هەرێمی كوردستان بە درێژایی سێ دەیەی ڕابردوو چەندین قەیران و ناخۆشی تێپەڕاندووە و ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگرە بە هۆی گرنگی پێگەی ستراتیژی كوردستان لە ڕووی ئابووری و هەڵكەوتە جوگرافیەكەی بەردەوام لە ژێر هەڕەشە و مەترسی دوژمنان و داگیركەراندا بووە. تێبینی ئەوەش كراوە ئەو گوشارە نێوخۆیی و هەرێمیانەی كە لە دژی هەرێمی كوردستان ئەنجام دەدرێن، پیلانێكە دژ بە دەستكەوتەكان و قەوارەی هەرێمی كوردستان كە بەرهەمی خوێنی شەهیدانە. بە خۆشحاڵییەوە خوڕاگری گەلی كورد لە قوناغە هەستیارەكاندا هەمیشە مەرامی دوژمنان و داگیركەرانی لە گۆڕ ناوە. لەم ڕوانگەیەوە و لە پێناو پاراستنی دەستكەوتەكان، خانمانی بەشداربووی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان بابەتەكە شەن و كەو دەكەن.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

تەرزە حوسێن مامۆستای زانكۆیە و لە دەستپێكی ڕاپۆرتەكەدا هێما بۆ ئەوە دەكات: «قەوارەی هەرێمی كوردستان پەیوەستە بە ئاساییشی نەتەوەیی هەرێمی كوردستان و دانیشتووانەكەی، گرنگە قەوارەكە پارێزراو بێت، ئەگەر قەوارەكە پارێزراو نەبێت، ئەوەی چەند ساڵە خەباتی بۆ دەكەین لە دەست دەردەچێت و هەموو هاووڵاتییەكی دانیشتووی هەرێمی كوردستان دەبێت مافی لە هەموو ڕووێكەوە پارێزراو بێت.

هەرێمی كوردستان لە دەستووری هەمیشەیی عێراق دانی پێدانراوە، ئەو قەوارەیە بەری ڕەنج و خەبات و قوربانیدانی خەڵكی كوردستانە و موڵكی تایبەتی هیچ كەس و لایەن و ئایدۆلۆژیایەكی دیاریكراو نییە، پاراستنی ئەو قەوارە دەستوورییە دەبێت كاری لە پێشینەی هەموو لایەك بێت.

كوردستان لە هەموو كاتێك زیاتر پێویستیی بە تەبایی ناوخۆیی و گیانی برایەتی و لێك تێگەیشتن و لێبووردەیی و كاری پێكەوەیی لە چوارچێوەی پرەنسیپە دیموكراسییەكان و یاسا بەركارەكاندا هەیە. یەكڕیزی، تەبایی و پێكەوەیی، كلیلی سەركەوتنمانە كە دەستەبەری مافە دەستورییەكانی هەرێمی كوردستان دەكات، دەسكەوتەكان و سیستمی فیدراڵی و قەوارە سیاسییەكەی دەپارێزێت، ئەركی هەموو هێز و لایەنە سیاسییە كوردستانییەكانە پێكەوە، تەبا و یەكڕیز، كار بۆ ئێستا و داهاتوویەكی باشتر بۆ هەرێمی كوردستان بكەن .

جێبەجێكردنی بڕگە و ماددەكانی تایبەت بە هەرێم لە دەستووری عێراقدا لە بەرژەوەندی قەوارەی هەرێمە و قەوارەكە دەخاتەوە قاڵبێكی یاسایی، ئەمەش پشتوانی زیاتر بۆ هەرێمەكە دەستەبەر دەكات، لێرەدا دەبێت ئەوەش لەبیر نەكەین، كە حكومەتی عێراق ئێستا لە هەركات زیاتر لاوازە، دابەزینی نرخی نەوت، ئاڵۆزییەكانی ئەم دواییە و فرەیی گروپە چەكدارەكانی، دەستیان ناوەتە قوڕقوڕاگەی و پێناچێت بتوانێت بپەڕژێتە سەر ڕێككەوتن و نیەتیشی هەبێت لەگەڵ هەرێمدا ڕێكبكەوێت. ئەم هەنگاوانەی ئێستاشی لەگەڵ هەرێمدا لە هەندێك شوێندا لە دەستوور لایداوە و زیاد لەوەی كە لە دەستوورەكەدا بۆی دیاری كراوە پێی ڕاكێشاوە».

