كوردستان خاكێكی بەپیت و بەخێر و كەشوهەوایەكی باشی هەیە، واتە دەتوانین بڵێین هەموو ئەو فاكتەرانەی پێویستن بۆ ئەوەی بەكار بهێنرێن بۆ مەبەستی چاندن بوونی هەیە، بەڵام بەداخەوە تا ئێستا ئەو گەشەسەندنەی لە كەرتی كشتوكاڵدا هەیە، نەگەیشتووەتە ئاستی پێویست، ئەمەش بە هۆی چەندین هۆكارەوە، هۆكاری سەرەكیی نەگەیشتنمان بە ئاستی توانا و شارەزایی، بۆ خودی جووتیار دەگەڕێتەوە، چونكە جووتیارەكانمان سەرەتا لە كوردستاندا ناتوانن لەو ئاستەدا زەوی بچێنن كە بە ڕێژەیەك بێت، ئەو ڕێژەیەی بگاتە ئاستێك كە بڵێین سوودێكی ستراتیژیمان لێ وەرگرتووە.

ئەگەر سەیری پێش ساڵی ٢٠١٤ بكەین، ئەو بەرهەمە كشتوكاڵییەی ئێمە زۆر جار كە دەچووینە بازاڕ شتێكمان دەكڕی، پەیوەست بە كەرتی كشتوكاڵەوە، نرخەكەی زۆر گران بوو. من خۆم یەكێك بووم لەوانەی كیلۆی باینجانمان بە سێ هەزار دینار دەكڕی. دواتر پاش ٢٠١٤- ٢٠١٥ دۆخەكە باشتر بوو، ئەگەر سەیری بكەین پاش هاتنی ئاوارەی ناوچەی شنگال گەشەیەكی باشمان لە بواری كشتوكاڵدا بینی، پاش ئەوەی ئەوان هاتن هەر زەوییەك كە وشك بوو، ئەوان هەموو زەوییەكانیان سەوز كردەوە، پێویستە ئالێرەدا بپرسین: چی ڕوویدا؟ چونكە ئەو جووتیارە ئەو ئەزموون و ئامادەكاریی و باوەڕەی هەبوو كە پێویستە ئەم زەوییە بۆ خۆی بچێنێت و بەرهەمێكی هەبێت بۆ بازاڕ، كە سوودی خۆی و كۆمەڵگەی كوردیشی تێدا بێت. لێرەدا خاڵێكی گرنگ وەك ئاماژەمان پێدا، ئەو جووتیارە پێویستە جووتیارێكی تێگەیشتوو بێت و لە بواری كشتوكاڵدا ڕۆشنبیری و هوشیاریی زۆری هەبێت، لەگەڵ ئەمەشدا خاڵێكی دیكەی گرنگ ئەوەیە كە پشتیوانییەكی باش بۆ ئەم كەرتە بكرێت، بۆ نموونە كاتێك بەرهەمی جووتیارەكەمان دێتە بەرهەمهێنان، یان پاش ئەم بەرهەمهێنانە كار و پرۆسەیەكی نوێ دەست پێ دەكات، ئەویش ئەوەیە بەرهەمی بیانی لە دەرەوە و بەتایبەتی لە وڵاتانی دراوسێ بێتە ڕاوەستاندن، لانیكەم تا ڕاددەیەك كەمیان بكەینەوە، تا بەرهەمی جووتیارەكەمان بازاڕێكی باشی هەبێت، تا ئەو ماندووبوونەی ئەو جووتیارە لەسەر ئەم زەوییە كردوویەتی، بەرهەمێكی هەبێت و ببینێت كە شتێكی بەدەست هێناوە و هاندانێك بێت بۆ ئەم جووتیارە كە زیاتر گرنگیی