ئەمین حاجی زەڵمی، یەكێكە لە ڕۆژنامەنووسە دیارەكانی كوردستان و بەڕێوەبەری یەكەمین كەناڵی لۆكاڵیی شێوەزاری هەورامی بووە بە ناوی «ژیوا»، هەروەها خاوەن ئیمتیاز و سەرنووسەری ڕۆژنامەی «ژیوا»ش بووە، كە بە شێوەزاری هەورامی بڵاو كراوەتەوە. وەك ڕۆژنامەنووسێكی كاری ئازاد «freelance journalist» بەشداریی لە بەرنامەی كەناڵە جیاوازەكانی ڕاگەیاندندا كردووە، لە بواری كاری نووسینیشدا خاوەنی چەندین كتێبە، كە بەشێكیان تایبەتن بە مێژووی «هەورامان، هەورامانی تەخت، هەورامانی شەمیان» بە هەردوو شێوەزاری هەورامی و سۆرانی چاپ كراون. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە گرنگە، بێگومان دەبوو لەم گفتوگۆیەدا بە شێوەزاری هەورامی قسە بكەم، بەڵام بۆ ئەوەی مەبەستەكەم وەك خۆی بگەیەنم، بە شێوەزاری سۆرانی قسەكانی خۆم دەكەم.

بە درێژایی مێژوو، یەكێك لەو هۆكارانەی وای كردووە، زمانی كوردی بمێنێتەوە و نەفەوتێت، ئەوەیە كە ئێمە تەنیا لە دەرەوە و لە ڕێگەی داگیركارانەوە هەوڵ دراوە زمانەكەمان لاواز بكەن، یان نەیهێڵێن، بەڵام ئێستا بەداخەوە بە هۆی بوونی تەكنەلۆژیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و دیاردەی جیهانگیرییەوە، ئەو ئالنگارییەی خەریكە زمانەكەمان دادەخوڕێنێ لە ناوەوەی خۆمانە. باس لەوە دەكرێت كە ئێستا زمانی كوردی چووەتە ناو ئەپڵیكەیشنەكانی «گوگوڵ، چات جی پی تی، ئەی ئای ستۆدیۆ» كە هۆكارێك دەبن بۆ بەهێزكردنی زمانی كوردی، تەنیا لەبەر ئەوەی بە كوردی پرسیار، یان دوای شتێكیان لێ دەكەین، بە كوردی وەڵام دەدەنەوە، یان زانیارییەكان بە وردی دەخەنە بەردەستمان، بەپێچەوانەوە ئێستا ئەم پێشكەوتنەی تەكنەلۆژیا كۆمەڵێك زاراوەی تازەی خستووەتە ناو زمانەكەمان كە كوردی نین و خەڵك ڕۆژانە لە قسەكردندا بەكاریان دەهێنن، وەك «مەسجێكم بۆ بنێرە، سكرینێك بكەوە، لایكێكم بۆ بكە، كۆمێنتێكم بۆ بنووسە و.. هتد». بۆیە لەم ڕووەوە ئەركی ئەكادیمیای كوردی و زانكۆ پەیوەندیدارەكانە بە زمانی كوردی، كە چەمك و زاراوەی كوردیی تازە بۆ ئەو چەمك و زاراوە بیانییانە بدۆزنەوە بۆ ئەوەی جێگەیان بگرنەوە.

بێگومان ئەو تەوەرانەی بۆ ئەم گفتوگۆیە دیاری كران، بۆ ئەوەی قسەی لەسەر بكەین، بەڕاستی لەو ماوە كورتەدا ناتوانرێت مافی تەواوی پێ بدرێت، بۆیە من هەوڵ دەدەم بە خێرایی هەڵوەستەی لەسەر بكەم.

سەبارەت بە تەوەری «بەهۆی بوونی قوتابخانە ئەهلی و نێودەوڵەتییەكان، دەبینین نەوەكانی ئێستامان هێندەی بایەخ بە زمانی بیانی (ئینگلیزی) دەدەن، هێندە بایەخ بە زمانی كوردی نادەن، ئایا چی بكرێت بۆ ئەوەی لە پڕۆگرامەكانی خوێندن بایەخی زیاتر بە زمانی كوردی بدرێت؟» لە وەڵامی ئەم پرسیارە دەڵێم: زمانی كوردی زمانی فەرمیی كۆی دامەزراوەكانی حكومەت و پەرلەمان و دەسەڵاتی دادوەریی كوردستانە، بۆیە پێویستە حكومەت وەك دەسەڵاتی جێبەجێكردن ئەم سێ خاڵە لەبەرچاو بگرێت:

یەكەم: زمانی حكومەت كوردییە و دیوی یەكەمی ناسنامەی خۆی و نەتەوە و گەلەكەیەتی. كاڵبوونەوەی ئەو زمانە كاڵكردنەوەی ناسنامەی خۆی و نەتەوەكەیەتی، كە سەدان ساڵە ڕەنجی بۆ دەدات.

