پرسی بڕینی مووچە و بوودجەی هەرێمی كوردستان لەلایەن بەغداوە بە یەكێك لەو پرسە هەستیار و پڕ لە مەترسی دادەنرێت، كە حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ بۆ لاوازكردنی قەوارەی هەرێمی كوردستان پەنای بۆ بردووە، ئەمەش پێچەوانەی دەستوور و یاساكانی عێراق و ڕێكەوتنەكانە، هەرچەندە لە ئێستادا لە دوای هەوڵەكانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئومێدێك هەیە شاندەكانی هەرێم و بەغدا بگەنە جۆرێك لە ڕێككەوتن و كۆتایی بە كێشەی مووچە بهێنرێت. لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان دیدارێكی لەگەڵ د.ڤیان سەبری سەرۆكی فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ساز دا.

 

 

* با سەرەتای پرسیارەكەمان لەسەر ئەو واقیعە تاڵەی حكومەتی عێراق دەست پێبكەین، كە پێچەوانەی هەموو ماددە دەستووری و یاساییەكان و عورفەكان وەزارەتی دارایی لە هەڵسوكەوتێكی چاوەڕواننەكراودا و پێش چەند ڕۆژێك بەر لە هاتنی جەژنی قوربان، مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێمی كوردستانی بڕی. ئەم ڕەفتارەی بەغدا چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟

- سەرەتا لای هەمووان ڕوون و ئاشكرایە كە بڕیاری ڕاگرتنی خەرجكردنی مووچەی هەرێمی كوردستان نادەستووری و نایاساییە، هەرچەندە لە ئێستادا لە دوای هەوڵەكانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان دانوستان و گفتوگۆكانی شاندەكانی نێوان هەرێم و بەغدا دەستی پێكردووە و ئومێدبەخش دەبێت ئینشائەڵڵا، هەر خۆی پرسی بوودجە و مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێمی كوردستان پرسێكی هەستیار و چارەنووسسازە، بەغدا بەدەر لە بنەما و ماددەكانی دەستوور و یاسا بەركارەكانی عێراق و ماددەكانی بوودجە و ڕێككەوتنەكان ڕەفتارێكی سیاسییانەی چەوتی دژ بە هاووڵاتیانی خۆی كردووە، كە هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستانن و بە دەستوور و یاسا ددانپێدانراون. ئەم بابەتە لە ساڵی 2023وە كە بوودجەی سێ ساڵە پەسەند كرا، لەكاتی جێبەجێكردنی چەندین كێشە و ئاستەنگیان بۆ پشكی هەرێمی كوردستان و مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم دروست كردووە، لەمەشدا هەندێك لایەنی سیاسی دژ بە كورد ڕۆڵی خراپیان هەبووە و چاویان بە پێشكەوتن و سەقامگیرییەكانی هەرێمی كوردستاندا هەڵنەهاتووە، بۆیە لە ڕێگەی بەرپرسانی باڵای حكومەت و هەرجارەو بە بیانوویەك گێچەڵیان بە هەرێمی كوردستان و نوێنەرایەتییەكانیان كردووە، ئەمە لە كاتێكدا حكومەتی هەرێمی كوردستان هەموو ئامادەكارییەكی نیشان داوە، بۆ جێبەجێكردنی پابەندییەكانی سەرشانی بەپێی دەستوور و یاسای بوودجە.

* كەواتە بڕیارەكەی وەزارەتی دارایی عێراقی فیدڕاڵ بڕیارێكی نایاسایی و نادەستووری بووە و تێكەڵ بە ئەجندەی دەرەكی و مەرامی سیاسیی دژ بە كورد بووە. باشە بۆچی هاوپەیمانێتی ئیدارەی دەوڵەت كە كورد بەشێكی سەرەكیی هاوپەیمانێتییەكەیە تاكو ئێستا هەڵوێستێكی ڕوون و ئاشكرای نەبووە؟

- هاوپەیمانێتی ئیدارەی دەوڵەت لەسەر بنەمای بەرنامەیەكی سیاسی و كۆمەڵێك ڕێككەوتن پێكهاتووە، واتە لەڕووی سیاسییەوە لە چوارچێوەی وەرەقەی ڕێككەوتنی سیاسی دروست بووە، ڕاستە كوردیش بەشێكی سەرەكیی ئەم ئیدارەیەیە و خاڵێكی سەرەكیشی چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەرێم و بەغدایە، هەر لە جێبەجێكردنی ماددەی 140ی دەستووری ناوچە جێناكۆكەكان و پرسەكانی بوودجە و نەوت و غاز و چەندین بابەتی دیكەی تایبەت بە ماف و شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان، بۆ لێكتێگەیشتن لەسەر ئەم بابەتانە لە سەرەتای پێكهێنانی حكومەتەكەدا كاری باش كرا، تا ئەو كاتەی دەستتێوەردان دەستی پێكرد و چەندین بڕیاری دادگای فیدڕاڵی و سیاسی و نایاسایی دژی هەرێم دران و ئاستەنگ و بەربەستەكان بۆ ئاساییبوونەوەی بارودۆخەكە زیاد بوون، هەرچۆنێك بێت تا ئێستاش بڕوا و ئومێدمان هەیە كە بە دیالۆگ و گفتوگۆ چارەسەری كێشەكان بكەین. ئێمەی فراكسیۆنی پارتی لەبەغدا و لەگەڵ نوێنەرانی دیكەی كوردە نیشتمانپەروەرەكان بەردەوام جەختمان لەسەر دیالۆگ كردووەتەوە، بۆ بەدیهێنانی مافی خەڵكی كوردستان و كۆتاییهێنان بە كارتی فشار دژی هەرێمی كوردستان.

