باڵیۆز پیتەر گالبرێس، لە ساڵانی 1979- 1993 ئەندامی ئەنجومەنی پەیوەندییەكانی دەرەوەی سەنات بووە و لە ساڵی 1984 یەكەم سەردانی بۆ عێراق كردووە و بێجگە لە بەغدا سەردانی مووسڵ و هەولێری كردووە. لە ساڵی 1987 جارێكی دیكە بۆ ئامادەكردنی ڕاپۆرتێك بۆ ئەنجومەنی سەنات سەردانی عێراقی كردووە و پاشان مۆڵەتی دامەزراوەكانی حكومەتی ئەو كاتی وەرگرتووە و سەردانی سلێمانی و چەمچەماڵی كردووە و بە چاوی خۆی گوند و شارە كاولكراوەكانی كوردستانی بینیوە و لە بەشێكی ئەو ڕاپۆرتەی ئامادەی كردووە، ئەو نەهامەتییانەی گەلی كوردستانی تۆمار كردووە كە ڕژێمی بەعس و سەدام حوسێن بەسەر كوردستانیان هێنا بوو، هەروەها بە بەڵگەوە سیاسەتی بە عەرەبكردن و كاولكاری كوردستانی خستە بەردەمی ئەنجومەنی سەنات و لە هێرشە بەدناوەكانی ئەنفالی مانگی ئابی 1988 كە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی عێراق – ئێران بە ڕێگەی بەكارهێنانی چەكی قەدەغەكراوی كیماویی هێرشی كردە سەر كوردستان. گالبریس یەكەم دیپلۆماتكارە لە ناو كۆنگرێس بە بەڵگەوە سەلماندنی كە ڕژێمی بەعس چەكی كیمایی لە دژی خەڵكی كوردستان بەكار هێناوە و دەبێت وەك تاوانباری جینۆساید دەستنیشان بكرێت.

گالبریس، لە ماوەی ساڵانی 2004-2005 ئەندامی لێژنەی ڕاویژكاریی دەستووری نێودەوڵەتی بوو بۆ نووسینەوەی دەستووری عێراق و ڕۆڵێكی دیاری هەبووە بۆ هاریكاریكردن لەگەڵ سەركردایەتیی كوردستان بۆ چەسپاندنی مافەكانی گەلی كوردستان لە دەستووری ساڵی 2005 و لە ساڵی 2006 كتێبی بڵاو كردەوە بە ناونیشانی «كۆتایی عێراق: چۆن لە خۆبایبوونی ئەمریكا شەڕێكی دروست كرد، بەبێ ئەوەی كۆتایی بێت».

بۆ قسەكردن لەسەر خەباتی ڕەوای گەلی كوردستان بۆ بەدیهێنانی مافە ڕەواكانی و ئەو قوربانی و كاولكارییەی دوژمنان دەرهەق بە كوردیان كردووە، گوڵان ئەم دیمانە تایبەتەی لەگەڵ باڵیوز گالبریس ئەنجام دا و لە بەر ڕۆشنایی ئەزموونی 41 ساڵی لەگەڵ دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان.

 

 

* ئێوە ماوەیەكی درێژە دۆستێكی متمانەپێكراوی گەلی كوردستانن، ئێمە شانازییەكی گەورە دەكەین كە دوای شاڵاوی ئەنفال و كیمیابارانكردنی كوردستان، ئێوە یەكێك بوون لەو دۆستە دەگمەنانەی ئێمە كە لەناو كۆنگرێسی ئەمریكا بەرگریتان لە گەلی كوردستان كرد. ئایا چۆن بە دۆزی كورد ئاشنا بوون و ئەو هۆكارانە چی بوون كە وای كرد بەو جۆرە بەرگری لە دۆزی ئێمەی كورد بكەیت؟

-  من لە لێژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا كارم دەكرد و بەرپرسیارێتییەكانم دۆسییەكانی ڕۆژهەڵاتی نزیك و باشووری ئاسیای دەگرتەوە. بێگومان وەك كەسێك كە كارم لەسەر مێژوو كردووە، ئاگاداری كورد بووم و شتێكم لە بارەی مێژووی كوردەوە دەزانی، لەوانە شۆڕشە جیاوازەكان، ڕۆڵی مەلا مستەفا بارزانی، پاشان خیانەتەكەی هێنری كیسنجەر لە ساڵی ١٩٧٥ كە لە شۆڕشی كوردستانی كرد. بۆیە هەمیشە گرنگیم بە كورد داوە.

بەڵام ئەوەی بەڕاستی سەرنجی بۆ لای دۆزی كورد ڕاكێشام، گەشتەكانم بوو بۆ عێراق وەك ئەندامانی لێژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەنجومەنی پیران. یەكەم گەشتمان لە ساڵی ١٩٨٤ بوو، لەم گشتە بێجگە لە بەغدا كە لەوێ تاریق عەزیز و تەها ڕەمەزانم بینی، سەردانی مووسڵ و پاشان هەولێریشم كرد. لە هەولێر، شێخێكی كوردم بینی كە منی بردە سەڵاحەدین و پاشان شەقڵاوە.

