خەریكە ئاگركەوتنەوەی دارستانەكانی نێوخۆ و جیهان دەبێتە هەواڵی ڕۆژانەی سەرچاوەكانی هەواڵی نێوخۆیی و نێودەوڵەتیی لەبەر زۆر هۆی وەك دەستی تێكدەر و گوێنەدان بە ڕێنماییەكان و گۆڕانی كەشوهەوا و قەتیسبوونی گەرمی و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی زەوی و هۆكارە سرووشتییەكانی دیكە.

ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان یەكێكە لە مەترسیدارترین ئەو كارەساتانەی لە سرووشتدا ڕوو دەدەن، ئەوەش بەهۆی ئەو وێرانكارییەی لەدوای ئاگركەوتنەكەوە بەجێ دەمێنن، وەك زیان گەیاندن بە مرۆڤ و كێڵگە و ماڵ و خانووبەرە و ڕووەك و گیانلەبەران و درەختەكان و، دەرهاویشتە گازییەكانی وەك كاربۆن مۆنۆئۆكساید و پیسبوونی هەوا و لەدەستدانی ئەو ژینگە سرووشتییانەی كە تەمەنیان هەزاران ساڵە و لە چاوترووكانێكیشدا گشتیان لەناو دەچن.

ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان چییە؟

ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان ئەو ئاگركەوتنەوە گەورانەن كە كۆنڕۆڵكردنیان لەدەست دەردەچێت و، لە ڕێگەی خۆیان و دەوروبەریاندا ڕووبەرێكی یەكجار فراوان لەنێو دەبەن و، گیای وشك و بای توندیش هاوكار دەبن لە فراوانبوون و تەشەنەسەندن و بڵاوبوونەوەیاندا.

هۆیەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان:

هۆیەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان دوو جۆرن:

یەكەم: هۆیە مرۆییەكان: مرۆڤ خۆی هۆكارێكی سەرەكییە لە هۆیەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان لەسەر ئاستی جیهاندا، بۆیە بووەتە بەڵگەنەویست لای شارەزایانی ئەم بوارە، كە 90%ی هۆیەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان بەهۆی كاری مرۆڤەوەیە، بەم شێوانەی لای خوارەوە:

1- سووتاندنی زبڵ و خاشاك:

زبڵ و خاشاك شوێنی تایبەت بە خۆی هەیە، كە شارەوانییەكان بەرپرسن لە چۆنیەتی مامەڵەكردنیان چ بە جیاكردنەوە، یان بە لەژێرخاكنان، یانیش بە سووتاندنیان بێت، بەڵام فڕێدانی نایاسایی زبڵ و خاشاك لە هەندێك شوێنی نزیك لە دارستانەكان و سووتاندنیان لەلایەن هەندێك كەسی نابەرپرس و، بێ گوێدانە ئاسەوارە ترسناكەكانی، دەبێتە هۆی ئاگركەوتنەوەیەك كە لە كۆنتڕۆڵ دەردەچێت و، تەشەنە دەكات بۆ كێڵگە و دارستانەكان.

2- ئاگری چادر و كەمپەكان:

ڕاستە كەمپكردن و چادرهەڵدان خۆشییەكی تایبەتی هەیە بۆ ئەوانەی حەز بەو كارە دەكەن، بەڵام دەبێت ئەو كەسانە لەو ڕاستییەش بگەن، كە ئەو ئاگرە چاودێری نەكراو و نەكوژاوەیەی لەدوای خۆیان بەجێی دەهێڵن، ئەنجامی زۆر مەترسیداری لێ دەكەوێتەوە.

3- پریشكی بزوێنەرەكان:

لەوانەیە بزوێنەری ئامێر و ئۆتۆمۆبێلەكان پریشكیان لێ بكەوێتەوە و ببێتە هۆی ئاگركەوتنەوە، هەروەها ڕووداوەكانی هاتوچۆش هەندیك جار ئاگركەوتنەوەیان لێ دەكەوێتەوە و دەبنە هۆی سووتاندنی دارستەكان.

4- جگارەكێشان:

جگارەكێشان هۆیەكی دیكەی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكانە، كاتێك زۆرێك لەوانەی جگەرە دەكێشن، دوابەشی جگەرەكانیان بێ كوژانەوە، فڕێ دەدەنە سەر زەوی، بەمەش ئاگرێكی گەورە لەدوای خۆیان بەجێدەهێڵن و، زیانێكی زۆریش بە مرۆڤ و ژینگەو زیندەوەران دەگەیەنن.

5- یارییە ئاگرینەكان:

یارییە ئاگرینەكان بەتایبەت ئەوانەی لەدەستی هەرزەكار و منداڵاندان، هۆیەكی دیكەی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكانە، بەتایبەت ئەو كاتانەی لەنزیك، یان لەنێو دارستانەكاندا بەكار دەهێنرێن.

6- فڕێدانی شووشە و دەبەی پلاستیك:

ئەو شووشە و دەبەی پلاستیكانەی كە فڕێ دەدرێن لەنێو وشكەڵان و دارستانەكاندا زۆر جار دەبنە هۆی ئاگركەوتنەوە، بەهۆی ئەوەی كاتێك تیشكی خۆر دەكەوێتە سەریان، تیشكەكان لە خاڵێك و گۆشەیەكی تیژدا چڕ دەبنەوە و ئاگر لە پوش و كاغەزی دەوروبەر بەر دەدەن و، دواتریش تەواوی دارستانەكان دەگرێتەوە.