* كورد تا چەند دەتوانێت لەڕووی دەستووری و یاساییەوە ڕەخنەی توند لە بڕیارەكەی وەزارەتی دارایی عێراقی فیدڕاڵ بگرێت و بیگەیەنێتە ناوەندە نێودەوڵەتییەكان و هاوپەیمانەكانیشی بەتایبەتی ئەمریكا؟

- بڕیارەكەی وەزارەتی دارایی عێراقی فیدراڵ بڕیارێكی نایاسایی و ناژمێریاری و تەنانەت دژی هەموو ماددە و بڕگە دەستوورییەكانیش بووە، بۆیە هەر زوو لە بەیاننامەیەك كە ئاراستەی سەرۆك وەیرانی عێراقی فیدڕاڵمان كرد، دۆخەكەمان ڕوون كردەوە، بەوەی بڕیاری بڕینی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان بڕیارێكی دوژمنكارانە و دژی قووت و بژێویی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستانە، بەداخەوە دیارە بەر لە هەڵبژاردنەكان و ئەجیندەیەكی ناوخۆیی و دەرەكی ئەم بڕیار و هەڵسوكەوت و ڕەفتارە ستەمكارانەیە دەرهەق بە هاووڵاتیانی كوردستان زیاتر دەكات. خۆی ئەم ڕەفتار و هەڵسوكەوتەی حكومەتی عێراق دژی ماددەی 37ی دەستوورە، خۆ ئەگەر باسی مافە دەستوورییە ئابوورییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بكەین، كە لە ماددەی 121ی دەستووردا دەڵێت بودجە دەبێت دادپەروەرانە و شەفاف بێت و حكومەتی هەرێمی كوردستان پشكەكەی دادپەروەرانە و شەفاف وەربگرێت، ئەمە لە كاتێكدا هەموو بنەما ئەخلاقی و یاسایی و بوودجە و دەستوور و تەنانەت بڕیارەكانی دادگاكانی خۆشیان لە بەرژەوەندیی هەرێمی كوردستان و مووچەخۆرانە، كە دەبێت فەرمانبەران و پێشمەرگە و خانەوادەی شەهیدان و خانەنشینان و زیندانیانی سیاسی و هەموو چین و توێژەكانی دیكە شایستەكانیان وەربگرن، دوور لە ململانێی سیاسی و ناكۆكییەكانەوە. تەنانەت لە بوودجەدا ماددەی ٦٠ هەیە ئەگەر كورتهێنان هەبێت لە پێدانی مووچە، دەبێت لە ڕێگەی ئەم ماددەیە بێت. سەرۆكایەتیی ئەنجومەنی وەزیران دەتوانێت پشك، یان پارە زیاد بكات بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی بوودجە. هیچ شتێك نییە كە بڵێت ئێمە وەك هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان زیاتر لە پشكی خۆمان وەرگرتووە.

* ئەی ئیدعای بابەتی تەواوبوونی پشكی هەرێمی كوردستان بە بیانووی خەرجی ڕاستەقینە (فعلي) تاچەند ئەم ئیدعا و پاساوەیان هەڵە و ناهەقییەكی گەورەیە لە بوودجەی سێ ساڵەی عێراقدا؟