دووەم: زمانی كوردی زمانی گەلەكەیەتی، ئەو گەلەی كە ڕۆحی بە بەر خۆی و بوونیدا كردووە، هایدگەر دەڵێت: «زمان ماڵی بوونە، بۆیە گرنگیدان بە زمانەكەی ئەوەندەی گرنگیدان بە خۆیەتی». لێرەوە بوون درێژەپێدەری ژیانی كورد و مانەوەیەتی لە ناو مێژوودا.

سێیەم: مانەوەی زمان واتە مانەوەی خۆی و كەلتوور و فەرهەنگەكەی، زۆر پێویستە بیری لای ئەوە بێت، كە ئەوەی كوردی تا ئەمڕۆ هێشتووەتەوە، مایەی ئەوە بووە كە ناوی كورد بمێنێتەوە و زاڵ بووە بەسەر هەموو بەربەست و نەیار و دوژمنەكانیدا تەنیا كەلتوورەكەی بووە كە زمان لە ناو كەلتووردا زمانی حاڵی مان و بوونیەتی.

دوای لەبەرچاوگرتنی ئەم خاڵانە، دەبێت حكومەت بەرنامە و پلانی هەبێت بۆ پاراستنی زمانی كوردی كە من وای دەبینم دەبێت ئەم هەنگاوانە بگرێتەبەر.

• فەلسەفەیەكی تایبەتی بە پەروەردەو پێگەیاندنی هەبێت، تیایدا فەلسەفەكەی ئامانجە نەتەوەیی و نیشتمانی و ئینسانییەكانی تێدا ون نەكات و جێگیریان بكات و زمانی كوردی بكاتە دەسكەلای دەزگا پەروەردەییەكان و پێگەیاندنەكانی هەر لە خێزان و قوتابخانە و بازاڕ و دەزگا جیاجیاكانی ڕۆحی هێشتنەوەی ئەون، بۆیە زۆر پێویستە ڕەبت و پەیوەندیی نێو دەزگاكانی و فەلسەفەكەیدا ون نەكات.

• یاسایەك دەربكات كە بە پەیوەندیداریی قوتابخانەكان (بەتایبەتی ئەهلی و نێودەوڵەتی) بیر لەوە بكرێتەوە كە زمانی كوردی وەك ناوەڕۆكی پەروەردەیەكی فەرمی جێگیرتر بكات.

• بە فەرمیكردنی وانەی زمانی كوردی لە هەموو قۆناغی خوێندندا: قوتابخانەكان پێویستیان بە وانەی زمانی كوردی هەیە، لە قۆناغی سەرەتایی، ناوەندی و تا بگاتە بەڵگەنامەكانی وانەكانی دیكە، بۆ بوارە زانستییەكانیش، لە كاتی دروستبوونی كتێب و بەفەرمی كردنیانەوە، دەبێت بە زمانی كوردی بكرێنەوە.

دانانی كتێبی فەرمیی زمانی كوردی بۆ خوێندنگە تایبەتییەكان: وەزارەتی پەروەردە دەبێت كتێب و بەرنامەی فێربوونی زمانی كوردی دروست بكات بۆ بەكارهێنانی لە قوتابخانە تایبەتییەكان.

• دەبێت هەر لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە تا هەر دەزگایەكی عێراق و كوردستان، فەرمانە فەرمییەكان بە زمانی خۆی بڵاو بكاتەوە و لای عەیبە نەبێت، لەو دابەشكاری و پەراوێزخستن و پلە دووییە دووری بخاتەوە. بەتایبەتی لە یاسا و شوێنگە یاسایی و نێودەوڵەتییەكانیشەوە كاری لەسەر بكرێت.

• ڕاگەیاندن و چالاكییە كەلتوورییەكان بە مەبەستی بەرزكردنەوەی نرخی زمانی كوردی، ئاگاداری هەموو ئەو بەرنامە و ڕیكلام و پۆستەر و ناوی قوتابخانەوە بیگرە تا هەر سەنتەرێكی كەلتووریی ژینگەیی و مرۆیی بكرێتەوە، كە ئامانجی باڵای زمانی كوردی بخرێتە پێش و پێشەنگی لەدەست نەدات.

• هاوكاری لەگەڵ قوتابخانەكان: پێشنیاركردنی پڕۆگرام و بەرنامەی فێربوونی كوردی بۆ قوتابخانە نێودەوڵەتییەكان، پەیوەندیكردن بە پەروەردە گشتییەكان و قوتابخانەكان بۆ برەودان و بایەخی زمانی كوردی، دەبێ وەزارەت پەروەردە و ڕۆشنبیری دەزگای چاودێرییان لەم بارەوە هەبێت و بە یاسا بیسەپێنن.

سەبارەت بە تەوەری دووەمی ئەم گفتوگۆیە كە باس لەوە دەكات لەسەر تابلۆی شوێنە بازرگانییەكان و شوێنە گەشتیارییەكان كەمتر بایەخ بە زمانی كوردی دراوە و زیاتر زمانە بیانییەكان زەق كراونەتەوە، كە سیمای شار و شوێنە گەشتیارییەكانیان ناشیرین كردووە، بەڕاستی من وای دەبینم كە نووسینی تابلۆی شوێنە بازرگانی و گەشتیارییەكان بە زمانی كوردی، هێمایە بۆ شكۆ و سەربڵندی و باڵادەستیی زمان لە وڵاتدا، بۆیە گرنگە حكومەتی هەرێمی كوردستان و دەزگا پەیوەندیدارەكانی «ئابووری، بازرگانی، گەشتیاری» ئەم ڕیوشوێنانە بگرنەبەر:

- لەلایەن بەرپرسانی حكوومییەوە لە وتاری كردنەوەیاندا زمانی كوردی بەكار بهێنرێت، بە شێوەیەكی تەواو و هەوڵی بە فەرمی ناساندن زمانی كوردی تیایاندا ڕەنگ بداتەوە لە ناوەڕۆكەوە تا ڕووكاری دەرەوەیان، بە زمانی كوردی تابلۆ و زانیارییەكانیان بنووسرێن و بڵاو بكرێنەوە، لەبەر ئەوەی لە هەرێمی كوردستاندا ئەمڕۆ برەو بە زمانی بیانی دەدرێت، بۆیە پێویستە بە شێوەی فەرمی هەردەم زیاتر بایەخ بە زمانی كوردی بدرێت و لە گەشتی گەشتیارییەكانەوە تا ڕیكلام و پڕوپاگەندەكانیان، زمانەكانی دیكە پلەی دووەمیان هەبێت، هەروەها دەبێت لە شوێنە بازرگانییەكان تابلۆكان و زانیارییەكان بە زمانی كوردی بێت و لەپاڵ زمانی كوردیدا زمانەكانی دیكە بنووسرێت.

- گرنگیدان بە هونەر و فۆلكلۆری كوردی، گۆرانی و مۆسیقای ڕەسەنی كوردی، چونكە پەرەپێدانی هونەری كوردی و موزیكی كوردی هەنگاوێكی وزەبەخشە بە ماڵی كەلتووری كوردی، دەبێ لەم ڕووەوە هەنگاوی تایبەت هەڵبگرن بۆ پەرەپێدانی موزیك و هونەری كوردی لە شوێنە گشتییەكاندا، هەروەها بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ، بێگومان بە فەرمی موزیك و بەرهەمی فۆلكلۆریی تایبەتی كوردی و ناوچەیی وەك هەورامان و شوێنەكانی دیكە ڕەسەنایەتی زیاتر دەكەن و مۆركە كوردانەكە باڵاتر دەكەن.

لایەنێكی دیكە كە بەڕاستی زۆر گرنگ و مەترسیدارە و یەكێكە لە تەوەرەكانی ئەم گفتوگۆیەش، ئەوەیە كە ئێستا لە بەشی زۆری شوێنە بازرگانییەكان و شوێنە گەشتیارییەكاندا خەریكە زمانی بیانی بەتایبەتی عەرەبی، جێگەی زمانی كوردی بگرێتەوە، بۆیە زۆر گرنگە پرۆسەیەك هەبێت بۆ گێڕانەوەی زمانی كوردی بۆ ناو چالاكییە میدیایی و گەشتیارییەكان، جلوبەرگی ئەو گرووپانە جلوبەرگی كوردی بێت، دەبێت ئەو تابلۆیانەی بۆ كارەكانیان بەكاری دەهێنن، یان پیشانی دەدەن، بە كوردی نووسرابن، گوتاری پێشكەشكارییان دەبێت كوردی بێت. ئەوانەی لە شوێنە بازرگانی و گەشتیاراندا كار دەكەن، دەبێت پێش هەموو شتێك مەرجی زمانی كوردی مەرجی پێدانی كاركردن بێت پێیان، لە هەموو وڵاتانی جیهان مەرجی كاركردن ئەوەیە كە دەبێت كارگوزارەكە زمانی ئەو وڵاتە بزانێت، بەڵام لە هەرێمی كوردستان لە بەشێكی زۆری ڕیستۆرانت و شوێنە گشتییەكاندا دەبینین كارگوزارەكان زمانی كوردی نازانن. پرسیار ئەوەیە بۆچی حكومەت فەرزی ناكات بەوەی ئەو كارگوزارانە كوردی فێر ببن ئینجا كاریان پێی بدرێت؟ بێگومان وەڵامی ئەم پرسیارە وەڵامێكی فەرمیی حكوومیی دەوێت كە بۆچی ئەوانە ناكات؟ یان بۆچی وەزارەتی ڕۆشنبیری یاسای لەم چەشنە دەرناكات؟ دەزگاكانی بۆ ناكەونە جێبەجێكردنی و وەزارەتی ناوخۆ و داد بە دوای ئیجرائاتكردنیدا ناچن؟ بۆیە ئێمە پێشنیار دەكەین و لە پاڵ ئەوەشدا پرسیار دەكەین كە ئایا زمانی كوردی عەیبەیە بۆ ئەم كارە؟ ئەگەر وا نییە بۆ ڕێنمایی بۆ دەرناكەن؟