ئەو مامۆستای زانكۆیە لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «پێویستە هەموو لایەنە سیاسی و ئۆپۆزسیۆنەكانی هەرێمی كوردستان بەیەك دەنگ هەوڵ بدەن قەوارەی هەرێمی كوردستان بپارێزن و ماددە دەستوورییەكانی تایبەت بە گەلی كوردستان جێبەجێ بكەن، ئەمەی ئێستا ڕوودەدات پلانی درێژخایەنی حكومەتی عێراقە كە بەرامبەر بە هەرێمی كوردستان و نەتەوەی كورد ئەنجامی دەدەن، ئەوان چاویان بەو پێشكەوتنەی كوردستان و ئاوەدانی و خۆشگوزەرانییەی كورد هەڵنایەت.

پێویستە لایەنەكان ناكۆكییە نێوخۆییەكان تێپەڕێنن و بەرنامەیەكی هاوبەش دابنێن، بە جۆرێك هیچ لایەنێك نەكەوێتە دەرەوەی پرۆسەكە. دەبێت بەرنامەیەكی نیشتمانی دابنرێت بۆ مانەوەی قەوارەی هەرێم و شكۆمەندیی خەڵكی كوردستان».

ڕاژان عەبدولڕەحمان پیرۆ وەك چاودێرێكی سیاسی باس لە گرنگی بەهێز مانەوەی قەوارەی هەرێمی كوردستان دەكات و ئاماژەش بەوە دەكات كە: «پاراستنی قەوارەی هەرێمی كوردستان لە ناوخۆی هەرێمەوە دەست پێدەكات و پێویستە لایەنە سیاسییەكانی كوردستان پرەنسیپی یەكڕیزی و یەكهەڵوێستی بەهەند وەربگرن و هەمووان لە چوارچێوەی یەكگوتاری سیاسی نەتەوەیی و نیشتمانیدا هەنگاو بنێن و، ڕووبەڕووی ئاڵنگارییەكان ببنەوە.

لە پێناو بەرگریكردن لە مافە دەستوورییەكانی گەلی كوردستان، پڕكردنەوەی بۆشایی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا زەرورەتێكی ئەخلاقی و نیشتمانییە، ئەمەش كارێكی ئاسان نییە، چونكە بێ متمانەیی سیاسی گەیشتووەتە ئاستێك كە هەر خودی ئەم بێ متمانەییە بووەتە هۆی دروستبوونی لێكترازانی سیاسی و دوركەوتنەوە لە بەرپرسیاریەتی نەتەوەیی و نیشتمانی لە لایەن هەندێك لە حزبە سیاسییەكان و كەوتونەتە سەنگەری نەیارانی كورد و سەنگەریان لە قەوارەی فیدراڵی كوردستان گرتووە.

ئەمە لە لایەك و لە لایەكی دیكەشەوە پێویستە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا هەوڵە دیپلۆماسییەكان چڕ بكرێنەوە، سیاسەت و ستراتیژیەتی دژ بە هەرێمی كوردستان كە ئەویش برسیكردنی هاونیشتمانیانی كوردستانە لە لایەن حكومەتی عێراقەوە شەرمەزار بكرێت و گوشارێكی نێودەوڵەتی لە دژی ئەم سیاسەتە دوژمنكارانەیە دروست بكرێت. هەروەها هەرێمی كوردستان لە میانەی بەردەوام بوونی بەغدا لەسەر برسیكردنی گەلی كوردستان پێویستە ئەو كارتانەی كە وەك كارتی گوشارن بە كاریان بهێنێت وەك چۆن ئەوان دەستیان بردووە بۆ كارتی نەناردنی مووچە بۆ لەناو بردنی قەوارەی هەرێم، بە هەمان شێوە هەرێمیش سڵ نەكاتەوە لە بەكارهینانی ئەو كارتانەی كە لە بەردەستیدایە دژی بەغدا بە كاریان بهێنێت.

