بورهان ئەرگوشی، ڕاوێژكارە لە وەزارەتی پەروەردە و فێركردنی حكومەتی هەرێمی كوردستان و پشتریش بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی هەمان وەزارەت بووە و خاوەنی ئەزموونی كەڵەكەبووی سیستمی پەروەردەیییە لە هەرێمی كوردستان و ڕۆڵی دیار و بەرچاوی هەبووە لە دانانی پڕۆگرامەكانی خوێندنی هەرێم و هەروەها دانانی پڕۆگرامەكانی خوێندنی كوردی بۆ كوردانی هەندەران، كە ئەمەش پڕۆژەیەكی نیشتمانی و نەتەوەیی گەورەیە و بۆ یەكەمین جار لە كوردستانەوە بە ڕێگەی ئۆنڵاین كۆرسەكانی فێربوونی زمانی كوردی بە كچان و كوڕانی كوردانی هەندەران دەڵێنەوە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی)، بەمجۆرە دیدوتێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاسی بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە ئەم گفتوگۆیەی بۆ ئەم پرسە گرنگە «ئالنگارییەكانی ئێستای بەردەم زمانی كوردی» ڕێكخستووە و ئەم هەموو پسپۆڕە پەیوەندیدارەشی كۆكردووەتەوە، بۆ ئەوەی پێكەوە گفتوگۆی لەسەر بكەین.

لە دەستپێكدا دەمەوێت بەوە بچمە ناو ئەم باسە و ئاماژە بەوە بكەم كە یەكێك لەو فاكتەرە بەهێزانەی ئێمەی وەك نەتەوەی كورد هێشتووەتەوە، لە دوای خوێنی شەهیدان و بازووی پێشمەرگە و خەبات و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان، خودی زمانی كوردییە، لەبەر ئەوەی ئەو ئەدەبیاتە سەرزارەكییەی پشتاوپشت و نەوە لە دوای نەوە گێڕاویەتەوە، یەكێكە لەو فاكتەرە سەرەكییانەی كە وای كردووە، زمانی كوردی هەر بە زیندوویی بمێنێتەوە و لەناو نەچێت. بەڵام ئەوەی ڕێگر بووە لەوەی زمانی كوردی بەو ئاستە پێش نەكەوێت كە ئومێدی بۆ دەخوازین، ئەوەیە كە ئێمە سیاسەتێكی یەكگرتووی باشمان بۆ زمانی كوردی نییە.

 لێرەوە ئەگەر سەرنج لەو دامەزراوە و دەزگایانە بدەین كە پەیوەندیدارن بە زمانی كوردی وەك «ئەكادیمیای كوردی، وەزارەتی پەروەردە و فێركردن، وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان، دامەزراوەیەكی دیكە كە ئێستا خەریكە دادەمەزرێت، كە ناوی نووسینگەی پڕۆژە زانستییەكانی زمان و ئەدەب و كولتووری كوردییە، لەگەڵ چەندین دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوە، دەبینین هیچ هەماهەنگی و هاوكارییەك لەنێوان ئەم دەزگا پەیوەندیدارانە بوونی نییە. هەر بۆ نموونە ئێمە وەك وەزارەتی پەروەردە و فێركردن كارمان ئەوەیە پڕۆگرامەكانی خوێندن لە هەرێمی كوردستان دابڕێژین كە پڕن لە كەموكورتی، بەڵام دەبینین ئەكادیمیای كوردی هەڵناستێت ئەو ئەو كەموكورتییانە ڕێك بخاتەوە و لەسەر ئاستێكی ستاندەر پڕۆگرامی خوێندن ڕاست بكاتەوە.

لەگەڵ وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان، بێجگە لە وەرگرتنی ژمارە بۆ كتێبەكانمان بۆ ئەوەی بیسپێرین بە كتێبخانەی نیشتمانی، هیچ هەماهەنگییەكی دیكەمان نییە.

نەبوونی هەماهەنگی و هاریكاری لەنێوان لایەنە پەیوەندیدارەكان بە زمانی كوردی، جۆرێك لە پەرتەوازەیی دروست كردووە. زۆر كوردانە واتە «هەر كەسێك بە ئاوازێك دەخوێنێت»، ئەمەش بۆ ئەمڕۆی سەردەمی جیهانگیری و ئەو كاریگەرییانەی هێزی نەرم و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و زیرەكیی دەستكرد هەیانە، كاریگەریی زۆر نەرێنی لەسەر ئەم ڕەوتەی ئێمە دروست دەكات.