 ئاشكرایە كە لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، یەكێك لە پێدەرەكان بۆ بەدەستهێنانی مۆڵەتی كاركردن، یان خزمەتگوزاریی گشتی، فێربوونی زمانی فەرمیی ئەو وڵاتەیە، بەڵام لە هەرێمی كوردستان، بەتایبەتی لە ناو شوێنە گەشتوگوزار و ڕیستۆرانتەكاندا، دەبینین زۆر لە كارگوزارەكان زمانی كوردی نازانن، كە ئەمە بە هۆی چەند هۆكارە سەرەكییەوەیە، وەك:

هۆكارە سەرەكییەكان: نەبوونی یاسا و ڕێنووسە فەرمییەكان كە بە فەرمی بسەپێندرێن كە كارگوزارەكان زمانی كوردی بزانن. دەسەڵاتدان بە هاووڵاتیانی ناوخۆ و دەرەكی بەبێ ڕاوێژكاری زمانی و كەلتووری. كەمبوونی چاودێری حكوومی و نەبوونی میكانیزمێكی ڕەسمی بۆ تاقیكردنەوەی توانای زمانی بەرانبەرەكەی باڵابوونی، یان باڵازانینی زمانی بیانی (عەرەبی، فارسی، و ئینگلیزی) لە بازاڕدا.

 پێویستە حكومەت چی بكات؟ پێشنیارە چارەسەرەكان:

فەرزكردنی زمانی كوردی وەك مەرجی كاركردن لە شوێنە گشتییەكاندا بەهۆی یاسا، یان ڕێنمایی فەرمی، حكومەت دەتوانێت مەرجێك دابنێت كە كارگوزارەكان دەبێت پێشەكی زمانی كوردی بزانن یان كۆرسی زمانی كوردی بخوێنن، دروستكردنی پڕۆگرام و كورسی فێربوونی كوردی بۆ كارگوزارانی نێودەوڵەتی، دامەزراندنی كورسی زمانی كوردی بە شێوەی سەرجەمگیر و بە پشتگیریی حكومەت، بۆ ئەوانەی دەیانەوێت لە شوێنە گشتییەكاندا كار بكەن. دانانی مەرج بۆ شوێنی كارەكانیان كە خزمەتگوزاریی گشتی ئەنجام دەدەن، بەبێ بەكارهێنانی زمانی هەرێم. دەسەڵاتداران دەبێت بە فەرمی بەرپرسیاریەتی كەلتووری و زمانی لە ئەستۆ بگرن.

بەرپرسانی وەزارەتە پەیوەندیدارەكان بە هاوكاریی یەكتر ڕێكاری جددی بگرنەبەر بۆ پەرەپێدان و پاراستنی زمانی كوردی لە بازاڕ.

لە دوماهیدا دەخوازم زۆر بە كورتی چەند پێشنیاریك بخەمە ڕوو:

- گرنگیدان بە زمانی كوردی هەر لە دروستكردنی چەمك و وەرگێڕانی چەمكە جیهانییەكان بۆ زمانی كوردی و سوودوەرگرتن لە زاراوە كوردییەكان.

- حكومەتی هەرێم بە پەلە دەست بخاتە ئەم بوارەوە و بە ئەركی نیشتمانی و كەلتووریی خۆی بزانێت.

- پێداچوونەوەیەكی تەواو بە شوێنە گەشتیاری و ئابوورییەكان و بازاڕدا بكرێت و ناوی كوردی لە بری ناوی بێگانە دابنرێت، ئەگەر ناوەكەش كوردی نەبوو، بە ڕێنووسی كوردی بنووسرێت.

- هەرچی زووە لێژنەی پەیوەندیدار و چاودێریی كار بۆ ئەم كارە دابنرێت و ئەركی زمانی و كەلتووری لەخۆ بگرێت.

- لێژنەیەكی تایبەتی زمان دابنرێت بۆ ئەم كارانە، هەم چەمك و ناو و دەستەواژەكان ڕێك بخات و هەم توانای وتنەوەی كۆرسی زمانیان هەبێت.