بڕینی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێمی كوردستان و نەناردنی شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان لەلایەن وەزارەتی دارایی فیدڕاڵییەوە، بە یەكێك لە ڕەفتارە نادەستووری و نایاساییەكانی حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ دادەنرێت، ئەم هەنگاوە پڕۆژەیەكی سیاسییە بۆ تێكشكاندن و لاوازكردنی قەوارەی هەرێمی كوردستان و گەڕانەوەی عێراقە بۆ مەركەزییەت، لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ دكتۆر ماجید شنگالی، پەرلەمانتاری پارتی دیموكراتی كوردستان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ساز دا.

 

 

* هەرێمی كوردستان بەپێی ماددەی 117 هەرێمێكی دەستوورییە و كیانێكی سیاسییە و حكومەت و پەرلەمانی خۆی هەیە، هەروەكو چۆن هاووڵاتیان و فەرمانبەرانی لەگەڵ هاووڵاتیان و فەرمانبەرانی عێراق دەبێت یەكسان بن، كەچی هەر حكومەتێك هاتبێتە سەر دەسەڵات، كێشەی بۆ هەرێمی كوردستان دروست كردووە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە هۆكاری ئەم گرژی و دژایەتییانەی بەغدا بەرانبەر هەرێمی كوردستان چییە؟

- لە ساڵی 2016 بە دیاریكراوی سەرجەم حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی بەغدا ڕوویان لە جۆرێك لە شمولییەت و ناوەندگیری كردووە، وەكو ئەوەی بیانەوێت جارێكی دی بگەڕێنەوە بۆ مەركەزییەت و قەوارەی دەستووریی هەرێمی كوردستان هەڵبوەشێننەوە. لەبەر ئەم هۆكارەیە ئەوان چەمكی ڕاستەقینەی فیدڕاڵی و دەوڵەتی یەكگرتووی ئیتحادییان ناوێت و تەنانەت لە بیری خۆشیان دەبەنەوە. ئەم واقیعە تاڵەی عێراق لە سەردەمی حكومەتی دووەمی مالیكییشدا لەسەر هەمان هەوڵ هەبوون، ئەم سیاسەت و ویست و مەرامەش بۆ دوو هۆكاری «ئەجێندای دەرەكی و ئەجێندای نێوخۆیی» دەگەڕێتەوە، بەتایبەتی كە زۆر حزبی سیاسی و كەسایەتیی ناسراو و سیاسەتمەدار هەن كە بە شێوەیەك لە شێوەكان بەستراونەتەوە بەو وڵاتە دەرەكییانەی دراوسێی عێراقەوە، كە خێر و خۆشییان بۆ هەرێمی كوردستان ناوێت، بەتایبەتی لەم قۆناغەدا كە هەرێمی كوردستان ڕێككەوتن دەكات، كە پەیوەندی بە پرۆژەكانی غازەوە هەیە. ئەوان دەترسن كە هەرێم غازەكەی بفرۆشێت، یان بەغدا سوود لە غازی هەرێمی كوردستان وەربگرێت، بۆیە فشارێك لەسەر حكومەتی ئیتیحادی هەیە بۆ ئەوەی فشار لەسەر هەرێمی كوردستان دروست بكات، بە تەئكیدیش ئەجێندەیەكی ناوخۆیی هەیە كە لەلایەن پارتە سیاسییەكانی بەغداوە نوێنەرایەتی دەكرێت، بەداخیشەوە هاوبەشیان لەناو پارتەكانی هەرێمی كوردستانیشدا هەیە و پێكەوە كار بۆ لاوازكردنی هەرێمی كوردستان دەكەن. بەشێوەیەكی گشتی بڕینی مووچە و هەموو ئەو كێشە و فشارانەی لەسەر هەرێم هەیە، بۆ ئەوەیە كێشەی سەرەكی و مافەكانمان لەگەڵ بەغدا لەبیر بكەین و تەركیز تەنیا لەسەر بابەتی مووچە بكەینەوە، ئەم فشارانەش لە هەندێك بارودۆخی تایبەتدا زیاد دەكات. هەر كاتێك لە وادەی هەڵبژاردنەكان نزیك دەبینەوە، فشارەكان لەسەر هەرێم بەتایبەتی لەسەر پارتی دیموكراتی كوردستان لە بابەتی مووچەدا زیاتر دەبێت، چونكە بابەتی مووچە هەستیارە و پەیوەندی بە ژیان و گوزەرانی ڕۆژانەی خەڵكەوە هەیە و لە ڕیزی پێشەوەی سیاسەت و بەرنامەكانی پارتی دادەنرێت.