- هەموو ئەمانە سەرنجڕاكێش بوون، بەڵام ئەوەی بەڕاستی منی خستە ناو بابەتەكەوە گەشتێكی دووەم بوو بۆ عێراق لە ساڵی ١٩٨٧. بە هۆكارێكی سەیر، ڕێگەم پێدرا لەگەڵ هایوارد ڕایكین كە ڕاوێژكاری سیاسیی باڵیۆزخانە بوو، بچینە سلێمانی. لە بەغداوە بە ڕێگەی ڕۆشتین بۆ سلێمانی پاشان سەردانی چەمچەماڵم كرد، لە خاڵەكانی پشكینین زۆر پیان سەیر بوو، كە ئێمە مۆڵەتمان پێ دراوە و مۆڵەتەكەشمان پێبوو، پیشانمان دەدان.

لەم گەشتەدا من و ڕایكین «نەخشەی سەربازیی ئەمریكی»، نەخشەیەكی زۆر وردمان پێبوو كە گوند و شوێنەكانی هەمووی لەسەر دیاری كرابوون. كە لە بەشە عەرەبییەكەی عێراقەوە بەرەو كوردستان دەڕۆشتین، دەمانبینی لە دەوری ڕێگاكە لەسەر نەخشەكە چەندین گوند هەبوون، بەڵام لە واقیعدا كە سەیرمان دەكرد، هیچ لەو گوند و ئاوەدانییانە نەمابوون. پاشان ئەو شار و گوندانەمان بینی كە ڕاگوێزرابوون و شۆڤلەكانیش ئامادە كرابوون بۆ ئەوەی ئەو شاروگوندانە كاول بكەن و بینایەكان بڕووخێنن. هەر لەو گەشتەدا ئۆردوگایەكی زۆرەملێمان بینی كە ناویان لێنابوو «نەسڕ» ئەو خەڵكانەیان تێدا نیشتەجێ كردبوون، كە لە شار و دیهاتە چۆڵكراوەكانەوە ڕایانگواستبوون.

كاتێك لەسەر ئەم گەشتەم ڕاپۆرتم بۆ لێژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی سەنات نووسی، كە ڕاپۆرتەكەمان تایبەت بوو بە شەڕی نێوان ئێران و عێراق، بەڵام من چەند پەڕەگرافێكم بۆ ڕاپۆرتەكە زیاد كرد و ئاماژەم بەو نەهامەتییانەی كوردستان كرد كە لە گەشتەكەمدا خۆم بینیبووم.

ئەم ڕاپۆرتەی دابووم بە لێژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی سەنات، كەوتبووە دەست پزیشێكی كورد لە ئەمریكا كە ناوی د.نەجمەدین كەریم «ئەندامی مەكتەبی سیاسیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پارێزگای پێشووی كەركووك هەتا 16ی ئۆكتۆبەری 2017» بوو. دوای خوێندنەوەی ڕاپۆرتەكە پەیوەندی پێوە كردم، دواتریش هەر لە ڕێگەی د.نەجمەدینەوە بە سەركردەكانی كورد ئاشنا بووم. بەڕاستی د.نەجمەدین كەریم كەسێكی خاوەن ئاكارێكی بەرز بوو، زۆر پابەند بوو بەدۆزی كوردستانەوە.

دیدارەكانم لەگەڵ سەركردەكانی كورد لە نیسانی 1988 بە دیداری جەلال تاڵەبانی دەستی پێكرد، كە سەردانی ئەمریكای كردبوو. لەم سەردانەدا (سامی عەبدولڕەحمان و كۆسرەت ڕەسوڵ)یشی لەگەڵ بوو. بەداخەوە لە ئابی 1988 لە ڕۆژنامەی نیویۆرك تایمز خوێندمەوە كە خەڵكێكی زۆری كورد بە هۆی بەكارهێنانی چەكی كیمیاییەوە هەڵدێن و بەرەو توركیا دەرۆن، پێشتر لە مانگی ئاداری 1988 هەندێك هێرشی كیماییمان بینیبوو، بەڵام ئەمانەی دوای ئەو هێرشانە بوون كە دوای كۆتاییهانی شەڕی عێراق و ئێران، بە چەكی كیماییی لەلایەن سوپای عێراقەوە هێرش كرابووە سەر كورد لە ماوەی 25-28ی ئابی 1988، هەر بۆیە كە ئەم هەواڵەم خوێندەوە، لەوە دڵنیا بوومەوە كە جینۆساید دژی كورد ئەنجام دراوە، بۆیە بڕیارم دا شتێك بكەم بۆ ئەوەی تاوانبارانی ئەم جینۆسایدە بە جیهان بناسرێن. من زۆر سوپاسگوزاری گەرموگوڕی و وەفاداریی دۆستە كوردەكانمم. ئەمە لە ئەزموونی كەسیی خۆمەوە دێت. من لە ساڵی ١٩٨٤ـەوە لەگەڵ كوردەكانم كە ماوەی ٤١ ساڵە.