هەموو ئەمانە و چەندین میكانیزمی دیكە هەن بۆ پاراستنی قەوارەی سیاسی هەرێمی كوردستان و پڕەنسیپی ڕووبەڕووبونەوەی وەڵامدەرەوە گرنگی خۆی هەیە، ئەویش بۆ لە گۆڕنانی مەرامی دوژمنكارانەی بەغدا لە دژی هەرێمی كوردستان و پوچەڵ كردنەوەی نەخشە و پیلانگێڕییەكانیان».

شاد ڕزگار پارێزەرە و سەرەتا ئاماژە بەوە دەكات كە مافە دەستوورییەكانی كورد لە عێراق بە ئامانج گیراوە و مەبەستیانە سزای خەڵكی كوردستان بدەن، هاوكات دەڵێت: «دەستووری عێراق كە لەساڵی ٢٠٠٥ پەسەندكراوە لە ١٤٤ ماددە پێكهاتووە، هەرچەندە ئەرك و مافەكانی گەلی كورد لە دەستووری عێراقیدا بەڕوونی ئاماژەی پێكراوە بەڵام بەداخەوە ئەو مافانەی لە بەرژەوەندی خەڵكی كوردستان پێشێلكراوە و وەكو خۆیان جێبەجێ ناكرێن، دەسەڵاتدارانی بەغدا بە عەقڵی تایفەگەری وڵات بەڕێوە دەبەن .

هەموو ئەو بەهانانەی حكومەتی عێراق بۆ هەرێمی كوردستان بێ بنەمان و نابەجێن تەنیا ئامانجیان برسیكردنی خەڵكی هەرێمی كوردستانە، بۆ ئەوەی كار بكەنە سەر هەستی هاووڵاتی كوردستان كە بەرامبەر مووچە دەستبەرداری داواكاری و مافە ڕەواكانی گەلی كوردستان ببن، بەڵام هاووڵاتیان لەوە هۆشیارترن كە لە مەرامی قێزەونی حكومەتی عێراقی تێنەگەن، چونكە ئەوان جگە لە برسیكردنی خەڵك و مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان مەبەستیانە كەلێنێك لە نێوان خەڵك و حكومەتی هەرێمی كردستان دروست بكەن، بۆ ئەوەی بە مەرامی خۆیان بگەن، ئەویش نەهێشتنی قەوارەی هەرێمی كوردستانە، ئەو قەوارەیەی كە بە خوێنی هەزاران شەهید دروست بووە».

گوتیشی: «مێژوومان پڕیەتی لەو هەوڵە شكستخواردووانەی لە لایەن ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق دەرهەق بە گەلی كورد كراوە لە كیمیاباران و ئەنفال و سووتاندنی گوندەكانی كوردستان و كوشتن و گرتن و ئازاردانی تاكەكانی ئەم هەرێمە، ئەم بابەتی نەناردنی مووچەش هیچی لە ستراتیژیەتی پێشوویان كەمتر نییە، بەڵكو تەنیا شێواز و فۆڕمی زوڵم و ستەمیان لە توندوتیژی جەستەیی گۆڕیوە بۆ توندوتیژی دەروونی و ئابووری و برسیكردن .

ئەوان بە بەهانەی خراپی دۆخی ئابووری دەیانەوێت خەڵك ئینتیمای بۆ نیشتمان و خاك لاواز بێت و دەستبەرداری ئەم هەرێمە پڕ لە پڕۆژەی جۆراوجۆری سەردەمییانە و ئەو ئاوەدانییە بن كە ئەوان نیانە و چاوییان پێی هەڵنایە، لە بەرامبەریشدا سزای خەڵكی هەرێمی كوردستان دەدەن. تاكە چارەسەریش بۆ ئەم بابەتە یەك دەنگی و یەك هەڵوێستی و یەكگرتوویی هەموو لایەنەكانە بۆ بڕیاردانێكی دروست كە چیتر حكومەتی عێراق نەتوانێت سزای سیاسی لەو شێوەیە بەسەر هەرێمی كوردستاندا بسەپێنێت».