لەم گفتوگۆیە باس لەوە كرا، كە قوتابخانە ئەهلییەكانی كەرتی تایبەت كاریگەریی نەرێنییان لەسەر منداڵەكانمان هەبووە، وەك فێربوونی زمانی ئینگلیزی و بایەخ نەدان بە زمانی كوردی، ئێستا تەكنەلۆژیای ئەنتەرنێت و بڵاوبوونەوەی فراوانی مۆبایلی زیرەك بە ئاستێكە گەیشتووەتە گوندەكانی سەرسنووریش لە هەرێمی كوردستاندا. منداڵی جووتیارێكی هەژار كە لەوانەیە دایك و باوكی وشەیەكی ئینگلیزیش نەزانن، بەڵام بەهۆی ئەپڵیكەیشنی ناو مۆبایلەكەی و بە گۆیگرتنی لە ڤیدیۆكانی یوتیوب، بڕوا بكەن ئەو منداڵە بە ئینگلیزییەكی ئەمریكیی ئەوتۆ قسە دەكات، كە هەست ناكەیت منداڵێكی كوردە، لە بەرانبەردا بە كوردییەكی سەقەت قسە دەكات.

ئەو كاریگەرییەی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا دروستی كردووە، لەوانەیە بۆ نەتەوەیەكی خاوەن دەوڵەت هێندە كاریگەری نەبێت، بەڵام بۆ ئێمە كە نەتەوەیەكین چوار دەورمان داگیركارە و خاوەنی دەوڵەت و كیانێكی سەربەخۆی خۆمان نین، بەڕاستی كارەسات بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

لێرەوە هەوڵ دەدەم وەك نوێنەری وەزارەتی پەروەردە قسە نەكەم، بەڵكو وەك كوردێك خەفەت لەو ئالنگارییانە دەخۆم كە ئێستا لەبەردەم زمانی كوردی دروست بوون، قسە دەكەم. بۆیە لەم چوارچێوەیەدا دەخوازم ئاماژە بەوە بكەم كە وەزارەتی پەروەردەش بێ گرفت نییە، هەر بۆ نموونە پڕۆگرامی خوێندن بە زمانی ئینگلیزی لە قوتابخانەی بەهرەدارانی سەر بە وەزارەت كەمن، هەرگیز لەگەڵ ئەوەدا نیم، وەزارەتی پەروەردە قوتابخانە بە زمانی ئینگلیزی بكاتەوە، لەبەر ئەوەی هیچ وڵاتێك لەناو چوارچێوەی پڕۆگرامی حكوومیی خۆیدا قوتابخانەی نێودەوڵەتی ناكاتەوە، واتا كاری وەزارەتی پەروەردە تەنیا خوێندنی نیشتمانییە و پێویستە كردنەوەی قوتابخانەی نێودەوڵەتی بۆ كەرتی تایبەتی بەجێ بهێڵن.

ئەگەر چاوێك بگێڕینەوە بۆ ڕابردوو، ئەو كاتەی كە قوتابخانەی ئەهلی و نێودەوڵەتی لە كوردستان بوونیان نەبووە، هەموو لایەكتان دەزانن لە شەستەكانی سەدەی ڕابردووە ساڵانە زانكۆكانی جیهان زەمالەی خوێندیان لە هەموو پسپۆڕییە جیاوازەكان بە قوتابیانی كورد داوە، ئەو قوتابییانە هەموویان تا قۆناغی ئامادەیی خوێندیان بە كوردی بووە و پاشان كە دەچوونە زانكۆی ئەو وڵاتانە فێری زمان دەبوون و بە دەیان بڕوانامەی بەرزیان لە پسپۆڕییە جیاوازەكانی «پزیشكی، ئەندازیاری، زانستەكان، زانستە مرۆییەكان و تەنانە زانستی زمان»یشیان دەهێنایەوە.

ئێستا كاتێك دەچیت بۆ لای دكتۆر، یان دەچیتە هۆتێلێك، یان ڕیستۆرانتێكی بە حیساب سەنگین، دەبێت وەرگێڕێكت لەگەڵ بێت، ئەو كارمەندە كە دێت بۆ لات بۆ ئەوەی خزمەتگوزاریت پێشكەش بكات، كوردی نازانێت، ڕاستەوخۆ دەڵێت: «كوردی نازانم». ئێ باشە ئایا دەكرێت لە وڵاتی خۆمان نەتوانین بە زمانی دایك گفتوگۆ بكەین و پێداویستییەكانمان جیبەجێ بكرێن؟

بۆیە پێشنیاری من ئەوەیە دامەزراوەیەك لەسەر ئاستی ئەنجومەنی وەزیران دابمەزرێت، بۆ ئەوەی وەك چەترێك هەموو ئەو وەزارەت و دەزگایانەی پەیوەندییان بە پرسی زمانەوە هەیە، كۆیان بكاتەوە و هاریكاری و هەماهەنگی لە نێوانیان دروست بكات و سیاسەتێكی یەكگرتووی زمان دابڕیژێت، ئەگەر ئەمە نەكەین، بەڕاستی بارودۆخمان هەر بەمجۆرە دەبێت و ناتوانین ئالنگارییەكانی بەردەم زمانی كوردی تێپەڕێنین.