* لە دیمانەیەكی ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ سەرنووسەری گوڵان، كە بە ئامادەبوونی د. محەمەد ئیحسان ئەنجام درا، باست لەوە كرد كە داهاتووی كورد لە عێراقی نوێدا دەبێت گەش بێت. كەچی ئەمڕۆ، پەیوەندییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر هێشتا ئاڵۆزن و حكومەتی عێراق مووچە و بوودجەی كوردستان نادات. بەڕای ئێوە، لەم بارودۆخەدا كورد دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ حكومەتی بەغدا بكات؟

- ڕاستە ٢١ ساڵ لەمەوبەر، من گەشبین بووم سەبارەت بە داهاتووی كورد لە عێراقدا، چونكە باوەڕم وابوو كە كوردستان لە چوارچێوەی دەستووری عێراق كە ئەوكات خەریكی نووسینەوەی بوون، دەتوانێت خۆبەڕێوەبەرییەكی تەواو لەناو عێراقدا بەدەست بهێنێت. بێگومان بیرۆكەی خۆبەڕێوەبەریی تەواو— یان سەربەخۆیی— هەمیشە خەونی گەلی كوردستان بووە.

وەك دەزانن، مێژووی عێراق، لە دامەزراندنیەوە لە ١٩٢٣ تا ١٩٩١، بە سەركوتی دڕندانەی گەلی كورد ناسراوە، نكۆڵیكردن لە ناسنامەیان و لە كۆتاییدا گەیشتە جینۆسایدی هەشتاكان. بۆیە لە ساڵی ٢٠٠٤، بە ڕووخانی سەدام حوسێن و ئەو سیستەمەی پێش ئەویش، هۆكار هەبوو بۆ گەشبینی كە گەلی كوردستان بتوانن ئامانجەكانیان لە دەستووری عێراقدا بەدی بهێنن. لە ڕاستیدا، ئەوان ئەو ئامانجانەیان لە دەستووردا بەدیهێنا.

دەستووری عێراقی ساڵی 2005 نزیكەی سەربەخۆیی تەواو دەدات بە كوردستان، واتە دەسەڵاتی بڕیاردان لەسەر چارەنووسی خۆی بدات. ڕێگە بە كوردستان دەدات پەرلەمان، سەرۆك وەزیران و سوپای خۆی هەبێت و پێشمەرگە بە ڕاشكاوی لە دەستووردا وەك پارێزەری هەرێم ناسێنراوە. یاسای كوردستان لە زۆربەی بوارەكاندا، جگە لە چەند بوارێكی زۆر دیاریكراو، لە سەرووی یاسای عێراقەوەیە، هەروەها دەسەڵات دەداتە كوردستان كە بتوانێت یاساكانی عێراق بۆ كوردستان هەموار بكاتەوە، یان جێبەجێیان نەكات لە سنووری كوردستاندا. بەڕاستی ئەمانەش دەسەڵاتێكی زۆر گەورە بوون كە خەونی دێرینی كوردی بەدی دەهێنا.

سەبارەت بە شێوازی دابەشكردنی داهاتەكان، بێگومان لە ساڵانی 2004 و 2005 و هەتا ئێستاش سەرچاوەی سەرەكیی داهاتی عێراق «نەوتە»، بەپێی ئەو دەستوورە دەبێت، گەلی كوردستان بەپێی ژمارەی دانیشتووان دەبێت پشكێك لە داهاتی عێراق وەربگرێت، هەروەها پێویستە پشكی كوردستان لە بوودجەی عێراق بڕێك زیاتر بێت وەك قەرەبووكردنەوەی ئەو زەرەر و زیانەی لەسەر دەستی ڕژێمەكانی عێراق بەر كوردستان كەوتوون، بەپێی دەستووری 2005 عێراق دەبێت ئەو پشكەی ڕاستەوخۆ بدرێتە هەرێمی كوردستان، پاشان پەرلەمانی كوردستان چۆن ئەو پشكە دەكاتە بوودجە و مووچەی فەرمانبەرانی دابین دەكات و پڕۆژەكانی جێبەجێ دەكات، بۆیە ئەمە پەیوەندی بە بەغداوە نییە. بەڵام بەداخەوە ئەو سیستەمەی، كە لە دەستوورەكەدا هاتووە، هەرگیز جێبەجێ نەكراوە، لەمەش زیاتر دەستوور وەك ئەوەی مەبەست بوو، جێبەجێ نەكراوە.