بە كاری كشتوكاڵییەكەی بدات و زیاتر بەردەوام بێت لەسەر چاندنی زەوی. ئەمە خاڵێكی گرنگە. خاڵێكی دی ئەوەیە كە ئێمە پەیوەستین بە ژینگەی عێراقەوە. هەرچەندە تا ڕاددەیەك ژینگە و كەشوهەوای ئێمە لە عێراق باشترە، بەڵام لەم دواییانەدا ئەم گۆڕانكارییانەی كەشوهەوا بوونەتە هۆكاری ئەوەی بیابانبوون دروست ببێت، كاتێك دەڵێین بیابانبوون جیاوازە لە بیابان. بوونی بیابان سرووشتییە، بەڵام بیابانبوون بە هۆكاری هەندێك فاكتەری كاریگەرە كە گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا دروستی دەكەن. ئێستا وشكەساڵی دەبینین، پێشتر گرنگیمان بەوە دەدا ساڵانە بەفر و باران تا مانگێكی درەنگ دەمایەوە، ئێستا ئەمساڵ وەك دەبینین باران نییە، یان كەمە، واتە گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا كاریگەرییەكی گەورەیان هەبووە و بەتایبەتیش كەمبوونەوەی ئاستی ئاو، جا ئەوە لە گۆڕانكاری سرووشتییەوە هاتووە، یان لە كاریگەری هۆكاری مرۆیی و دەوڵەتییەوە دروست بووە، ئەوەتا زۆربەی جار هۆكاری گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا لە عێراق و هەرێمی كوردستان پەیوەستە بە وڵاتانی دەوروبەر وەك توركیا و ئێران، واتە ئەگەر سەیری بكەین پڕۆژەی گاپ كە توركیا بەڕێوەی دەبات، ئێستا ٢٢ بەنداوی گەورەی دروست كردووە و ملیارەها مەتر ئاویان كۆكردووەتەوە، ئەمە هەمووی كاریگەریی لەسەر كەرتی كشتوكاڵی ئێمە و هەموو ژیانی خەڵكی كوردستان كردووە، نەك تەنیا كەرتی كشتوكاڵ، بەڵكو لەزۆر بواری دیكە لە هەمووی مەترسیدارتر گۆڕانی كەشوهەوا و ژینگەی كوردستان بەتایبەتی لە سامانی ئاویدایە، خۆ ئەگەر سەیری بكەین، نەك تەنها توركیا لە ئێرانیش ڕێڕەوی ئەو ڕووبارانەیان گۆڕیوە و جارێكی دی بۆ ئێران دەگەڕێتەوە. بێگومان ئەم گەڕانەوەی ئاوە بە مانای ئەوەیە وشكەساڵی لەلای ئێمە دروست دەبێت. ئەمە وادەكات، زەحمەت بێت ئەم جووتیارە بەردەوامی بدات بە چاندنی زەوییەكەی. ئەگەر بە وردی و بە شیكاری بچینە ناو ئەم بابەتەوە، گەلێك هۆكاری دیكەش هەیە، بەڵام ئەمانە سەرەكییەكانن و پەیوەستە بە ئاو و كەشوهەوا و كاریگەریی ڕۆشنبیریی جووتیار، تواناكانی جووتیار بۆ چاندن.