- خۆی بڕیاری برسیكردنی خەڵكی كوردستان و سەپاندنی گەمارۆ و بڕینی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان بە شێوەیەك دراوە، خۆشیان نازانن چۆن پینەی بكەن، بۆیە پەنایان بۆ بابەتی بدعەی خەرجی ڕاستەقینە (فعلي) بردووە و دواتر هەر خۆیان خۆیان بە درۆ دەخەنەوە و داهێنراوەكانیان دەگۆڕن و دەیبەستنەوە بە داهاتی نەوتی و نانەوتی و تەوتین، یان سیولەی نەختینەیی نییە و هەر جارەو بە درۆ و بیانوویەكی دیكەوە، لە كاتێكدا پارە و گەنم و داهاتی ئەم وڵاتە تەخشان و پەخشانی پێ دەكەن و بۆ وڵاتانی دیكەی دەنێرن و بە بیانووی جۆراوجۆر و بێ لێپرسینەوە و بەدواداچوون، كەچی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم دەبڕن. ئێمە وەك حكومەتی هەرێمی كوردستان یەكەم شت داوای مافەكانی خۆمان دەكەین و هەموو شتێك دەكەین بۆ ئەوەی مووچە بگاتە فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان. بەڵام لە كۆتاییدا تەنانەت كاتێك لە ساڵانی ڕابردوودا بۆ چەند ساڵێك بوودجەمان بڕدرا، لە كاتی شەڕی داعشدا، نە بوودجە، نە مووچە، نە چەك، تەنانەت یەك فیشەكیش لە بەغداوە بۆ هەرێمی كوردستان نەدەهات، لەگەڵ ئەوەشدا ملیۆن و نیوێك ئاوارە ڕوویان لە هەرێمی كوردستان كرد، كە فشارێكی زۆری دروست كرد. بۆ چوار ساڵ بوودجە نەدەهات، ناچار بووین نەوت بفرۆشین. هەموو فراكسیۆنە كوردییەكان، لە سەرووی هەمووشیانەوە فراكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان، بە تەواوی لەوە تێدەگەن كە حكومەتی هەرێمی كوردستان حكومەتێكی دەستوورییە و ڕێككەوتنێك لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمدا هەیە، كە نابێت پرسی مووچە بە كێشە و ناكۆكییە سیاسییەكانەوە ببەسترێتەوە. پێشتر «دادگای باڵای فیدڕاڵی لە بڕیارێكدا جەختی لەسەر ئەوە كردووەتەوە كە پێویستە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان لە هەر ناكۆكییەكی سیاسی بەدەر بگیرێت و مانگانە لە وادەی خۆیدا بەبێ دواكەوتن و هیچ ئاستەنگێك خەرج بكرێت».

بۆیە لەم بابەتەدا سەرەتا ئەو بیانووەی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی پێ بڕدرا، یەكخستنی بوودجەی سێ ساڵە بوو كە لەڕووی زانستی و واقیعییەوە ئەسڵ و ئەساسی نییە، چونكە ڕاستە ئێمە دەنگمان بە بوودجەی سێ ساڵە داوە، بۆ ئەوەی هەموو ساڵێك گفتوگۆكانی بوودجە نەبێتە هۆی دواخستنی جێبەجێكردنی بوودجەكە، هەموو ساڵێكی دارایی جیاوازە. دوای تەواوبوونی ٢٠٢٤، دەبێت خشتەكانی ٢٠٢٥ لە سەرەتای ساڵەوە بێت بۆ ئەوەی ئێمەش بیبینین.

لێژنەی دارایی چەندین جار داوای لە وەزیری دارایی (تەیف سامی) كردووە كە خشتەكانی خەرجیی ڕاستەقینەی حكومەتی عێراق بۆ هەموو مانگەكانی ئەمساڵ پێشكەش بكات، بەڵام تا ئێستا تەنیا خشتەی مانگی كانوونی دووەمی ڕادەست كردووە. كەواتە چۆن دەتوانن ئیدیعا بكەن، بەبێ بوونی هیچ داتا و ئامارێك كە هەرێمی كوردستان پارەیەك وەردەگرێت كە لە خەرجییە ڕاستەقینەكانی زیاترە؟

* ئایا هەر دەبێت مووچەخۆرانی هەرێم چاوەڕوانی هەڵگرتنی سزاكان و گەڕانەوەی مووچەكانیان بكەن لەبەغدا، یان ڕێگا چارەسەری دیكە ماوە بۆ گەڕانەوەی مووچەكانیان؟

- گومانی تێدا نییە سەرۆك بارزانی مەرجەعی نەتەوەیی كورد ڕێگا نادات گەلەكەی برسی بكرێت. لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستان بڕیاری پێویست درا و سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش نامەیەكی ئاراستەی هەر سێ سەرۆكایەتییەكە كردووە لە ئێستاشدا شاندی باڵای حكومەتی عێراقی فیدڕاڵ لە دانوستان و گفتوگۆدایە لەگەڵ شاندی هەرێم و ئومێد زۆرە بەم نزیكانە بگەنە چارەسەرێك و كۆتایی بەم كێشەیە بهێنرێت. لە ساڵی 2005ـەوە وتوومانە مافی دەستووریمان هەیە و دەبێت وەكو هاووڵاتیی ئەم وڵاتە مامەڵەمان لەگەڵ بكرێت. پێشكەوتنی هەرێمی كوردستان لە هەر بوارێكدا بێت، نەوتی بێت، یان ئابووری، دەبێت وەك خاڵێكی ئەرێنی بۆ هەموو عێراق سەیر بكرێت، نەك بە چاوی قین و دوژمنایەتییەوە، پێویستە پێكەوە بە دوای چارەسەری بنەڕەتی بۆ كێشەكانمان بگەڕێین، نەوەكو قووڵكردنەوە و ئاڵۆزكردنی كێشەكان.