*  سەبارەت بە دەستووری ٢٠٠٥ی عێراق، ئێوە وەك یەكێك لە ڕاوێژكارە نێودەوڵەتییەكان لە كاتی پرۆسەی داڕشتنەوەكەیدا بەشدار بوون و بە باشی ئاگاداری وردەكارییەكانین. پێتان وایە بۆچی دەستوورەكە وەك ئەوەی نووسراوە جێبەجێ نەكراوە؟ بۆچی عێراق نەبووە ئەو دەوڵەتە فیدڕاڵییەی كە ئێوە ئامانجتان بوو؟

- دەستوورەكە زۆر باش داڕێژراوە، بەڵام وەك ئاماژەم پێكرد، هەرگیز ئەم دەستوورە وەك خۆی جێبەجێ نەكراوە، سەرنج بدە، بەپێی ئەم دەستوورە عێراق دەوڵەتێكی فیدڕاڵییە، كوردستان پەرلەمان و حكومەت و سەرۆكی خۆی هەیە و پێشمەرگە وەك پارێزەری هەرێم لە دەستووردا ناسێنراوە. بەپێی ماددەی ١١٥ی دەستووری عێراق ئەگەر ناكۆكی لەنێوان یاسای كوردستان و یاسای عێراقیدا هەبێت لە هەرێمی كوردستاندا، یاسای كوردستان باڵادەستە، هەروەها بەپێی ماددەی ١٢١، پەرلەمانی كوردستان مافی هەمواركردنەوە، یان هەڵوەشاندنەوەی هەر یاسایەكی عێراقی هەیە، جگە لە چەند بوارێكی كەم.

سەبارەت بە داهاتی نەوت، كوردستان مافی پەرەپێدانی كێڵگە نەوتییە نوێیەكانی هەیە، لەم بوارەدا هەموو كێڵگە نەوتییەكانی كوردستان بێجگە لە «كێڵگە نەوتییەكانی كەركووك» هەموویان نوێن و لە ساڵی 2005 هیچ بەرهەمهێنانێكی نەوت لە كوردستان بوونی نەبووە، بۆیە لە دەستوورەكەدا هاتووە خەڵكی كوردستان پشكێكی لە كۆی داهاتی نەوتی عێراق هەیە و دەبێت بەپێی ژمارەی دانیشتووانەكەی بەری بكەوێت. هەروەها زۆر بڕگە و ماددەی ئەو دەستوورە هەن كە بۆ دەوڵەتێكی فیدڕاڵی زۆر گرنگن و جێبەجێ نەكراون، هەر بۆ نموونە: دەستووری عێراقی دەڵێت «دەبێت ئەنجومەنی دووەمی یاسادانان هەبێت، نەك تەنیا ئەنجومەنی نوێنەران، بەڵكو ئەنجومەنی پارێزگار و هەرێمەكان، هاوشێوەی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا. بڕیار بوو ئەوە دابمەزرێت، بەڵام هەرگیز دانەمەزرا.

دەستووری عێراق داوای دادگایەكی باڵای فیدڕاڵی دەكات، كە دەبێت ئەم دادگایە بە یاسایەك كار بكات، كە لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە پەسند كرابێت و ئەندامەكانیشی بەپێی ئەو یاسایە دابمەزرێن. ئەو یاسایە هەرگیز دەرنەچووە. بۆیە، لە ڕاستیدا، هیچ دادگایەكی باڵای فیدڕاڵی كە شەرعی بێت، لە عێراقدا نییە.

پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە، بۆچی ئەو دەستوورە جێبەجێ نەكراوە؟ وەڵامەكەی ئەوەیە كە دەسەڵاتدارانی بەغدا بەتایبەتی سەركردە سیاسییە شیعەكان نایانەوێت پابەندی ئەو ڕێككەوتنە بن كە واژۆیان كردووە، هەتا ئێساش ئەقڵییەتی سەنتڕاڵی سەردەمی سەدامیان هەیە و جیاوازییان هەر ئەوەندەیە كە دەموچاوەكان گۆڕاون، بەڵام ئەقڵییەتیان هەمان ئەقڵییەتی سەنتڕاڵییە. بۆیە ناتوانن لە بیرۆكەی دابەشكردنی دەسەڵات، فیدڕاڵیزم و ڕێزگرتن لە مافی كۆمەڵگە جیاوازەكانی ناو عێراق تێبگەن. سیاسەتەكانیان لە بنەڕەتدا بەرەو هەڵوەشاندنەوەی عێراق دەڕوات.

دەسەڵاتێك دەتوانێت وڵاتێك بە یەكگرتوویی بهێڵێتەوە، كە ڕێز لە مافی كۆمەڵگە جیاوازەكان بگریت، ئەگەر ددان بە جیاوازییەكاندا بنێیت، ڕێز لەو بەڵێنانە بگرێت كە دەیدایت و ڕێز لە دەستوور بگریت. بەڵام كە ئەمانە هیچ ڕەچاو ناكەن و دەستوورەكە پێشێل دەكەن، كوردستان و بەشەكانی دیكەی عێراق ئەو بارودۆخە قبووڵ ناكەن، ئەمەش دەبێتە فاكتەرێك كە ڕۆژێك بێت عێراق لەبەریەك هەڵبوەشێنێتەوە.

 *  مەبەستت لە هەڵوەشانەوەی عێراق، دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستانە؟

- بەڵێ، دەوڵەتێكی كوردستانی تەواو سەربەخۆ، لەوانەیە ناوچەیەكی عەرەبی سوننەی خۆبەڕێوەبەریشی لەناودا بێت.

• لە كاتی داڕشتنی دەستووری عێراقدا، ئێوە چەندین جار چاوتان بە سەرۆك بارزانی و سەرۆكی كۆچكردوو جەلال تاڵەبانی كەوت، زۆرجارییش هانتان دەدان كە پارتی و یەكێتی هەڵوێستێكی یەكگرتوویان هەبێت. لەو كاتەدا، بەبێ یەكڕیزیی پارتی و یەكێتی ئایا دەتوانرا مافەكانی كورد لەو دەستوورە بچەسپێنرین؟

-  من ناتوانم هیچ شانازییەك بە خۆم ببڕم كە توانیومە هانی سەرۆك بارزانی و سەرۆك تاڵەبانیم دابێت، بۆ ئەوەی بەرەی كورد یەكگرتوو بێت، لەبەر ئەوەی ئەوان خۆیان ئەو بڕیارەیان دابوو. بەرەیەكی یەكگرتوویان هەبوو، لە ماوەی دانوستانەكانی دەستووریشدا زۆر بەباشی ئەو یەكگرتووییەیان پاراست.

دابەشكردنێكی زۆر گرنگی كاریان هەبوو. لە كاتی نووسینەوەی دەستووری عێراق، سەرۆك مەسعود بارزانی بەرپرس بوو لەو دانوستاندنانەی دەستوورەكە كە لەسەر بڕگە فیدڕاڵییەكان دەكران و سەرۆك تاڵەبانی دانوستاندنی لەسەر پێكهاتەی حكومەتی فیدڕاڵی دەكرد، نەك بەشە فیدراڵییەكە، واتە پێكهاتەی ئەنجومەنی نوێنەران، پەرلەمان و سەرۆكایەتی. من لەو دانوستانانەدا زۆر جار هەموو ڕۆژێك لەگەڵیان بووم.

ئەوە دابەشكردنێكی زۆر باشی كار بوو. زۆر بە باشی هاوكاریی یەكتریان كرد. لە ئەنجامدا، كوردستان ئەوەی دەیویست لە دەستووردا بەدەستی هێنا. بەڵێ، پێموایە هەموو شتێك لە دەستووردا بەدیهات.

• لە ساڵی ٢٠٠٦، دوای تیرۆركردنی ئەتوار بەهجەت (پەیامنێری كەناڵی «العربیە»)، ئێوە كتێبی «كۆتایی عێراق» (The End of Iraq)ـتان نووسی. پاڵنەری نووسینی ئەو كتێبە چی بوو؟

- لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن، من ڕاستەوخۆ ماوەی چەند ساڵێك لەسەردەمی ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوش، كە سەرنجم لە بارودۆخی عێراق دەدا، خاڵێكی گرنگم بۆ دەركەوت، كە ئەمریكا بە هەڵە لە بارودۆخی عێراق تێگەیەندراوە، سیاسەتی ئەمریكا لە عێراقدا لەلایەن كەسانێكەوە بەڕێوە دەبرێت كە زۆر كەم لە بارەی عێراقەوە دەزانن. ئەوان مامەڵەیان لەگەڵ وڵاتی ڕاستەقینەی عێراقدا نەدەكرد، بەڵكو مامەڵەیان لەگەڵ وڵاتێكی خەیاڵیدا دەكرد، ئەو عێراقەی كە ئاواتیان دەخواست، نەك ئەو عێراقەی كە بەڕاستی بوونی هەبوو.

بۆیە ئەو كتێبەم بەو مەبەستە نووسی كە هەندێك لە مێژووی هاوچەرخی عێراق بۆ گەلی ئەمریكا باس بكات، بۆ باسكردنی دەستتێوەردانی ئەمریكا لە عێراقدا، لەنێویاندا ئەو ڕاستییەی كە ئیدارەی ڕەیگان لە بنەڕەتدا گڵۆپی سەوزی بۆ سەدام حوسێن هەڵكرد، بۆ بەكارهێنانی چەكی كیمیایی دژی ئێرانییەكان و زانیاریی هەواڵگری پێشكەش كرد، كە وای لە سەدام كرد، بتوانێت ئێرانییەكان بە چەكی كیمیایی بكاتە ئامانج و پاشان هەوڵیدا تاوانی هەڵەبجە بخاتە ئەستۆی ئێرانییەكان، تەنانەت كاتێك ددانی بەوەدا نابوو كە سەدام لە ئابی ١٩٨٨ گازی ژەهراوی بەكارهێناوە.

دوای كۆتاییهاتنی جەنگی ئێران و عێراق، ئەمریكا تەنانەت نەیویست یارمەتییەكانی بۆ عێراق ببڕێت.