خۆ ئەگەر باسی وەبەرهێنان لە كشتوكاڵدا بكەین، كە لە ئاستێكی بەرز و بڵنددا وەبەرهێنان بكەین لە سەر ڕووبەرێكی گەورەی زەوی، ئەوا ئەم وەبەرهێنان و چاندنە زۆر كەمە، تەنیا شتێك كە من پێی دڵخۆشم و جێگای دەستخۆشییە، ئەوەیە كە ئێستا پڕۆژەیەك هەیە لە ناوچەی بەردەڕەش بۆ چاندنی پەتاتە لە دەڤەری بەردەڕەش، بە هاوكاری لەگەڵ ڕێكخراوێكی هۆڵەندی و مامۆستایەكی زیرەكی كۆلێژی كشتوكاڵیش لە ڕووی زانستییەوە لەگەڵیاندا بەشدارە، ئەویش دكتۆر ڕوفائیلە، ئێمە دەستخۆشی لێدەكەین و دەستخۆشیش لە كۆلێژی كشتوكاڵ دەكەین، كە هیچ كاتێك وازی نەهێناوە و هەمیشە هاوكار بووە لەگەڵ هەموو ڕێكخراوەكان و هەموو ڕێگاكان تا وەبەرهێنان و گەشەی كەرتی كشتوكاڵ و چاندن باشتر بێت. بێگومان ئەم وەبەرهێنانە پێویستە هەندێك فاكتەری خۆی هەبێت. یەكێك لەو فاكتەرانە بابەتی سەرفكردن و ساغكردنەوەی ئەو بەروبوومەیەتی لە ناوخۆ بێت، یان لە ناوچەكانی دیكەی عێراق و دەرەوە بێت. دۆزینەوەی بازاڕ خاڵی سەرەكیی بەردەوامی و پەرەپێدانی پرۆژەكانی وەبەرهێنانە لە بواری چاندن و كشتوكاڵیدا، واتە پێویستە بازاڕێك بۆ ئەو بەرهەمە هەبێت، تا ساغ بكرێتەوە. جا ناردنە دەرەوە بێت، یان ساخكردنەوەی بێت لە ناوخۆدا، ئەگەر زیاد بوو لە پێداویستیی ناوخۆ، بۆیە پێویستە ڕێگایەك هەبێت بۆ ئەوەی بینێرنە دەرەوە. بەڵام بەداخەوە حكومەتی عێراق بە بیانوو پاساوی جۆراوجۆری نابەجێ گەلێك ئاستەنگ و بەربەست لەبەردەم ناردنی بەروبووم و بەرهەمی جووتیاری هەرێمی كوردستان دادەنێت. بەڕاستی ئەمە جێگای نیگەرانی و پرسیارێكی زۆرە لەسەر ئاستەنگ و بەربەستەكانی حكومەتی عێراقی فیدڕاڵی و دامەزراوەكانی كە نەك پاڵپشت و هاندەری گەشەكردنی كەرتی كشتوكاڵی هەرێمی كوردستان نین، ئەو هەرێمەی بەپێی دەستوور و یاسا بەشێكە لە عێراق و جووتیارەكەش ڕاستە هاووڵاتی كوردستانییە، بەڵام دواجار هاوڵاتییەكی عێراقییە و دەبێت حكومەتی فیدڕاڵی نەك هەر كار بۆ هەڵگرتنی ئەم ئاستەنگ و بەربەستانە بكات، بەڵكو هاوكاری و پاڵپشتیی بكات، پێویستە ئەم ئاستەنگانە نەمێنن. تا جووتیارەكەمان بتوانن بەرهەمەكەیان ببەنە بازاڕ و باشتری بكەن.

خۆ ئەگەر باسی هاندان و پاڵپشتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بكەین بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ و هاندانی جووتیاران، ئەوا خاڵێكی دیكەی گرنگ بابەتی ساردكەرەوەكانە كە گرنگە هەبن، هەرچەندە من پێم وایە ساردكەرەوەكان تا ڕاددەیەك دەتوانن ڕۆڵی خۆیان ببینن و ناتوانرێت ئەم ساردكەرەوانە بۆ هەموو دەڤەر و ناوچەكانی كوردستان دابین بكەین. خۆی لە هەقیقەتدا بوونی ساردكەرەوەكان بۆ ماوەیەكی دیاریكراو گرنگە تا ئەو بڕ و كەمایەتیی و قەبارە بەرهەمەی جووتیار كە هەیەتی بەرهەمەكەی ساغ دەكرێتەوە و ساغكردنەوەكەشی بەسەر چەند مانگ و وەرزێكی ساڵ دابەش بكرێت. ئەم ساردكەرەوانە بێگومان ڕۆڵی خۆیان هەیە تا سیستەماتیك بە شێوازێكی ڕاست و دروست بەرهەمەكە تێكنەچێت و خراپ نەبێت. چونكە ئێمە دەزانین كاریگەریی فاكتەری گەرمای هاوین هەیە و زستانیش كاریگەریی خۆی هەیە. سەبارەت بە وەبەرهێنان كە وڵاتانی پێشكەوتوو لەڕێگەی دامەزراوە و كارگە و پڕۆژەی كشتوكاڵیی گەورەوە كەرتەكەیان بەرەو پێشەوە بردووە، من لێرەدا نموونەیەك دەهێنمەوە لەسەر وەبەرهێنانێك لە وڵاتی میسر. ئێمە كاتێك چووینە وڵاتی میسر لە ساڵی ٢٠١٢ ئەو كاتە پڕۆژەیەك هەبوو لە نێوان زانكۆیەك لە هاوایی لە ئەمریكا و زانكۆی دهۆك، كاتێك چووینە میسر شتێكی جوانمان بینی، ئەو كاتە گرنگییەكی زۆر زۆر دەدرا بە ئاو، چونكە لە میسر ڕێژەی باران بارین زۆر كەمە بە ڕاددەی نەبوون، لەو وڵاتە زیاتر پشت بە ڕووباری نیل دەبەسترێت، ئالێرەدا بۆمان دەردەكەوێت كە گرنگیدان بە ئاو زۆر گرنگە لە كەرتی كشتوكاڵدا. لەوێ پڕۆژەیەك هەبوو، پێیان دەگوت پڕۆژەی توشكا، پڕۆژەی توشكا هەندێك خاڵی گرنگی لە وەبەرهێناندا هەبوو. پڕۆژەكە وەلیدی كوڕی تەڵاڵ بەڕێوەی دەبرد و توانای ئابووری و دارایی بۆ دابین كردبوو، بە شێوەیەكی دروستیش بەڕێوە دەبرا. جووتیاری میسری پارە و هێزی كار وەك دەڵێن هەرزان بوو. گەرمای وڵاتی میسر وای دەكرد، ئەو بەرهەمە زووتر لە بەرهەمی ئەوروپا دروست ببێت بە نزیكەیی بە مانگ و نیوێك تا دوو مانگ. ئەو بەرهەمە كاتێك دەهات هەمووی بە فڕۆكە دەناردە ئەوروپا. لەوێ بە چەند هێندەی نرخ هەمووشی بە دراوی گرانبەها دەیفرۆشت، ئەمانە ڕێگاكانی وەبەرهێنانن. ئێمە ناڵێین گەیشتووینەتە ئەو ئاستەی وەك ئەوان بین، بەڵام تا ڕاددەیەك دەتوانین وەبەرهێنانی زۆر و جۆراوجۆر بكەین، هەر لە بواری وەبەرهێنان بۆ بەرهەمهێنانی تەماتە و خەیار، بە هاوشێوەی پڕۆژەی پەتاتەكە. هیوادارم جووتیار زیاتر گرنگیی پێبدرێت و زیاتر هەوڵ بدرێت زەوییەكەی بچێنێت و پەیوەست بێت بە زەوییەكەیەوە. بەڕاستی من دەستخۆشی لەو جووتیارانە دەكەم كە لە ناوچەی شنگالەوە هاتوونەتە ئێرە و زەوییەكەیان سەوز كردووە. ئەمان بڕوایان بە كاری كشتوكاڵی هەیە، بۆ سوودی خۆیان و وڵاتەكەیان و بەدەستهێنانی قازانجێك كە ماڵ و منداڵ و خێزانەكەیان بەڕێوەببەن، بەم داهاتەی كە لە فرۆشتنی بەروبوومەكانیان دەستیان دەكەوێت. واتە ئەوان بە بڕوایەكی تەواو پەیوەستن بە زەوییەكەوە، ئەزموون و شارەزاییشیان هەیە، بۆیە جووتیارێك پەیوەست بێت بە زەوییەكەیەوە و كار بۆ خۆی بكات، داهێنان دەكات لەم بوارەدا و ساڵ لە دوای ساڵ كاری كشتوكاڵیی فراوانتر و جۆراوجۆرتر دەكات و لە ڕووی كوالێتی و جۆری بەرهەمەكەشیەوە بەرەو پێشەوە دەچێت.