* كەواتە بڕینی مووچە و بوودجە و تەواوی شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان لەم چوارچێوەی ئەجێندای دەرەكی و نێوخۆییەدا دێت، باشە بۆ دادگای فیدڕاڵی كە پێشتر بڕیاری لەم بارەیەوە دەركردووە، هەڵوێستێكی وای نەبوو؟

- پرسیارەكەت دوو بڕگە لەخۆ دەگرێت، سەرەتا بڕینی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم 100% نادەستووری و نایاساییە، واتە بڕینی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لە دەرەوەی چوارچێوە دەستووری و یاساكانە، ئەمەش یەكەمین جار نییە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم دەبڕدرێت، لە ساڵانی «2019، 2020،2021 2022، 2023 و 2024» و ئێستاش لە 2025 ڕووی داوە. سەبارەت بە دادگای فیدڕاڵییش كە لە خراپترین حاڵەتی خۆیدایە، ئەو دادگایە خۆی بڕیاری دا بەوەی «ئەگەر ناكۆكییەك لە نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵیدا هەبێت، پێویستە ئەم ناكۆكییە لە چوارچێوەی دەستوور و یاساییەكاندا چارەسەر بكرێت، دوور بێت لە بڕینی مووچەی فەرمانبەران»، دەستووریش جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە هەموو عێراقییەكان لە ماف و ئەركەكاندا یەكسانن، كەواتە فەرمانبەرانی بەغدا و فەرمانبەرانی زاخۆ، یان چەمچەماڵ، یان مووسڵ یەكسانن، بۆیە دەبێت لە مووچەكانیشدا یەكسان بن، «گرێبەست شەریعەتی نێوان لایەنەكانە» و پێویستە مووچەی فەرمانبەران بدرێت. بەداخەوە لەگەڵ ئەوەی بڕیاری دوایی دادگای فیدڕاڵییش هەبوو، بەڵام بە هۆی دەستتێوەردانی هەندێك لایەنی سیاسیی هەرێمی كوردستان لەگەڵ ئەم لایەنە سیاسییانەی عێراق كە دژی قەوارەی هەرێمن، لەگەڵ ئەوانەشی بەردەوام لە دادگای فیدڕاڵی سكاڵایان لەسەر هەرێم و ئەو بابەتانە هەیە كە پەیوەندی بە مووچەوە هەیە، هەموو ئەمانە لە كۆتا جاردا كێشەی بۆ هەرێم و مووچەی فەرمانبەرانیش دروست كرد.

* بەڵام وەزارەتی دارایی فیدڕاڵی پەنای بردووەتە بەر خەرجی كردەییەكان (النفقات الفعلیة)، پابەندی دەستوور و یاسا و بڕیارەكانی دادگای فیدڕاڵییش نەبووە، ئایا ئەم خەرجییە كردەییە تاچەند بنەمایەكی یاسایی و ژمێریاریی هەیە؟

- لە ڕووی یاساییەوە یاسایەكی بوودجە هەیە، هەموو مووچەی فەرمانبەرانی بەغدا و پارێزگاكان دەدرێت بەپێی ڕەچاوكردنی ئەوەی پێی دەگوترێت خەرجییە كردەییەكان (النفقات الفعلیة)، لە كاتێكدا خەرجی كردەییەكانی 2025 دیار و ڕوون نییە چەندە، ئەوان پەنایان بۆ ئەم ڕەفتارە چەوتە بردووە، حكومەتی بەغدا ناتوانێت مووچەی بەغدا و پارێزگاكانی دیكە تەنانەت بۆ چەند ڕۆژێك دوابخات، نەك بۆ چەند مانگێك ڕاوەستێت.