 لە سەردەمی جۆرج دەبلیو بوشدا، ئیدارەكەی دەیویست فیدڕاڵیزمێك لەسەر بنەمای ١٨ پارێزگا لە عێراق هەبێت، نەك هەرێمێكی سەربەخۆ بۆ هەرێمی كوردستان، بۆیە لەبەر ئەم هۆكارانە كتێبەكەم نووسی، وەك هەوڵێك بۆ ئەوەی ئەمرییكەكان بە باشی لە واقیعی عێراق تێبگەن.

 بێگومان، هەر لەم كتێبەدا ئەزموونەكانی خۆیشم لە عێراقدا گێڕاوەتەوە و هەوڵم داوە باس لەوە بكەم كە چۆن ئیدارەی بوش نكۆڵی لە بوونی شەڕی ناوخۆیی لە عێراقدا دەكرد، كاتێك زۆر بە ڕوونی شەڕی ناوخۆیی بوو. هەر بۆیە كتێبەكەم بە وێرانكردنی مەرقەدی عەسكەری لە سامەڕا دەستپێكرد، كە دواتر كوشتنی ئەتوار بەهجەت و پاشان هێرشی چەكداران بۆ سەر پرسەكەی بەدوادا هات.

خاڵی سەرەكی كە ویستم ڕوونی بكەمەوە، ئەوە بوو كە زۆرێك لە ئەمریكییەكان دەیانگوت «دەبێت عێراق دابەش بكرێت». من هەرگیز نەمویستووە عێراق دابەش بكەم. مشتومڕی من ئەوە بوو كە عێراق پێشوەختە هەڵوەشاوەتەوە. بۆیە دژی هەوڵدان بووم بۆ پێكەوەنانەوەی. ئەمەش خاڵی بنەڕەتی كتێبكەمە كە «عێراق خۆی هەڵوەشاوەتەوە» و نابێت دژ بە ویستی گەلی كوردستان و گەلانی دیكەی عێراق پێكەوە بلكێنرێتەوە. دەبێت وەك خۆی قبووڵی بكەین. هەندێك جار ئەمریكییەكان وا بیر دەكەنەوە كە شتێك پەیوەندی بە ئەمریكاوە هەیە. دەپرسن: ئایا ئێمە عێراق دابەش بكەین؟ نەخێر، ئەوە كاری ئەمریكا نییە. ئەوە كاری گەلانی عێراقە كە بڕیار لەسەر داهاتووی خۆیان بدەن، دەبێت ڕێز لەو بڕیارانەشیان بگرین. یەكێك لە خاڵەكانی من ئەوە بوو كە گەلی كوردستان نایانەوێت بەشێك بن لە عێراق و نابێت بە زۆر بكرێنە بەشێك لە عێراق.

* پاڵنەری سیاسەتی ئەمریكا بۆ سووربوون لەسەر یەكپارچەیی عێراق چی بوو؟

- بە قەناعەتی من زیاتر نەزانی بوو، بەڵام لە هەمان كاتدا لەخۆباییبوونیش بوو. كەسانی ناو ئیدارەی بوش، نیۆكۆنسێرڤاتیڤەكان بوون، خودی بوش زۆر كەمی لەبارەی عێراقەوە دەزانی. ئەوان لەوە تێنگەیشتبوون كە عێراق وڵاتی كورد و عەرەبە، ئەمریكییەكان وایان دەخستەڕوو كە كورد دەیەوێت عێراقی بێت، لەكاتێكدا من، لە ماوەی زیاتر لە ٤٠ ساڵ كاركردنم لەگەڵ عێراقدا، هەرگیز كوردێكم نەبینیوە پێم بڵێت «پێم باشترە هاووڵاتییەكی عێراقی بم، نەك هاووڵاتییەكی كوردستانێكی سەربەخۆ»، كە ئەمە دەڵێم، مەبەستم ئەو چوار كوردەشە كە بوون بە سەرۆك كۆماری عێراق، بەڵام ئیدارەی بوش لەوە تێنەگەیشت.

بۆیە بۆچوونی من ئەوەیە پەروەردگار هیچ دەوڵەتێكی دروست نەكردووە، هەتا نەتوانرێت دەستكاری بكرێت، هەر بۆیە ئەگەر خەڵك لە ناوچەیەكی جوگرافیی دیاریكراودا سەربەخۆییان بوێت، ئەوا دەبێت پێیان بدرێت.