7- ئاگركەوتنەوەی بەئەنقەست:

ئەمەش چەند جۆرێكیان هەیە وەك:

أ- ئاگرێك كە كەسێك، یان كەسانێك لە ماڵ و موڵك و كێڵگە و دارستان و هەر شتێكی دیكەدا دەیكەنەوە، بە مەبەستی زیان گەیاندن بە خاوەنەكانیان.

ب- جۆرێكی ئاگركەوتنەوەی بەئەنقەستیش هەیە كە بكەرەكانیان مەبەستیان دەستخستنی قەرەبووكردنەوەیە لە حكومەت.

ج- بەئەنقەست سووتاندنی بەشێكی دارستانەكان لەلایەن كەسانێكەوە بۆ دابینكردنی خەڵووز و ڕەژوو لە ڕێگەی سوودوەرگرتن لە درەختە سووتاوەكان.

د- بەئەنقەست سووتاندنی بەشێكی دارستانەكان لەلایەن كەسانێكەوە بە مەبەستی تەرخانكردنی شوێنی دارستانەكان بۆ پڕۆژەی بازرگانی.

دووەم: هۆیە سرووشتییەكان: سرووشت وەك خۆی بەرپرسە لە ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان بە ڕێژەیەكی كەمتر و بەم هۆیانەی لای خوارەوە:

1- هەورە برووسكە: بەتایبەت ئەو جۆرەی كە پێی دەڵێن «گەرمە برووسك» كە بۆ ماوەیەكی درێژتر خاڵی دەبێتەوە و پریشكی گەرم دروست دەكات و دەبێتە هۆی ئاگركەوتنەوە، كاتێك بەر دارستانێك دەكەوێت.

2- گڕكان: ئەو تۆپەڵە گڕانەیە كە لەكاتی تەقینەوەی گڕكانەكاندا لە ناخی زەوییەوە دێنە دەرەوە و دەبنە هۆی ئاگركەوتنەوەی بەشێك لە دارستانەكان.

3- وشكەساڵی: ئەمەش هۆكارێكی یاریدەدەرە بۆ ئاگركەوتنەوە لە بەشێك لە دارستانەكاندا، بەهۆی ئەوەی لە وشكەساڵیدا زۆرێك لە ڕووەك و درەختەكان وشك دەبن و ئاسانتر دەسووتێن و یارمەتی سووتاندنیش دەدەن.

4- ڕەفتاری هەندێك لە باڵندەكانی هەڵۆ ئاسا: كە لە پێناوی ڕاوكردنی گیانلەبەرەكانی نێو دارستانەكەدا، بە دەنووكیان پارچەی دارە سووتاوەكان دەگوازنەوە بۆ ئەوەی ڕووبەری ئاگرەكە فراوانتر بێت، بەمەش نێچیرەكانیان ناچار بە دەرپەڕین بكەن بۆ ئاسان ڕاوكردنیان.

ئاسەوارە وێرانكارەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان

1- گیانلەدەستدانی مرۆڤ بەتایبەتی پیاوانی ئاگركوژێنەوە و بەرگریی شارستانی.

2- سووتانی خانووبەرە و موڵك و ماڵی هاونیشتمانیان.

3- لەناوچوونی ئاژەڵی كێوی و هەمەچەشنی زیندەوەران.

4- لەناوچوونی دارستان و ڕووبەر و ڕووپۆشی سەوزایی.

5- داخوڕان و ڕووتاندنەوەی خاك بە هۆی ئاوی توند وەشێنراوی ئاگركوژێنەكانەوە.

6- پیسبوونی هەوا و كێشەی تەنگەنەفەسی و هەڵمژینی دووكەڵ.

7- لەدەستدانی سەرچاوەی بژێویی كشتیار و خاوەن كێڵگەكان.

8- زیانی ئابووری بەهۆی داواكردنی قەرەبوو لە حكومەت.

9- داخستنی پارێزراوە سرووشتی و شوێنە گەشتییارییەكان بۆ ماوەیەكی زۆر.

10- تێكچوونی باری دەروونی بەهۆی دیمەنی ڕەشـــهەڵگەڕاوی دارستــانەكانەوە.

رێگەچارەكان بۆ ڕێگرتن لە ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان

1- پابەندبوون بە یاسا و ڕێنماییەكانی ژینگە و بەرگریی شارستانی تایبەت بە ڕێگری لە ئاگركەوتنەوە.

2- ئاگاداربوون لە بارودۆخی كەشوهەوا و دووركەوتنەوە لە ئاگركردنەوە لە كاتی هەڵكردنی (با)دا.

3- وازهێنان لە جگارەكێشان لە شوێنی قەدەغەكراودا.

4- ئاگاداربوون لە ڕەفتار و یاری و گەمەی منداڵان لەكاتی گەشتوگوزاردا.

5- هەڵسەنگاندنی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان و دۆزینەوەی تاوانبارانی سەرەكیی ئاگركەوتنەوەكە.

6- بەشداریپێكردنی كۆمەڵگەی نێوخۆیی لە پاراستنی دارستانی ناوچەكانیاندا.

7- هاوكاریی نێودەوڵەتی بە تەكنۆلۆژیای نوێ بۆ ڕێگرتن و كۆنتڕۆڵكردنی ئاگرە سنووربڕەكان.

8- بەردەوامبوون لەسەر هۆشیاركردنەوەی هاونیشتمانیان بە زیانەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان.