ئایینی پیرۆزی ئیسلام دوورە لە توندوتیژییەوە و میللەتی كوردی موسڵمانیش زۆر بە جوانی و ڕەسەنی ئەم ئایینەی كردووەتە بنەمایەك بۆ پێكەوەژیان و لێبووردەیی و خێر و خۆشی بۆ بەشەرییەت، كەچی گرووپە ئیسلامییە سیاسییەكان دەیانەوێت ئەم ئایین و مێژووە ڕەسەنەی كورد ناشیرین بكەن. لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ مامۆستا ڕەجەب محەمەد ساڵح، شارەزا و پسپۆڕ لە شەریعەتی ئیسلام و وتارخوێن و پێشنوێژ لە مزگەوتی كۆخی لە سەنتەری شارۆچكەی قەسرۆك ئەنجام دا.

 

* لەگەڵ پەیدابوونی گرووپ و لایەنی ئیسلامی سیاسی، دەبینین بۆ بەرژەوەندیی خۆیان ئایینی پیرۆزی ئیسلامیان بۆ سیاسەت و عیبادەت دابەش كردووە، ئایا ئەم دابەشكردنەی ئیسلام بۆ ئیسلامی سیاسی و عیبادات، تاچەند خزمەتی بە ئیسلام كردووە؟

- لە دوای ڕووخانی خەلافەتی ئیسلامی لە ئیستەنبووڵ، ئیخوان موسلیمین لە میسر دامەزرا، پاشان بەتایبەتی لە دوای ئەوەی ئەو حزب و لایەنە عەلمانییانەی لە وڵاتانی عەرەبی هەبوون، نەیانتوانی سەركەوتن بەدەست بهێنن، ئیدی چەندین بیر و هزری ئیسلامی لە چوارچێوەی چەندین كۆمەڵ و گرووپ و لایەندا خۆی دیتەوە، ئەو گرووپ و لایەنە ئیسلامییە سیاسییانەی مەبەستیان زیاتر بۆ گەیشتن بە دەسەڵات و بەرژەوەندیی خۆیان بوو و كار و ڕێكخستنەكانیان لەژێر پەردەی ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا بۆ ئەوە بوو، تا كەس و خەڵكە سادە و نەخوێندەوار و هەژارەكان لەو ڕێگەیەوە بێننە ڕیزی گرووپ و لایەنەكانی خۆیان، لەو كاتەوە ئەوە دابەشكردنێكی زەقی ئایینی ئیسلام بۆ بەندایەتیی خوا و سیاسەت دروست بوو. هەرچەندە لە قورئانی پیرۆز و فەرموودەكانی پێغەمبەر (د.خ) دیار و ئاشكرایە كە هاتنی پەیامی ئیسلام بۆ خوداپەرستییە بە پلەی سەرەكی و لە پاشان بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتییە لەگەڵ یەكتر، بۆ ئاسوودەیی و خۆشگوزەرانی و پێكەوەژیانێكی ئاشتییانە و لێبوردەییە، چونكە كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بە جۆرێكە، كە لە چەندین نەتەوە و هۆز و تیرە پێك هاتوون، بۆ ئەوەی پێكەوە بژین، بەڵام ئەو لایەن و گرووپە ئیسلامییانە بە هۆی بیر و تێڕوانینی جۆراوجۆر لە ئایینەكەوە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات و ئامانجەكانی تایبەت بەخۆیان، زیاتر بوونە هۆكاری نانەوەی ململانێ و دووبەرەكی لە ناو كۆمەڵگەكاندا، لەم دەرئەنجامە دەگەینە ئەوە كە دابەشكردنی ئایینی ئیسلام بۆ عیبادات و سیاسەت، نەك كارێكی باش نییە، بەڵكو هۆكارێكیشە بۆ تێكدانی كۆمەڵگە و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، لە لایەكی دیكەوە هەر حزب و لایەنێك، هەر ناو و بیر و پڕۆگرامێكی هەبێت، لە لایەن هەر كەس و خەڵكانێك بێت و لە ئایینی جیاوازیش بن، ئەگەر دادپەروەری و یەكسانی لە ناو كۆمەڵگەدا دروست بكەن، ئەوە گونجاو و كارێكی باش و سەركەوتووە، بەڵام لایەن و حزبی ئیسلامی كە لە دنیادا هەن بە هەرێمی كوردستانیشەوە، خۆیان لە چوارچێوەی چەند حزبێكدا دەرخستووە و ناساندووە، هەر هەمووشیان ئیدیعای ئەوە دەكەن لەژێر بنەماكانی ئایینی ئیسلام دامەزراون، كەچی دەبینین ئامانجی هەر هەموویان بۆ خۆیان و بەرژەوەندییەكانیانە، بەتایبەتی لە گەیشتن بە دەسەڵات و كورسیدا، هەر بۆیە لێرەدا پێویستە لێیان بپرسین: ئەگەر ئێوە (حزبە ئیسلامییەكان) مەبەست و ئامانجی سەرەكیتان تەنیا بۆ بەرژەوەندیی ئایینی پیرۆزی ئیسلامە، خۆ بنەماكانی ئیسلام جێگیرن، بۆچی نابنە یەك حزبی ئیسلامی؟ بێگومان وەڵامی ئەوە بۆ هەموومان ئاشكرایە. نەخێر لەژێر بیر و باوەڕێكی دەرەكیدا بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان و گەیشتن بە دەسەڵات دامەزراون، ئەمەش زیانێكی زۆری بە كۆمەڵگە و خەڵكی ئێمە گەیاندووە.