* دەچینە سەر بابەتی سەربەخۆیی، ئێوە لە نزیكەوە چاودێریی ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠١٧ی هەرێمی كوردستانتان كرد، كە تێیدا 92.72%ی

خەڵك بە «بەڵێ» دەنگیان بۆ سەربەخۆیی دا. كەچی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی، ڕێزیان لە ئیرادەی گەلی كورد نەگرت. لەبری ئەوە، ڕێگەیان دا، سوپای عێراق و هێزەكانی حەشدی شەعبی ناوچە كێشەلەسەرەكان بگرنەوە و تەنانەت هێرش بكەنە سەر كوردستان. پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆچی جیهان دژی ئەوەیە كورد دەوڵەتی خۆی هەبێت؟ لە كاتی ڕیفراندۆمدا، ئێوە جارێكی دیكە بە توندی پشتگیریی سەربەخۆییتان كرد و بەتوندی دژی ڕاپۆرتی ئۆلبرایت هادلی وەستانەوە. ئەی بۆچی ئیدارەی یەكەمی ترەمپ لەو ساتە چارەنووسسازەدا پشتیوانیی كوردی نەكرد؟

-  دووبارەی دەكەمەوە، باوەڕی من ئەوەیە كە كاتێك خەڵك لە ناوچەیەكی جوگرافیی دیاریكراودا سەربەخۆییان دەوێت، بەتایبەتی ئەگەر بە زۆرینەیەكی ڕەها بیانەوێت، دەبێت پێیان بدرێت. ئەم ئاراستەیە جیهانێكی باشتر و سەقامگیرتر دروست دەكات.

سەرنج بدەن دوای جیابوونەوەی چەند وڵاتێك لە بەلكان، ئێستا سلۆڤینیا و كرواتیا بەشێكن لە یەكێتیی ئەوروپا، ئەو دەوڵەتانەی لە ئاكامی هەڵوەشانەوەی یۆگسلافیای پێشوو دروست بوون، ئێستا بەشێكن لە هاوپەیمانیی ناتۆ، لەمەش زیاتر جیابوونەوەی 15 دەوڵەت لە یەكێتیی سۆڤیەتی پێشان، بێگومان بوونی ئەو 15 دەوڵەتە لە یەك یەكێتیی سۆڤیەت باشترە. بە هەمان شێوە پاكستانی ڕۆژهەڵات كە پاشان بووە بەنگلادیش بۆچی دەبێت وەك بەشێك لە پاكستان بمابایەتەوە، كەواتە دەبێت ڕێز لە خواستی ئەو خەڵكە بگرین كە دەیانەوێت دەوڵەتی خۆیان هەبێت.

گەلی كوردستان بە ژمارەیەكی زۆر، بە جۆش و خرۆشێكی گەورەوە، بەشدارییان لە ڕیفراندۆم كرد و 92.72%یان دەنگیان بۆ سەربەخۆیی دا. من لەوێ بووم بۆ ڕیفراندۆمەكە و پێموایە دەبوو ڕێز لەو بڕیارە بگیرایە.

سەبارەت بەوەی بۆچی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەوە قبووڵ ناكات (بەتایبەتی ئەمریكا)، ئەوە بەشێكە لە نەریتێكی بەردەوام. جۆرج بوشی باوك نەیویست یەكێتیی سۆڤیەت هەڵبوەشێتەوە. لە ڕاستیدا، لە ئابی ١٩٩١ چوو بۆ كیێڤ بۆ دژایەتیكردنی سەربەخۆیی ئۆكرانیا. كەچی، تا كۆتایی هەمان مانگ، ئۆكرانیا سەربەخۆ بوو.

ئەمریكا هەروەها هەوڵیدا یوگسلاڤیا پێكەوە بهێڵێتەوە دوای ئەوەی خەڵكی سلۆڤینیا و كرواتیا دەنگیان بۆ سەربەخۆیی دابوو. جەیمس بەیكەر لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٩١ چوو بۆ ئەوێ و تەنیا چوار ڕۆژ دواتر، كرواتیا و سلۆڤینیا سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند.

بۆیە ئەمە كاردانەوەی ئاسایی ئەمریكایە بۆ پرسی سەربەخۆیی كوردستان و بێگومان كاریگەریی دژایەتیی توركیا، ئێران و عێراقیشی لەسەرە بۆ ئەوەی پشتگیری سەربەخۆیی بۆ كورد نەكات. ئیدارەی ترەمپ دژی سەربەخۆیی كوردستان بوو، بەڵام ئەوەی لە ١٦ی ئۆكتۆبەری ٢٠١٧ ڕوویدا، مایەی شەرمەزاری بوو، چونكە ڕێگەی دا، هێزەكانی حەشدی شەعبی (نەك سوپای عێراق)، تانكی ئەبرامزی ئەمریكی بەكاربهێنن بۆ هێرشكردنە سەر دۆست و هاوپەیمانەكانی ئەمریكا، واتە كورد، كە ئۆپەراسیۆنەكەش لەلایەن «فەیلەقی قودس»ەوە بەڕێوەدەبرا.

*  ئەمە بە شێوەیەكی سرووشتی پرسیارێك دەوروژێنێت، بۆچی؟

-  ئەمە لە سرووشتی كەسایەتیی ترەمپەوە دێت. ئەو كەسێكی نەزانە، پیاوێكی بێ پرەنسیپە. پێموانییە هیچ شتێكی لەبارەی ئەو خەڵكەوە زانیبێت كە ڕێگەی پێدەدان تانكی ئەمریكی بەكاربهێنن.