ئەو كێشەیەی ئێمە ئێستا ڕووبەڕووی بووینەتەوە، پێشتر چەندین وڵاتی وەك «پاكستان، مالیزیا، هیندستان، كۆریای باشوور، ژاپۆن، تایوان و...هتد»، كە ڕێگەیاندا، زمانێكی بیانی لە وڵاتەكەیان باڵادەستتر بێت لە زمانی دایكیی ئەو نەتەوانە، هەموویان بۆیان دەركەوت، كە سیستمی پەروەردەیان شكستی هێناوە، بۆیە گەڕانەوە بۆ سیستمی نیشتمانی و خوێندن بە زمانی دایك، لانیكەم لە قۆناغی بنەڕەتی (1-9)، لەبەر ئەوەی هەستیان كرد، ئەو نەوەیەی بە ڕێگەی سیستمی نێودەوڵەتی پەروەردە دەكرێت، كەمتر ئینتیمای بۆ حكومەت و دامەزراوەكانی هەبوو، بۆیە گەڕانەوە بۆ زمانی دایك.

ئەوجا وەك دكتۆرە ئەرخەوان هەڵوەستەی لەسەر كرد و نموونەی خۆی باس كرد، كە بە زمانی عەرەبی خوێندنی بنەڕەتی و ئامادەیی تەواو كردووە، ئەو منداڵەی بە زمانێكی بیانی خوێندنی فێر دەكرێت، بیركردنەوەی دەگۆڕێت بۆ قسەكەرانی زمانەكە، دواتر كە بیەوێت شتێك بڵێت، ناتوانێت ڕستەكان ڕێك بخات و بە ڕەوانی دەریانببڕێت، لەبەر ئەوەی لە زمانە بیانییەكەوە وەری دەگێڕێتە سەر زمانی كوردی. ئێستا بەشێكی زۆر لە منداڵەكانمان كە بە زمانی ئینگلیزی لە قوتابخانە ئەهلی و نێودەوڵەتییەكان دەخوێنن، تووشی هەمان گرفت بوون و بە كوردییەكی سەقەت ئاخافتن دەكەن.

خاڵێكی دیكە كە گرنگە هەڵوەستەی لەسەر بكەین، ئەوەیە كە ئێستا لە پڕۆگرامەكانی خوێندنی وەزارەتی پەروەردە، خودی بابەتی زمانی كوردی گرفتی زۆری هەیە، نەك تەنیا بابەتە زانستییەكان بە زمانی كوردی. سەرنج بدەن سەردەمانێك مامۆستا عەبدوڵڵا سوور لە سلێمانی «ئەلف و بێ»یەكی دانا، لە دهۆك «ئەلف و بێ»یەكی دیكە تەبەنی كرا، لە هەولێر «ئەلف وبێ»یەكەی ئیبراهیم باڵدار دەخوێندرا، پاشان لە 2005 هەردوو ئیدارەی هەولێر و سلێمانی یەكی گرتەوە، هیچ لایەك بە پڕۆگرامی خوێندنی لاكەی دیكە ڕازی نەبوو. ڕاشكاوانەتر پڕۆگرامێكمان دانا، نە وەك پڕۆگرامی پێشوو باش بوو، نە هیچ لایەكیش پێی ڕازییە. ئەمە ئێستا گرفتی سەرەكی لەسەر زمانی كوردی دروست كردووە. سەرنج بدەن ئێستا لە هەرێمی كوردستان بە دەیان كۆلێژی پەروەردە و زمانمان هەیە، بە سەدان و هەزاران خەڵكمان هەیە كە خۆیان بە پسپۆڕی زمانی كوردی دەزانن، بەڵام لەناو ئەو ژمارە گەورەیە، بڕوا بكەن، تەنیا پێنج كەسیان لەسەر بابەتێكی زمانەوانی كۆك نین.

لایەنێكی دیكەی ئالنگاری و گرفتەكان لەسەر زمانی كوردی، نەبوونی ڕێنووسی یەكگرتوو و نەبوونی زاراوە و چەمكی یەكگرتووە لە دامەزراوە كارگێڕییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، هەر بۆ نموونە كاتێك فەرمانبەرێك دەست بەكار دەبێت لە هەولێر، دەنووسرێت «دەستبەكاربوون»، لە سلێمانی دەنووسرێت «پەیوەندیكردن»، كاتێك فەرمانبەرێك لە كارەكەی نامێنێت، لەهەولێر دەنووسرێت «دەست لەكارهەڵگرتن»، لە سلێمانی دەنووسرێت «لەكار ترازاندن»، بێگومان یەك دوو شتی سەیرتریش لە دهۆك دروست دەبێت، ئەم دوو نموونەیە بەسن بۆ دەرخستنی ئەو گرفتە.