* لەگەڵ دەركەوتنیدا‌‌ فیكری ئیسلامی سیاسی بایەخ بە پرسی خاك و نەتەوە نادات، پیرۆزییەكانی نەتەوە بێ بەها دەكەن، ئایا پیرۆزیی خاك و سڕینەوەی ئینتیما و پیرۆزییەكانی نیشتمانی چ كارەساتێكی لێ دەكەوێتەوە، یان لەلای خوای مەزن و ئایینی پیرۆزی ئیسلام خاك و نیشتمان پیرۆزە و دەبێت بەرگری و پارێزگاری لێ بكرێت‌؟

- پێویستە خاك زۆر پیرۆز بێت لای مرۆڤ، خاك نەبێت چۆن دەتوانرێت خوداپەرستی بكرێت؟ لە ئایینی ئیسلامدا پێنج شت هەیە پێویستە زۆر پارێزگارییان لێ بكرێت، كە ئەوانیش «دین، عەقڵ، نەفس، نەسل، ماڵ»ن، هەر بۆیە بەپێی قورئان و فەرموودەی پێغەمبەر هەر كەسێك لە كاتی بەرگریكردن لەو پێنج شتەدا بكوژرێت، ئەوە بە شەهید دادەنرێت، واتە پێویستە لەسەر ئێمە بەرگری لە خاك و نیشتمانی خۆمان بكەین و بەها پیرۆز و باڵاكانیشی بپارێزین، نەك وەكو ئەوەی كە ئیسلامی سیاسی لەو بارەوە بڵاوی دەكەنەوە كە مەبەستی سەرەكییان سڕینەوەی ئینتیمایە بۆ ئەو خاك و نیشتمانەی كە لەسەری دەژین. ئەو پڕۆگرام و هزرەش دەرەكییە و لە لایەن دوژمنانی گەلی كوردەوە داڕێژراوە و هەر ئەو دوژمن و لایەنانەن وایان كردووە، تا ئێستا كە سەدەی 21ـە، گەلی كورد ژێردەستە و خاوەن وڵاتی خۆی نییە، لە لایەكی دیكەوە ئیسلامی سیاسی لە ڕاگەیاندن و بانگەوازەكانیاندا دەڵێن ئەو كەسەی لە هەڵبژاردنەكاندا دەنگ بە ئێمە بدات، ئەوە بۆی بە حەج هەژمار دەكرێت، ئەمەش یەكێكە لەو هەڵخەڵەتاندن و فێڵانەی لەگەڵ خەڵك دەیكەن، چونكە ئەو بانگەوازانەیان هیچ ڕاستی و بنەمایەكی ئایینی ئیسلامی نییە و خودای گەورە كە مرۆڤەكانی دروست كردووە، لەگەڵ ئەوەش مافی پێ داون كە خاك و نیشتمانەكەیان بپارێزن و ژیان و خواپەرستی لەسەر بكەن، بەڵام ئیسلامی سیاسی نەك خۆشەویستیی خاك و نیشتمان لەبیر خەڵك دەبەنەوە، بەڵكو هۆكارن بۆ تۆوی دووبەرەكییش لە كۆمەڵگەكەماندا.