*  وەك باڵیۆزێكی ئەمریكی، ئێوە ڕۆڵتان لە سەربەخۆیی تەیمووری ڕۆژهەڵات و كۆسۆڤۆدا هەبووە. ئایا دەكرێت هەرێمی كوردستان میكانیزمی هاوشێوە لە ئێستادا لە مامەڵەكردن لەگەڵ عێراقدا جێبەجێ بكرێت؟

- كەیسەكانی تەیمووری ڕۆژهەڵات و كۆسۆڤۆ جیاوازن. یەكەم، من زۆر بەشدار بووم لە سەربەخۆیی كرواتیا و بۆسنە، بەڵام هێندە لە كۆسۆڤۆدا، نا. بەڵام زۆر بەشدار بووم لە تەیمووری ڕۆژهەڵات.

پێموایە لێكچوونێك لەگەڵ بارودۆخی كوردستاندا هەیە. ئیندۆنیزیا تەیمووری ڕۆژهەڵاتی داگیر كردبوو، بە هەمان شێوەی عێراق كە كوردستانی لە ساڵانی ١٩٢٠دا داگیر كردبوو. ئیندۆنیزیا بە شێوەیەكی دڕندانە بەرگریی تەیموورییەكانی سەركوت كرد، بە هەمان شێوەی عێراق كە بزووتنەوەكانی بەرگری كوردی سەركوت كرد. لە ماوەی ٢٥ ساڵی داگیركاریدا، نزیكەی یەك لەسەر سێی دانیشتووانی تەیمووری ڕۆژهەڵات واتە «نزیكەی 200 هەزار كەس» گیانیان لەدەست دا. لە عێراقیش لە سەردەمی سەدام، نزیكەی 200 هەزار كەسی كورد لە شاڵاوی ئەنفالدا گیانیان لەدەستدا.

پاشان لە تەیمووری ڕۆژهەڵات، ڕیفراندۆمێك هەبوو «ڕیفراندۆمێك بە سەرپەرشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ سەربەخۆیی» كە ئیندۆنیزیا دۆڕاندی. هەندێك لە توخمەكانی سوپای ئیندۆنیزیا ئەنجامەكەیان قبووڵ نەكرد و هەموو شتێكیان سووتاند. ئەو كاتە بوو كە ئیدارەی نەتەوە یەكگرتووەكان هاتە ئاراوە. لە كوردستانیش ڕیفراندۆمێك كرا، بەڵام لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە سەرپەرشتیی نەكرابوو، بەڵام بە ڕوونی ئازاد و دادپەروەرانە بوو، واتە ئەنجامێكی زۆر ڕوونی هەبوو. بۆیە ئەمانە لێكچوونەكانن.بەڵام لە ئێستادا كوردستان پێویستی بە ئیدارەی نەتەوە یەكگرتووەكان نییە، لەبەر ئەوەی حكومەتی خۆی هەیە. تاكە ڕۆڵێك كە نەتەوە یەكگرتووەكان دەتوانێت بیبینێت، ئەوەیە كە یارمەتی بدات لە دانوستاندن لەسەر مەرجەكانی جیابوونەوەی نێوان عێراق و كوردستان، چونكە زۆر پرس هەن كە لەگەڵ جیابوونەوەیەكی لەو شێوەیەدا دێنە ئاراوە: وەك: دابەشكردنی قەرزی نیشتمانی، دابەشكردنی سامانی نیشتمانی، پرسی خوێندن (قوتابیانی كورد لە عێراق و قوتابیانی عێراقی لە كوردستان)، تۆڕی كارەبا و چەندین وردەكاریی دیكەی كرداری. ئەمانە شتێكن كە نەتەوە یەكگرتووەكان ئەزموونی لەگەڵیاندا هەیە، بۆیە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت.

* لە مانگی ئایاری ٢٠٢٥، بە ئامادەبوونی سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستان مەسرور بارزانی و وەزیری وزەی ئەمریكا كریس ڕایت، هەرێمی كوردستان ڕێككەوتنێكی ١١٠ ملیار دۆلاری بۆ وەبەرهێنان لە كەرتی وزەدا لەگەڵ دوو كۆمپانیای ئەمریكی واژۆ كرد. بەڕای ئێوە، ئایا دەكرێت پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و ئیدارەی دووەمی ترەمپ بگاتە ئەو ئاستەی كە ئەمریكا مامەڵەیەكی هاوشێوەی تایوان لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بكات؟

- زۆرترین شت كە بتوانم بیڵێم، ئەوەیە كە دەكرێت ڕوو بدات و دەبێت ڕوو بدات. پێشبینیكردنی ئەوەی كە پەیوەندییەكان چۆن گەشە دەكەن قورسە، بەڵام كوردستان هاوپەیمانێكی سرووشتیترە بۆ ئەمریكا و هاوپەیمانێكی سرووشتیترە بۆ ئیدارەی ترەمپ لەچاو عێراق، كە لە بنەڕەتدا لەگەڵ ئێران هاوپەیمانە.