لاوازیی ئاستی زمانی كوردی لە قوتابخانە نێودەوڵەتییەكان بەڕاستی سەرەتای كارەساتی گەورە بۆ ئایندە خۆش دەكات. لەسەر ئەم پرسە وەزارەتی پەروەردە هەڵوەستەی جددی كردووە. بە ناچاری هەستاین لەسەر هەر چوار ئاستی «تێگەیشتن، قسەكردن، نووسین، خوێندنەوە»ی زمانی كوردی تاقیكردنەوەمان بۆ دانان و ڕێژەی دەرچوونیان لە تاقیكردنەوەی زمانی كوردی بە ئاستێك نزم بوو، كە جێگەی سەرسوڕمان بوو.

ئێمە سەبارەت بە ئەزموونی قوتابخانەی نێودەوڵەتی با سەیری ئەزموونی وڵاتانی نزیكی خۆمان بكەین، هەر بۆ نموونە ئەردەن یەكێكە لەو وڵاتە عەرەبییانە كە بە هاوشێوەی سووریا و عێراق پابەندی قەومییەت و شۆڤێنی نییە، دەبینین لە قوتابخانە نێودەوڵەتییەكانی ئەو وڵاتە مەرجی دەرچوونیان لە زمانی عەرەبی بە هاوشێوەی بابەتەكانی دیكە وەك «فیزیا و كیمیا و ماتماتیك» داناوە و ئەگەر قوتابییەك لە زمانی عەرەبی دەرنەچێت، بە كەوتوو حیسابە، ئەوجا با سەیری ئەو هاودژییەی وڵاتی خۆمان بكەین، كاتێك قوتابییەكی كورد لە هەندەران دەگەڕێتەوە و لێرە درێژە بە خوێندن دەدات، یان بیانییەك دێت لە هەرێم نیشتەجێ دەبێت، لەبری ئەوەی ئێمە پەیمانگایەكمان هەبێت بۆ ماوەی سێ ساڵ فێری زمانی كوردییان بكەین، ئێمە دێین قوتابیەكە بۆ ماوەی سێ ساڵ لە دەرچوونی وانەی كوردی دەبەخشین، یان بوار دەدەین، بیانییەكە خۆی فێری زمانی كوردی نەكات، بێگومان ئەمەش یەكێكە لەو هۆكارانەی بایەخ پێنەدان بە زمان و لاوازبوونی زمانی كوردی.

 سەبارەت بە مەترسی لەسەر زمانی كوردی لەناو ڕەوەندی دەرەوەی كوردستان، خۆتان دەزانن ئێمە ڕەوەندێكی گەورەمان لە هەندەران هەیە، ڕاستە ئێستا لەسەر ئاستی وەزارەتی پەروەردە بەڕێوەبەرایەتییەكمان بۆ خوێندنی زمانی كوردی بۆ ڕەوەندی كوردستانی دامەزراندووە، بۆ ئەوەی كۆرسی كوردی بە ڕەوەندی كوردی بڵێنەوە. ئەم بەڕێوەبەرایەتییە لەگەڵ ئەوەی هەتا ئێستا كارا نەبووە، بەڵام هەنگاوێكی گرنگە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان خۆی بە خاوەنی ئەو پرسە بزانێت و، هەنگاوی گرنگی بۆ هەڵبگرێت، بۆ ئەوەی خەڵكی ئێمە لە زمانی كوردی دانەبڕێت.

لە دوماهێدا دەخوازم جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە، كە داهێنان زمانی نەتەوە زاڵ و فەرز دەكات، داهێنانیش تەنیا داهێنانی تەكنەلۆژیا نییە، بەڵكو گرنگە كەلتوور و زمانی خۆت بە ڕێگەی وەرگێڕان بە جیهان بناسێنیت. ئەو ڕۆژە هەستم بە شانازییەكی گەورە كرد، كاتێك سەرۆك وەزیرانی دانیمارك گوتی: «ڕۆمانی سارا» ئەگەر بیخوێننەوە شتێكی زۆر گرنگە، وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە كوردییە بۆ زمانی دانیماركی وەك داهێنانێك و بەشداری لە زانست لە قەڵەم دەدرێت. بۆیە ئەگەر لاوەكانی ئێمە چەند لە ئایتی زیرەك بن، ئەگەر نەتوانن سۆفتوێردێك دروست بكەن، ناڵیم هاردوێر، ئەوا ناتوانین زمانی كوردی پێش بخەین و بگەینە ئاستی زمانێكی نێودەوڵەتی.