* ئێمەی كورد وەك گەلێكی موسڵمان، خاوەنی مێژوویەكی پاكی موسڵمانیەتی و كوردایەتین و چەندین زانای گەورەی ئیسلامیمان هەبووە و هەیە، هەروەها هەموو سەركردەكانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان هەر لە شێخ سەعیدی پیران تا قازی محەمەد و مەلا مستەفای بارزانی، مەلا و پیاوی ئایینی بوون، بۆچی ئیسلامی سیاسی ئەم مێژووە فەرامۆش دەكات و دەیەوێت مێژوویەكی دیكە لە كوردستان بڵاو بكاتەوە، كە ئەویش مێژووی عەرەبییە‌؟

- ئەو كار و پیلانە لە دژی میللەتی كورد لە لایەن دوژمنان و دەستی دەرەكی بە درێژای مێژووی ئیسلامی بەردەوام بووە تا ئێستاكەش، ئەگەرچی مێژووی ئیسلام هەمووی دەرخستووە كە كوردیش میللەتێكی موسڵمانە بە ئاشتی و ئارەزووی خۆی هاتووەتە سەر ئایینی ئیسلام، هەر بۆیەش كورد خاوەنی چەندین زانا و شارەزای ئایینی پیرۆزی ئیسلامە لە كۆن و لە ئێستاكەشدا و كورد شاعیرە گەورە و بەناوبانگەكانیشی لە كەسانی شارەزا و پسپۆڕی ئایینی ئیسلامن. لەلایەكی دیكەوە سەركردە ڕزگاریخوازەكانی میللەتی كورد، هەر لە شێخ سەعیدی پیران تا قازی محەمەد و مەلا مستەفای بارزانی مەلا و كەسایەتیی ئیسلامی بوون و ئەو پەڕی توانا و جورئەتیان بەخۆ داوە، نەك تەنیا بۆ بەرگری لە خاك و نیشتمانەكەمان، بەڵكو بەرگری تەواویان لە ئایینی پیرۆزی ئیسلام كردووە. نموونەیەك لەو كارە گرنگانە كە مەلا مستەفای بارزانی لە ناو شۆڕشدا كردوویەتی، ئەوەیە كە یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستانی دامەزراند، ئەوە كۆڵەگەیەكی زۆر گرنگ و بەرچاوە تا ئێستاكەش خزمەت بە ئایینی ئیسلام دەكات.