* سەرەتای قسەكانت باسی ئەوەت كرد حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق دەیانەوت تەركیزمان لەسەر بابەتە سەرەكی و هەستیارەكان نەبێت، بۆیە بەردەوام كێشەی نوێمان بۆ دروست دەكەن، ئایا مەبەستت كێشەی خاك و بەتایبەت كەركووكە؟

- ئەمڕۆ لە بەغدا گەڕانەوەیەك هەیە بۆ عەقڵییەتی شموولی و مەركەزی و دروستكردنی كێشە لەگەڵ هەرێم، بۆ لەبیركردنەوەی كێشەی گەورەتر و گرنگتر، ڕاستە بژێویی هاووڵاتیان و مووچە زۆر گرنگە، بەڵام ئەگەر پێداگریی توندمان لەسەر چارەسەركردنی كێشەی سەرەكیی خاك و جێبەجێكردنی ماددەی 140ی دەستوور و ئەنجامدانی ڕاپرسی لەو ناوچانە بكردایە، كە ماددەیەكی دەستوورییە لە ساڵی 2005ـەوە تاكو ئێستا جێبەجێ نەكراوە، ئەو كات دەستیان بۆ مووچەكانمان نەدەبرد. ئەمڕۆ بۆ ئێمە مووچە بابەتی هەرە گرنگە، چونكە پەیوەندی بە بژێویی هاووڵاتیانی كوردستانەوە هەیە، بەڵام پێویستە داوای جێبەجێكردنی ماددەی 140ی دەستووری بكەین، ئەمە تەنیا بۆ گەڕانەوەی ماف بۆ خاوەنەكەی نییە، بەڵكو بۆ ئەوەشە عێراق بگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتێكی یەكگرتووی فیدڕاڵی.

* دەوڵەتێكی یەكگرتووی فیدڕاڵی، ئایا ئەم دەوڵەتە چۆن دروست دەبێت لە كاتێكدا ئەوان عەقڵییەتیان لای دەوڵەتێكی شموولی و مەركەزییە؟

- لە بەغدا ویستی مەركەزییەت بە ڕاددەیەك زیادی كردووە، لە وتارەكانیشیاندا دەردەكەوێت، ئەوان دەیانەوێت بچن بۆ سیستمی سەرۆكایەتی و هەڵوەشاندنەوەی سیستمی پەرلەمانی، بۆیە ڕێگەیان نەداوە ئەنجومەنی یەكێتی (مجلس الاتحاد) پێك بهێنرێت و تەنانەت یاساشیان بۆ دەرنەكردووە و بەدەردی دەرنەكردنی یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵییان بردووە، ئەوان یاسایەكی نەوت وغازیان دەوێت كە لەسەر بنەمای سیستمێكی ناوەندگەرایی بنیاد نرابێت، نەوەك سیستمێكی فیدڕاڵیی یەكگرتوو.

* ئایا هیچ ئومێدێك ماوە عێراق بەرەو ئەو مەركەزییەتە نەچێت، كە تێیدا كورد لەو مەركەزییەتەوە جینۆساید كرا؟ ئایا چی بكرێت بۆ ئەوەی كێشەی مووچە و سەرجەم كێشەكانی دیكە بەپێی دەستوور چارەسەر بكرێت؟

- كاتێك بەردەوام ڕێككەوتنی قۆناغی و كاتی دەكرێت، كە لە ڕووی سیاسییەوە لە بەرژەوەندیی ئەو حكومەتەدایە كە لە كاتی ڕێككەوتنەكەدا لەدەسەڵاتدایە، بۆیە پێویستە ڕێككەوتنێكی ستراتیژیی درێژخایەن بەدەست بهێنین و ئەم ڕێككەوتنە لەژێر چاودێریی نەتەوە یەكگرتووەكان و بە ئاگاداریی باڵیۆزخانەكانی وڵاتانی بیانی بێت لە بەغدا، بوونی لایەنی سێیەم بۆ چاودێریی جێبەجێكردنی ڕێككەوتنەكان زۆر گرنگە.

لەگەڵ هەموو ئەم ڕەشبینی و نائومێدییانە بە بەغدا، هەوڵەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان تا ئەم ساتە بە جۆرێك ئەرێنییە لەگەڵ حكومەتەكەی سوودانی، لە ماوەكانی داهاتوو بە هاتنی شاندەكان لە بەغدا و ڕۆیشتنی شاندەكانی ئێمە پەیوەندییەكان چڕوپڕ دەبنەوە، ئەمەش دوای پەیوەندییەكەی ڕێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت و محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیران دێت، هەروەها لە دواكۆبوونەوەی دوایی سێ سەرۆكایەتییەكەش بە ڕاشكاوی نامەكەی سەرۆك وەزیران باس كرا و هەمووان دەیانەوت چارەسەرێك بدۆزنەوە كە لە چوارچێوەی دەستووری و یاساییەكاندا بگونجێت.