پەیمان تەها ئەندامی پێشووی سكرتاریەتی یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان، سەبارەت بە هەمان پرس ڕای وایە: «پاراستنی قەوارەی هەرێمی كوردستان لەم قۆناغەدا گرنگییەكی زۆری هەیە، بەتایبەتی لە دوای ڕووداوە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەكانی ساڵانی ڕابردوو، هەموومان دەزانین كە هەرێمی كوردستان بەرهەمی خوێنی شەهیدان و ئەنفالكراوان و قوربانیدان و بەرخودانی گەلی كوردستانە و هەرگیز نابێت سازش لەسەر مافە دەستورییەكانی هەرێمی كوردستان بكرێت.

بۆ پاراستنی ئەم هەرێمەش پێویستە یەك دەست و یەك هەڵوێست چەندین میكانیزم جێبەجێ بكرێت، لەوانە:

1- یەكگرتوویی نێوان حزبە سیاسییەكانی كوردستان.

- پێكهێنانی هاوپەیمانییەكی بەهێز و یەكگرتوو لە نێوان حزبە سەرەكییەكانی كوردستان .

- خۆلادان لە ناكۆكی ناوخۆیی و تێكەڵكردن و ڕاوێژكردن بە كەسانی پسپۆڕ لە پڕۆسەی بڕیاردان.

2- بەهێزكردنی سیستەمی ئەمنی و سەربازی

- پشتبەستن بە بەیەك هێزی پێشمەرگە و نوێكردنەوەی ڕێكخراوی سەربازی.

- پەیوەندی ئەمنی و هاوكاری لەگەڵ هاوپەیمانانی نێودەوڵەتی.

- بەرەوپێشبردنی توانای بەرگریی خۆیی بە تایبەتی لە سنوورە ئەستەمەكان.

3- پتەوكردنی بنەما دیموكراسییەكان.

- پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی.

- ڕێگەدان بە ڕۆڵی كۆمەڵە مەدنییەكان و میدیای سەربەخۆ.

- دڵنیابوون لە یەكسانی و دادپەروەری لە دەسەڵاتدا.

4- پەیوەندییە نێودەوڵەتییە بەهێزەكان

- كاریگەری ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان (وەك نەتەوە یەكگرتووەكان، یەكێتیی ئەوروپا) بۆ ناساندنی مافەكانی كوردستان.

- پەیوەندی ئابووری و سەربازی لەگەڵ وڵاتانی هاوپەیمان (وەك ویلایەتە یەكگرتووەكان، بەریتانیا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا).

- بەكارهێنانی دیپلۆماسی بۆ پاراستنی سەربەخۆیی و دیموكراسی.

5- پێشخستنی ئابووری و خزمەتگوزاری.

- دابینكردنی خزمەتگوزارییە سەرەتایییەكان (تەندروستی، پەروەردە، كار).

- پشتبەستن بە داھاتی نەوتی و كشتوكاڵ بە شێوەیەكی زیرەك.

- ڕێگەدان بە ئەنجومەنە خێڵی و كۆمەڵایەتییەكان بۆ پشتگیری لە یەكگرتوویی لە ناوچەكەدا.

6- ڕێزگرتن لە كەلەپوور و نەتەوایەتی كوردی

- بەهێزكردنی زمان و كلتووری كوردی لە ناو خەڵكدا.

- پەیوەندی لەگەڵ كوردەكانی پارچەكانی دیكە (ڕۆژئاوا، باكوور، ڕۆژهەڵات) بەهێز بكرێت.

7- ئامادەبوون بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كردە نەخوازراوەكان.

- پلاندانان بۆ سیناریۆ جیاوازەكان (وەك هێرشی دەسەڵاتی ناوەندی یان تێكەڵاوی نێودەوڵەتی).

- دروستكردنی پلانی پشتیوانی خەڵك بۆ كاتی قەیران.

لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا پاراستنی هەرێمی كوردستان پێویستی بە یەكگرتوویی ناوخۆیی، پەیوەندی نێودەوڵەتی، و پتەوكردنی سیستەمە ئەمنی و ئابوورییەكانی هەیە. تەنیا بە یەكگرتوویی و پلانێكی دروست دەتوانین هەرێمەكەمان بپارێزین».