* باس لە بەرهەمهێنانی توندوتیژی و تیرۆر لە فیكر و پڕۆگرامی ئیسلامی سیاسی دەكرێت. ئایا چاندنی تۆوی توندوتیژی و ئیرهاب‌ تا چەند كۆمەڵگە بەرەو ناسەقامگیری و كاولبوون دەبات؟

- ئایینی پیرۆزی ئیسلام كە هاتووە، بۆ یەكگرتن و خۆشگوزەرانی و برایەتی مرۆڤەكان بووە، بۆ هاتنەدیی ئەوانەش دەبێت توندوتیژی نەبێت. لە هەموو كات و شوێنێكدا ئەو ئایینە پیرۆزە بە هۆی قورئان و فەرموودەكانی پێغەمبەر دەتوانرێت كاری لەسەر بكرێت. بەداخەوە كەسانێك هەن لە ناو هەموو سورەت و ئایەتەكانی قورئانی پیرۆزدا بە جۆرێك لە جۆرەكان كار دەكەن كە خاڵێك بدۆزنەوە و بۆ توندوتیژی و مەرامی خۆیان بە كاری بهێنن، ئەگەرچی هەموو مامۆستا و زانا و پسپۆڕانی ئیسلام كە بە تەواوی لە قورئان و شەریعەتی ئیسلام شارەزان، قەت ڕۆژێك لە ڕۆژان نەیانگوتووە كە ئەو ئایینە پیرۆزە توندوتیژیی تێدایە، یان لەگەڵ توندوتیژیدایە، بەڵكو پەیامی ئیسلام بۆ پێكەوەژیان و ئاسوودەیی و ئاشتی و داپەروەرییە و ئیسلام جیاوازی ناكات لە نێوان هیچ كەس و نەتەوە و هۆزێكدا، بۆ ئەوەی ململانێ لە نێوانیاندا نەبێت، بەڵكو ماف و زمان و خاك و كەلتووری هەموو نەتەوە و مللەتێكی بە هەقی خۆی زانیوە، بەڵام ئەو دەسیسە و ململانێ و توندوتیژییەی باس دەكرێت و لە لایەن هەندێ گرووپ و لایەن بە ناوی ئیسلام بەكاردێت، بۆ نموونە وەكو داعش، زۆر دوورە لە هەقیقەت و بنەماكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە.

* خاڵێكی دیكەی ترسناك لە فیكری ئیسلامی سیاسی پرسی دووبارە تەفسیركردنەوەی «فەتوا»دانە، ئیسلامی سیاسی دەڵێت هەر كەسێك دەتوانێت فەتوا بدات، ئایا ئەمە بێ ماناكردنی فەتوا و دروستكردنی ئاژاوە نییە؟

- فەتودان وەكو ماددە و بڕگەی یاسایی و دەستوورە، كە میللەتان بەتایبەتی میللەتی ئیسلامی لەسەری بڕۆن. فەتوادان كار و گرنگییەكەی زیاتر لەوەدایە كە ئیمزاكردنە لەسەر بابەت و پێشهات و ڕووداوێك لە لایەن خوای گەورە، هەر بۆیە بۆ هیچ مامۆستا و مەلا و زانا و شارەزا و كەسایەتییەكی ئایینی پیرۆزی ئیسلام نییە لە لای خۆیانەوە فەتوا بدەن، ناكرێت هیچ حزب و لایەن و كۆمەڵەیەكی ئیسلامی سیاسی لێژنەی فەتوایان هەبێت و لەلای خۆیانەوە بەپێی مەبەست و ئامانجی خۆیان فەتوا بدەن، بەڵكو فەتوادان كاری موفتییە، كە موفتی ئەو كەسەیە لە هەموو لایەن و بوار و بڕگەیەكی ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا شارەزایە و ئەو موفتییەش ئەو كات دەتوانێت فەتوا بدات، كە پرسیار لە چەندین موفتی و پسپۆڕ و زانا و شارەزای دیكە بكات، هەر بۆیە لە هەرێمی كوردستان دەكرێت فەتوادان تەنیا لەلایەن ئەو ئەنجومەنە باڵایەوە بدرێت كە لە لایەن حكومەتی كوردستانەوە دامەزراوە، كە لە چەندین موفتی و زانا و پسپۆڕ و شارەزای ئایینی پیرۆزی ئیسلام پێك هاتووە.