگ بوو لە مێژووی نوێی کورددا کە تێیدا پێشمەرگە سەلماندی کە بە هیچ شێوەیەک دەستبەرداری خاک و نیشتمانەکەی نابێت و بە هەموو شێوەیەک بەرگری لێدەکات. ئەم داستانە وانەیەکی گرنگ بوو بۆ هەموو لایەک، کە ئیرادەی گەلێک بۆ ئازادی و سەربەخۆیی ناتوانرێت بە هێزی چەک تێکبشکێنرێت.

 خواکوڕک: داستانی سەروەری و نەبەردی

داستانی خواکوڕک نموونەیەکی شکۆداری کۆڵنەدان و ورەبەرزی پێشمەرگە بوو، بەتایبەتیی لە کاتێکدا کە حکومەتی عێراق لە ناوەڕاستی هەڵمەتە بەدناوەکانی ئەنفال و کیمیابارانکردنی هەڵەبجەدا بوو. پێشمەرگە لە خواکوڕکدا سەرکەوتنێکی وای بەدەستهێنا کە بۆ باری سیاسی و دەروونی کورد زۆر پێویست بوو. ئەم داستانە سەلماندی کە گەلی کورد تا خاوەنی ئەو گیانلەسەردەستانە بێت، هەرگیز ناکەوێت. بوونی سەرۆکێک کە هەمیشە وەک سادەترین پێشمەرگە لە سەنگەری هاوخەباتەکانیدا بێت، ناهێڵێت دوژمن زاتی ئەوە بکات پیرۆزیی خاکی کوردستان گڵاو بکات. ٤٥ ڕۆژ بەرگری لە بەردەم پێنجەمین سوپای بەهێزی جیهان، بە چەکێکی سادە و ورەیەکی پۆڵایین، دەبێتە ئەفسانەیەکی مێژوویی و وێردی سەر زوبان بۆ نەوە لە دوای نەوە.

 دوا وتە

داستانی خواکوڕک هەر تەنیا شەڕێکی سەربازی نەبوو، بەڵکوو شەڕی ئیرادە و هێز بوو، شەڕی مانەوە و ژیان بوو. پێشمەرگە بە کەمترین چەک و کەمترین توانای سەربازی توانیی شکست بە هێزێکی زەبەلاحی داگیرکەر بهێنێت کە خاوەنی پێشکەوتووترین چەکی ئەو کاتە بوو، تەنانەت چەکی کیمیایی قەدەغەکراویشی بەکارهێنا. ئەم داستانە نەک هەر لاپەڕەیەکی زێڕینی لە مێژووی کورددا تۆمار کرد، بەڵکوو بووە سیمبولی خۆڕاگری و قوربانیدان بۆ ئازادی و سەربەخۆیی کوردستان.

سڵاو لە گیانی پاکی شەهیدانی داستانی خواکوڕک و سەرجەم شەهیدانی کورد و کوردستان.

 

1.   مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی چوار‌م، 1975-1990 شۆڕشی گوڵان، بەشی دووە‌م، چاپی یەکەم، (چاپخانەی ڕوکسانا- 2021).

2.   وەلى زبێر هۆستانى، چەند داستان و ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆڕش و ڕاپەڕینەکانى بارزاندا، چاپى یەکەم، (چاپخانەى ڕۆژهەڵات- هەولێر–٢٠١٧).

3.   غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیک لە خزمەت ڕیبازى بارزانیدا- حجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم، ( چاپى دووەم_ تورکیا–٢٠٢١).

4.   حاجی میرخان دۆڵەمەرى، گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، (کوردستان–٢٠٢١).

5.   عومەر عوسمان، ژیانى کوردێک، بەرگى یەکەم و دووە، چاپى دووەم، (چاپخانەى موکریانى–٢٠٠٨).